RAMAZAN RÝHANI TÁRBIE AIY (Ekinshi kún)
19 aqpan
Ekinshi kún
RAMAZAN RÝHANI TÁRBIE AIY
اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ، وَالصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ عَلَى سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ وَعَلَى آلِهِ وَصَحْبِهِ أَجْمَعِينَ، أَمَّا بَعْدُ
Jaratqan Alla Taǵalaǵa sansyz madaq, ardaqty Paıǵambarymyz Muhammed Mustafaǵa kóptegen salaýat pen sálem joldaımyz.
Asa raqymdy, erekshe meıirimdi Allanyń atymen bastaımyn.
Qasıetti Ramazan – pendeni rýhanı tazartyp, Jaratýshyǵa jaqyndatatyn tárbıe mektebi. Shynaıy oraza – búkil dene múshelerimen jasalatyn, nápsini tizgindep, rýhty azyqtandyratyn uly qulshylyq. Paıǵambarymyz (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn) eskertkendeı, qur ash júrýmen shektelmeı, orazamyz kemel ári qabyl bolýy úshin tómendegi mańyzdy amaldarǵa nazar aýdarýymyz qajet.
Birinshi: kóz orazasy
Áýeli kózimizdi Allanyń tyıǵan isterinen, sodan soń Allany umyttyratyn ártúrli aldamshy dúnıelerdi qyzyqtaýdan tyıý. Paıǵambarymyz (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn):
خَمْسٌ يُفْطِرُن الصَّائِمَ: الْكَذِبُ وَالنَّمِيمَةُ وَالْغِيبَةُ وَالنَّظَرُ بِشَهْوَةٍ وَالْيَمِينُ الْكَاذِبَ
«Bes nárse orazany buzady: olar – ótirik aıtý, ósek tasý, ǵaıbat aıtý, shahýatpen (qumarlyqpen) haramǵa kóz salý jáne jalǵan ant etý», – degen.
Ekinshi: til orazasy
Tildi bos sózderden, ótirik, ǵaıbat, jaman sózderden, ósekten jáne túrli paıdasyz talas-tartystardan tyıý. Bul nárselerden saqtaný joly – úndemeý nemese árdaıym Allany zikir etip, jıi Quran oqý. Islam ǵulamalary tildiń orazasyna qatysty birneshe túsindirme bergen. Sýfıan ás-Saýrı (Alla ony raqymyna alsyn): «Ǵaıbat aıtý orazany buzady», – dese, ımam Láıs (Alla ony raqymyna alsyn): «Eki nárse orazany buzady, biri: ǵaıbat, ekinshisi: ótirik aıtý», – degen.
Alla Elshisi (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn) bylaı degen:
إِنَّ الصَّوْمَ جُنَّةً، فَإِذَا صَامَ أَحَدُكُمْ فَلا يَرْفُثْ وَلَا يَجْهَلْ، فَإِنْ سَابَّهُ أَحَدٌ أَوْ شَاتَمَهُ فَلْيَقُلْ إِنِّي صَائِمٌ
«Rasynda, oraza – qalqan, kimde-kim oraza ustasa, balaǵat sóz aıtpasyn jáne ınabatsyz bolmasyn. Eger ony bireý balaǵattasa nemese eregisip tóbeleske shaqyrsa, «men orazamyn», – dep aıtsyn» (ımam Buharı).
Paıǵambarymyz (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn) oraza kezinde ǵaıbat aıtqan eki qyzdyń orazasyna qatysty: «Bular halal jolmen oraza ustady. Biraq adamdardyń etin jeý arqyly harammen aýzyn ashty», – degen bolatyn.
Úshinshi: qulaq orazasy
Jaǵymsyz jáne haram sózderdi tyńdaýdan saqtaný. Aıtýǵa tyıym salynǵan sózdiń tyńdalýy da – tyıym. Sol sebepti Alla Taǵala Quran Kárimde haram jeýshi men ótirik sózge qulaq salyp tyńdaýshyny qatar aıtqan:
سَمَّاعُونَ لِلْكَذِبِ أَكَّالُونَ لِلسُّحْتِ...
«Olar jalǵan sóz tyńdaýǵa – qumar, haram nárseni jeýge – áýes ...» («Máıdá» súresi, 42-aıat).
Tórtinshi: dene músheleriniń orazasy
Bul orazanyń máni – aıaq-qolymyzdy jáne basqa da dene múshelerimizdi haram nárselerden tyıý. Sondaı-aq aýyzashar ýaqytynda kúmándi taǵamdardan tyıylýdyń da mańyzy asa zor. Oraza ýaqytynda kúni boıy ruqsat etilgen adal taǵamnan tyıylyp, aýyzashar kezinde kúmándi, haram taǵamdardy jeýmen orazanyń eshqandaı maǵynasy qalmaıdy. Bulaı aýyz ashqan jan – bir úı turǵyzamyn dep, búkil qalany qıratqan adammen teń.
Haram taǵam dindi buzatyn – «ý», al halal taǵamdar – dári sekildi. Dárini kóp mólsherde qoldaný zııandy, al muny retteýshi sózsiz – oraza.
Paıǵambarymyz (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn) bir hadısinde bylaı degen:
كَمْ مِنْ صَائِمٍ لَيْسَ لَهُ مِنْ صِيَامِهِ إِلاَّ الْجُوْعِ وَالْعَطَشِ
«Qanshama oraza ustaýshylar bar, olardyń orazasynan alar esh úlesi joq, tek ashtyq pen shóldeý ǵana», – degen. Keıbir ǵalymdar bul hadıske tómendegideı túsindirme bergen: kúni boıy oraza ustap, aýzyn haram tamaqpen ashatyndar; halal tamaqtan bas tartyp, ǵaıbat aıtý arqyly haram et jeıtinder; ózderi oraza bolsa da, dene múshelerin kúnáli isterden tyımaıtyn adamdar.
Besinshi: ózgelerdi keshirý
Qasıetti Ramazan aıynda adam balasy Alla Taǵalanyń keshirimin úmit etetindikten, bul aıda oraza ustaýshynyń ózi de ózgelerdiń qatelikterin keshirip, júregindegi ókpe-renishterin umytqany jón. Qasıetti Qurannyń «Nur» súresi, 2-aıatynda Alla Taǵala:
وَلْيَعْفُوا وَلْيَصْفَحُوا أَلاَ تُحِبُّونَ أَن يَّغْفِرَ اللهُ لَكُمْ وَاللهُ غَفُورٌ رَّحِيمٌ
«Keshirimdi bolyp, kóńilderine almasyn. Sender Allanyń ózderińdi keshirgenin jaqsy kórmeısińder me? Alla óte keshirimdi, erekshe meıirimdi», – dep aıtqan. Asan qaıǵy babamyz:
Eregisip, uryspa.
Seniki jón bolsa,
Atyń shyqpas durysqa.
Atańnyń quny bolsa da,
Aldyńa kelip qalǵan soń,
Qol qýsyryp barǵan soń,
Asa kesh te qoıa ber,
Burynǵyny qýyspa, – dep nasıhat aıtqan eken! Tipti, óziniki durys, ózgeniki qate bolsa da, musylman adam ózgeniń qateligin keshirip, múlde umytqany durys. Alla Taǵala Qasıetti Qurannyń «Hıjr» súresi, 85-aıatynda ardaqty Paıǵambarymyzǵa (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn):
فَاصْفَحِ الصَّفْحَ الْجَمِيلَ
«Endeshe sen (el-jurttyń qatesin) kórkem túrde keshir», – dep aıtqan. «Kórkem túrde keshirý» degendi ǵalymdarymyz: «qandaı da bir adamnyń qateligin keshirýmen birge, onyń kemshiligin ashý, tákapparlyq tanytý, artyq sóz aıtý, jek kórý syndy teris isterden ada bolý», – dep túsindirgen.
Altynshy: Ramazan – sabyrlyq aıy
Oraza ustaýshy qandaı jaǵdaıda bolmasyn orazasyn bylapyt sózdermen, urys-kerispen lastamaı, sabyrlylyq tanytyp, ǵıbadatyn múltiksiz túrde oryndaýy kerek. Sonda ǵana ǵıbadaty kámil bolyp, Rabbymyz qabyl alady. Óıtkeni oraza tek qana iship-jeýden tyıylý emes. Sondaı-aq, jaman ádetterden, dóreki sózderden, teris minez-qulyqtardan arylý.
Jalpy sabyr ataýly sharǵı maǵynada úshke bólinedi: Alla Taǵalanyń qulshylyǵyn oryndaýda sabyr etý, Alla Taǵala tyıym salǵan nárselerdi oryndaýda sabyr etý jáne Jaratqannyń jazmyshyna kórkem túrde sabyr etý. Mundaǵy qulshylyq-taǵatqa sabyr etýdiń maǵynasy namaz, oraza, zeket, qajylyq sııaqty paryz amaldardy qandaı da bir qıynshylyqqa qaramastan, aýa-raıynyń qolaısyzdyǵyna, ahýaldyń qysyltaıańdyǵyna qaramastan kórkem sabyrmen oryndaý degendi bildiredi.
Haq Taǵala Zúmár súresiniń 10-aıatynda sondaı sabyrly quldardyń saýabyn esepsiz beretindigi jaıyndy:
إِنَّمَا يُوَفَّى الصَّابِرُونَ أَجْرَهُم بِغَيْرِ حِسَابٍ
«Rasynda, sabyrlylar saýaptaryn qısapsyz túrde molynan alady» – degen.
Jetinshi: Ramazan – shúkirshilik aıy
Múbárak ramazan aıynda oraza tutýshy buryn mán bermeı júrgen kóptegen nyǵmetterdiń qadirin sezinedi. Ashyǵyp, shólirkep Jaratqannyń yrzyq-nesibesiniń, qara sýdyń qadirine jetedi. Kúni boıy ash qursaq júretin jarly-jaqybaıdyń jaǵdaıyn basynan keshiredi. Boıyndaǵy janashyrlyq, baýyrmaldyq sezimi oıanady. Ózinen tómenge qarap shúkirlik etedi. Qolda bar múmkindikterdiń qadirin uǵynady. Orazanyń osyndaı hıkmetti qyrlary bar.
Sharıǵat paıymynda shúkirshil júrek eń úlken baılyqtardyń biri. Ibn Abbastan (oǵan Alla razy bolsyn) jetken hadıste Allanyń Elshisi (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn):
أَرْبَعٌ مَنْ أُعْطِيَهُنَّ فَقَدْ أُعْطِيَ خَيْرَ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ: قَلْبٌ شَاكِرٌ، وَلِسَانٌ ذَاكِرٌ، وَبَدَنٌ عَلَى الْبَلَاءِ صَابِرٌ، وَزَوْجَةٌ لَا تَبْغِيهِ خَوْفًا فِي نَفْسِهَا وَلَا مَالِهِ
«Kimge myna tórt nárse násip etilse, oǵan dúnıeniń de, aqyrettiń de ıgiligi berilgen bolady: shúkir etýshi júrek, zikir etýshi til, synaqqa sabyrly tán jáne óz nápsisine de, jarynyń malyna da esh jamandyq qalamaıtyn áıel», – degen.
