«RED FLAG» DEGEN NE?
Sońǵy kezde áleýmettik jelilerde «Red flag» (red flag) uǵymy jıi talqylanyp, ózekti taqyryptardyń birine aınaldy. Ataýy ǵana jańa demeseńiz, negizi bul uǵym adam ómir súretin barlyq qoǵamǵa, ultqa, elderge tán jáne áýelden bar. Óıtkeni onyń maǵynasy qarym-qatynasta, otbasynda, dostyqta nemese jumys ortasynda adamnyń minez-qulqyndaǵy eskertý belgisi, ıaǵnı keıin úlken máselege aınalýy múmkin qaýipti nyshan degendi bildiredi.
«Qyzyl jalaý» nemese qyzyl tús ádette qaýiptiń (dabyl) nemese toqtaýdyń belgisi (mysaly, baǵdarsham, jol erejesi belgileri) retinde qabyldansa, qazir ol adamnyń boıyndaǵy nemese belgili bir jaǵdaıǵa baılanysty «qaýip týraly aldyn ala belgi» uǵymyna aınaldy. Turmystaǵy zorlyq-zombylyq, uryp-soǵý men qatigezdik kóp jaǵdaıda er adamdarǵa qatysty bolǵasyn red flag solarǵa telinip júr. «Treds» áleýmettik jelisin asha qalsańyz, kúnine joq degende bir jazbanyń «red flag erkekter» jaıly ekenin kóresiz.
Elordalyq otbasy jáne balalar psıhology Aısulý Qalaǵanova «Red flag tek er adamdarǵa qatysty ma?» degen suraǵymyzǵa bylaı dep jaýap berdi: «Negizi red flag dep bir adamnyń ekinshi adamǵa ózara qarym-qatynasta sózimen ne isimen zııan tıgizýin aıtamyz. Oǵan shekten tys qyzǵanysh sezimi, manıpýlıatsııa, agressııa kórsetý, is-áreketimen zulymdyq kórsetý nemese jaýapkershilikten qashý jatady. Demek, ol jynys talǵamaıdy, er-áıel dep bólinbeıdi».
Red flagty qazaqy tanymda «jaman adam», «zulym adam» dep túsindirýge bolady. Biraq ol adamnyń minezine, ishki sezimine qatysty bolǵandyqtan, ony ózgertýge bolady. Árbir zulym adamda red flag kóringenimen, red flag baıqalǵan árbir adam «jaman» degen sanatqa jatpaıdy. Odan keıin keıbir adam ózgeler aldynda basqa keıipte, al úıinde, óziniń shańyraǵynda basqasha minezde kórinýi múmkin. Sol sebepti de ardaqty Paıǵambarymyz (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn): «Senderdiń eń jaqsylaryń – áıeline jaqsy bolǵandaryń. Aralaryńda áıeline eń jaqsy bolǵan adam – menmin» dep ózin kúlli úmbetine úlgi etken. Bireý qaıtys bolsa, ol týraly aldymen úı-ishinen suralatyny da tegin emes. Óıtkeni shyn máninde er adam túzde kórkem minezdi kórinip, eldiń alǵysyna, yqylasyna bólenip, al úıinde dóreki bolyp, boıynan red flag kórinip jatýy yqtımal. Demek, adamnyń shynaıy beınesi túzde emes, úıinde, óziniń balashaǵasynyń ortasynda kórinedi eken.
Endi áńgimemizge arqaý bolǵan uǵym – red flagty árbir adam óziniń boıynan kóre ala ma? Bul saýaldyń da jaýabyn Aısulý Qalaǵanovadan bildik:
«Árıne, eger adam óziniń minezine, sózine, is-áreketi men oı-pikirine obektıvti túrde qaraı alsa, ózinen red flagty kóre alady. Al bizdiń qoǵamda ózinen min kóre alatyn adam joq demesek te, kóp emes ekeni anyq. Óıtkeni áńgime barysynda óziniń kemshiligin aıtyp, aǵynan jarylatyn adamdar kemde-kem. Kerisinshe, bireýdiń minin kórip, kemshiligin tizip otyratyndar bar. Ondaı adamdar, ókinishke qaraı óziniń boıyndaǵy red flagty baıqaı almaıdy. Al endi red flagty boıymyzdan qalaı baıqaı alamyz degen suraqqa ózimizdi zertteý qajet dep jaýap beremiz. Sebebi adam óziniń isáreketin, Emotsııasyn zerdelep, qarym-qatynasta ózge adamdarǵa zııanym tımeı me, bireýdiń kóńiline qarap sóıleımin be, agressııa bildirip qoıam ba, otbasynda ata-anama, jubaıyma, balalaryma manıpýlıatsııa ádisin qoldanam ba degen sekildi suraqtardy ózine qoıyp, oǵan shynaıy jaýap berýi kerek. Odan keıin zertteý tájirıbemde bir baıqaǵanym, ózinen red flagty kóre alǵan jan ózin «jaman adammyn» dep aıyptap jatady. Biraq áste olaı emes. Óıtkeni biz boıymyzdan red flagtyń belgilerin baıqaıtyn bolsaq, ol jaman adam ekenimizdi bildirmeıdi. Qaıta ózimizdi tanýǵa jáne adamdarmen qarym-qatynasta ózimizge jaýapkershilik alyp, soǵan oń yqpalyn tıgizýge kómektesedi».
Red flag naqty qandaı isterde kórinis tabady degenge kelsek, adamnyń ótirikti ádetke aınaldyrýy, ashýlanǵanda ózin ustaı almaýy, únemi ózgelerdi kinálap júrýi, qate-kemshiligi úshin keshirim suraı almaýy, adamdardyń jeke shekarasyn syılamaýy, ata-anasyna, ózinen álsiz adamdarǵa, qyzmet kórsetýshilerge dóreki qaraýy, erli-zaıyptylar arasynda shekten tys qyzǵanyshty «mahabbat» dep, al baqylaýdy qamqorlyq retinde qabyldatýy jáne joǵaryda psıholog maman aıtqandaı jaýapkershilikten únemi qashýdy aıtsaq bolady. Ýádede turmaý men ózgeniń aıtqan synyn kótermeý de – red flag belgisi.
Alaıda, red flagty anyqtaýda minezdiń qaıtalanýy, adamnyń óz qateligin moıyndaýy jáne túzelýge talpynysy mańyzdy. Dinı jaǵynan qarasaq, minezdi ózgertý nápsi tárbıesinen bastalatyny sózsiz. Joǵaryda atalǵan jaǵymsyz árekettiń bári – úlkendi-kishili kúnálar. Ondaı belgiler boıynda bar adam musylman bolsa, Alla Taǵalaǵa táýbe etip, keshirim tileýi kerek. Adamdardy renjitken bolsa, keshirimin alýǵa tyrysyp, olarǵa jaqsylyq jasaý lázim. Sol kezde boıdaǵy red flag «grın flagqa» (green flag) aınalady. Bul kezinde Islam dinin qabyldaǵan sahabalardyń jaqsy jaqqa ózgerip, minezi men isterin kórkemdeı túskenin eske salady.
Túıindeı kelgende, árbir adam kúndelikti aınaǵa qarap, kıimi men shashyn túzeıtini, denesiniń tazalyǵyna mán beretini sekildi, ishki jan-dúnıesine de sát saıyn kóńil bólip, ózgeniń emes, óziniń kemshiligimen kúresýi tıis. Sondaı-aq árbirimizge danyshpan Shákárim qajynyń: «Bireýdiń minin kórgenshe, Jamandyǵyn tergenshe, Óz oıyńdy mazalap, Óz boıyńdy tazalap, Ózińmen alys ólgenshe!» degen ósıetin este ustaǵan abzal.
Ermurat Nazaruly
«Iman» jýrnaly, №10, 2026 jyl
