TIL KESAPATYNAN SAQTANÝ (Onynshy kún)

27 aqpan

Onynshy kún

TIL KESAPATYNAN SAQTANÝ

اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ، وَالصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ عَلَى سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ وَعَلَى آلِهِ وَصَحْبِهِ أَجْمَعِينَ، أَمَّا بَعْدُ

Jaratqan Alla Taǵalaǵa sansyz madaq, ardaqty Paıǵambarymyz Muhammed Mustafaǵa kóptegen salaýat pen sálem joldaımyz.

Asa raqymdy, erekshe meıirimdi Allanyń atymen bastaımyn.

Alla Taǵalanyń adam balasyna bergen uly nyǵmetteriniń biri – til. Halqymyzda tildiń qasıettiligine qatysty kóptegen ulaǵatty, danalyq sózderdiń aıtylýy da beker emes. Alla Taǵala qasıetti Quranda:

 أَلَمْ نَجْعَلْ لَهُ عَيْنَيْنِ، وَلِسَاناً وَشَفَتَيْنِ      

«Biz oǵan (kórsin dep) eki birdeı kóz bermedik pe? (sóılesin dep) bir til, qos erin (bermedik pe)?» – degen («Bálád» súresi, 8-9 aıattar).

Til adamdy basqa jaratylystardan ereksheleıtin negizgi nyǵmet. Alla Taǵala qasıetti Quranda:

الرَّحْمَنُ، عَلَّمَ الْقُرْآنَ، خَلَقَ الْأِنْسَانَ، عَلَّمَهُ الْبَيَان

«Rahman (Alla)! (Adamdar men jyndarǵa) Qurandy úıretti. Adamdy (joqtan) jaratty. Oǵan sóıleýdi úıretti» – degen («Rahman» súresi, 1-4 aıat).

Adam balasynyń til arqyly ımanǵa kelip, musylman bolsa, til arqyly dinnen shyǵýy da op-ońaı. Til – adamnyń oıyn, sezimin basqaǵa jetkizýshi qural. Qýantatyn da til, jylatatyn da til. Tildi erkine jiberse, arty orny tolmas ókinishke aparatyn da kezderi bolady.

Halqymyzda «Aıtylǵan sóz atylǵan oq» demekshi aıtqan sózińizdi qaıtaryp ala almaısyz. Otyz tisten shyqqan sóz otyz elge áp-sátte-aq tarap ketedi. Sol sebepti tilin quryqtaı bilgen, oǵan ıelik etken adam bul ómirdiń uıatynan, aqyrettiń azabynan qutylary haq. Árbir musylman sóılegen kezde mán berilýi qajet taqyryptarǵa toqtap óteıik:

Birinshi: Allaǵa serik qosý

Allaǵa serik qosý, Onymen qatar bir nársege tabyný – Alla keshirmeıtin eń úlken kúná. Jaratýshy jalǵyz Allaǵa tán sıpattardy Odan basqa bir nársege tańý da serik qosý amalyna jatady. Mysaly, Alladan basqadan perzent suraý, aýrýyna em suraý jáne t.b. Quran Kárimdegi Luqmannyń balasyna aıtqan sózi:  

وَإِذْ قَالَ لُقْمَانُ لِابْنِهِ وَهُوَ يَعِظُهُ يَا بُنَيَّ لَا تُشْرِكْ بِاللَّهِ إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ

«Birde Luqman ulyna: «Balam, Allaǵa serik qospa! Bile bilseń, Oǵan serik qosý – eń úlken qııanat», – dep nasıhat aıtty», – degen («Luqman» súresi, 13-aıat).

Jaratýshy Alla sheksiz rahym ıesi bolǵanymen ózinen basqaǵa jalbarynyp, odan qajetin surap, tabynýdy eshqashan da keshirmeıdi. Jaratýshyǵa ortaq qosý jaıynda Alla Taǵala Quranda:

إِنَّ اللّهَ لاَ يَغْفِرُ أَن يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذَلِكَ لِمَن يَشَاءُ وَمَن يُشْرِكْ بِاللّهِ فَقَدْ ضَلَّ ضَلاَلاً بَعِيداً

«Shyndyǵynda Alla Ózine serik qosqandy keshirmeıdi, al odan basqany (basqa kúnáni) qalaǵan pendesine keshiredi. Kimde-kim Allaǵa serik qossa, ol qatty adasady», – degen («Nısa» súresi, 116-aıat).

Ekinshi: ózine qatysy joq sózge aralasý

Tildiń qyzmetin oryndy qoldanýdyń bir joly ózine qatysty bolǵan iste sóz qozǵaý. Óıtkeni tilin ózine qatysy joq iske aralastyrý kúnáǵa batyp, soǵan ýaqytyn ketirgeni úshin ysyrapqorlardyń qataryna enýi múmkin. Paıǵambarymyz (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn) óziniń hadısinde:

مِنْ حُسْنِ إِسْلَامِ الْمَرْءِ تَرْكُهُ مَا لَا يَعْنِيهِ

«Ózine qatysy joq isti tárk etý – kisiniń musylmandyǵynyń kemeldiginen», – degen (ımam Termızı).

Shyǵys halqynda: «Ózine qatysy joq zatqa aralassań, óziń unamaǵan zatty estýge dýshar bolasyń» – dep, ózińe qatysy joq iske aralasýdyń zardabyn sóz etip ótken eken.

Alaıda áńgimege aralasý qajettilik týǵan jaǵdaıda ruqsat surap óz oıyn aıtýǵa, belgili bir málimetti jetkizýge bolady. Ondaıda ádepti negizge ala otyryp: «Sózderińizge aralasqanyma keshirim ótinem ruqsat etseńizder osy týrasynda meniń qosar oıym bar edi» degen sekildi tásilde júzege asady. Al ruqsatsyz kıligip ketý musylmannyń sıpatynan emes.

Úshinshi: sózdi kóbeıtý

Sóıleý barysynda sózdiń qysqa ári nusqa bolýy – sóıleý ádebiniń negizderi. Tamaq qandaı dámdi bolsyn asyra jep shamadan tys qabyldasa, astyń máni ketedi. Sol sekildi sóz injý-marjanmen kómkerilse de, ony shamadan tys asyra qoldansa, sózdiń máni ketip adamdy jalyqtyrary anyq. «Kóp sóılegen bilimdi emes, dóp sóılegen bilimdi» demekshi, adamnyń sóziniń qysqalyǵy musylmanǵa laıyqty. Paıǵambarymyz (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn) óziniń hadısinde:

مَنْ كَانَ يُؤْمِنُ بِاللهِ  وَالْيَوْمِ اْلآخِرِ فَلْيَقُلْ خَيْرًا أَوْ لِيَصْمُتْ

«Allaǵa jáne aqyret kúnine ıman keltirgen adam qaıyrly nárse aıtsyn nemese úndemesin», – degen (ımam Buharı).

Tórtinshi: ósek aıtý

Ósek – tildiń negizgi kesapattarynyń biri. Ósekshi adam jaıynda Paıǵambarymyz (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn) óziniń hadısinde:

لا يَدْخُلُ الجَنَّةَ نَمَّامٌ

«Jánnatqa ósekshi kirmeıdi», – degen (ımam Múslım).

Endeshe, tilimizge óte saq bolaıyq, tek paıdaly sóz aıtýymyzdy Alla násip etsin!