QUDAIY ASTA YSYRAPQA JOL BERMEIIK
Naýryzbaı qajy TAǴANULY,
QMDB Tóraǵasy, Bas múftı
Asa qamqor erekshe meıirimdi Allanyń atymen bastaımyn! Barlyq maqtaý kúlli álemniń Rabbysy Alla Taǵalaǵa tán. Ardaqty Paıǵambarymyz Muhammedke Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn!
Biz – «Alty jyl ash bolsań da, atańnyń saltyn umytpa» degen qaǵıdany berik ustanǵan ultpyz. Halqymyzda «Ýyqty basqur saqtaıdy, halyqty dástúr saqtaıdy» degen ataly sóz bar. Rasynda qudaısyz qoǵam qurý basty ıdeologııaǵa aınalǵan keshegi keńes zamanynda dinimiz ben saltymyzdy saqtap qalýǵa dástúrimiz kúshti yqpal etti. El arasyndaǵy dinı qulshylyqtar halqymyzdyń dástúrli rásimderi retinde qabyldandy. Ony jurtymyz jaqsy biledi.
«Jaqsy zańyń bolǵansha, jaqsy dástúriń bolsyn» degen qanatty sózdiń mánin kún sanap túsinip kelemiz. Sharıǵatymyz halyq ustanǵan durys ádet-ǵuryptarǵa eshqashan tyıym salmaǵan. Ǵuryppen ámir etý – dinimiz ruqsat bergen istiń biri. Oǵan qasıetti Quran Kárimdegi: «Ǵafý jolyn usta, ǵuryppen ámir et...» degen «Aǵraf» súresiniń 199-aıaty dálel retinde jetkilikti.
Ardaqty Paıǵambarymyz (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn) Islamǵa deıin ádet-ǵuryptan paıda bolǵan, ıaǵnı ómirdiń ózi týǵyzǵan sharıǵat negizderine qaıshy kelmeıtin dástúrge tyıym salmady. Al qazirgi kezde salt-dástúrimizdiń qaınarkózi bolǵan jıyn-toılarymyz ǵurpymyz ben sharıǵatymyzǵa saı ótip júr me? Bul din men dástúrdi el ishinde udaıy nasıhattap júrgen bizdi, din qyzmetkerleri men ımamdardy oılandyrmaı qoımaıdy.
Halqymyz «Mal – balanyń shashýy» deıdi. Jurtymyz dúnıege sábı kelisimen «shildehana», «besikke salý», «qyrqynan shyǵarý», ýaqyt óte kele «tusaý kesý», «súndet toı», «atqa mingizý», «toqym qaǵar», «tilashar» sııaqty toılaryn jasap, qýanyshy men qyzyǵyn aǵaıynmen birge ótkizgen. Shildehana toıyn musylmandyq dástúr dep aıtsaq ta bolady. Iaǵnı aqıqanyń bir kórinisi ispettes. Aqıqa – náreste dúnıe esigin ashqanda Alla Taǵalanyń urpaq berý nyǵmetine shúkirshilik retinde soıylatyn qurbandyq túri. Demek qazaqtyń shildehanasyn sharıǵattan shet ketpegen ulttyq salt deýge bolady. Odan keıin úılený, qyz uzatý toılary, qazirgi ýaqyttaǵy áýlet úlkenderiniń mereıtoılary, qonys toı bar, qarap otyrsaq, qazaqtyń toıshyl halyq ekeni osydan-aq kórinedi. Alaıda, «Toı dese, qý bas jerge domalaıdy» deıtin halqymyz toıshyl kelgenimen, ysyrapshyl bolmaǵan. Torqaly toıynda da, topyraqty óliminde de atalarymyz as ta tók mal shashýdy qup kórmegen.
Qasıetti Quran Kárimniń «Furqan» súresiniń 67-aıatynda: «Olar mal-dúnıeni jumsaǵanda ysyrap ta etpeıdi, sarańdyq ta istemeıdi, osy ekeýiniń ortasyn ustaıdy», – dep baıandalǵandaı, burynǵylardyń ysyrapty da eskergeni, sarańdyqqa da boı aldyrmaǵany daýsyz.
Imam Jýrjanı (Alla ony raqymyna alsyn): «Ysyrap – kóp mólsherdegi mal-múlikti paıdasyz nársege jumsaý, shyǵyn shyǵarý sheginen asyp ketý. Keıbireýlerdiń aıtýynsha, ysyrap – adamnyń ózine ruqsat etilmegen nárseni jeýi nemese ruqsat etilgen taǵamdy qajettilikten tys tutynýy. Ysyrap – belgili bir mólsherden asyp ketý, ıaǵnı ózińe berilgen nesibeniń qadirin bilmeý jáne ony qajetsiz artyq jumsaý. Bul – beıbereket shashý», – dep túsindirgen.
Ysyrapqa qatysty taǵy bir keleńsizdik – qudaıy astardaǵy dastarqan máziriniń toıdan kem jaıylmaýy. «Qazaly úıde qazan kóterilmesin» degen ıgi dástúr elimizdiń keıbir aýyldarynda áli kúnge saqtalǵan. Shyn máninde bul – qara jamylǵan shańyraq úshin materıaldyq hám rýhanı qoldaý. Óıtkeni jaqynyn joqtap otyrǵan adamnyń ýaıym tuńǵıyǵyna enip ketpeýi óte mańyzdy.
Qazaqstan musylmandary dinı basqarmasy osyǵan deıin «As berý mádenıeti» qujatyn qabyldady. Atalmysh qujat QMDB janyndaǵy Ǵulamalar keńesiniń birneshe májilisinde talqylanyp, bekitilgenin erekshe atap ótken jón. Ol qujatty qabyldaýdaǵy negizgi maqsat – Qazaqstannyń barlyq aımaǵynda sharıǵat sheńberinde, salt-dástúrimizdi eskere otyryp, otbasylardyń áleýmettik jaǵdaıyna salmaq salmaıtyn jáne ysyrapqa jol bermeıtin qudaıy as berý mádenıetin qalyptastyrý jáne nasıhattaý. Qudaıy as berý ata-babamyzdan kele jatqan halyqtyq dástúr men ulttyq mádenıetimiz bolǵandyqtan, onyń búgingi zaman talabyna saı keıbir tustaryn bir izge keltirip, keleshek urpaqqa amanat etýimiz kerek.
Qujatta qudaıy as berýdiń tarıhı máni, anyqtamasy, din men dástúrdegi orny, ózektiligi jan-jaqty saralanyp, táptishtep túsindirildi. Sondaı-aq qujatta qudaıy as berý mádenıetiniń negizgi jeti tiregi usynyldy. Jeti tirek ishinde shynaıy nıet etý, qudaıy asqa jınalý, Quran oqý, bata berý jáne duǵa jasaý, ysyrapqa jol bermeý, qudaıy asta ýaǵyz-nasıhat aıtý, marqumdy eske alý jáne qaraly otbasyn jubatý, qudaıy asta qarapaıymdylyqty saqtaý syndy máseleler qamtyldy.
Bolashaq urpaq úshin durys baǵdar berip, jón silteý maqsatynda dástúrli dinı jón-joralǵylarymyzdy sharıǵı hám ǵylymı turǵydan saralap júzege asyrý – zaman talaby. Qoǵamda kórinis taýyp otyrǵan, sharıǵat pen dástúrge sáıkes kelmeıtin shyndyǵynan joramaly basym, paıdasynan zııany kóp keıbir ádetterdiń el arasynda etek jaıa bastaýy barshamyzdy alańdatyp otyr. Ásirese, qaıtys bolǵan kisini arýlap jer qoınyna tapsyryp, janazasyn shyǵarǵanda, jetisi, qyryq kúndigi, jyl tolýyna baılanysty dastarqan jaıylǵanda dinimizde naqty talap etilmegen, salt-dástúrimizge saı kelmeıtin, aqyret úshin paıdasyz keıbir ádetter qoǵamda beleń ala bastady. Mysaly, jaqynynan aıyrylyp otyrǵan qaraly shańyraq «kópshilikke as berý – perzenttik mindetimiz» dep as ta tók dastarqan jaıyp, shekten tys shyǵynǵa batýda. Bul ortasha tabysy bar kóptegen otbasylarǵa aýyrtpashylyq týdyratyny sózsiz. Sondyqtan búgingi kúni eske alý is-sharalaryn uıymdastyrý máselesi ózekti taqyryptyń birine aınaldy.
Aýqatty otbasylar qudaıy asqa iri qara soıyp, qurban shalyp jatqanda, jaǵdaıy tómen jáne ortasha otbasylardyń odan qalysqysy kelmeıtini túsinikti. Osydan keıin jurttan qaryz alyp, qaýǵalanyp «paryzymdy oryndaımyn» dep dúnıeden ótken jandarǵa as berip, shyǵyndalyp júrgender de joq emes. Al, shyn máninde ardaqty Paıǵambarymyz (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn): «Jeńildetińder, aýyrlatpańdar, súıinshileńder, qorqytpańdar!» – degen.
Búgingi kúni osy syndy jaǵdaılar rettelmese, jyl ótken saıyn bul másele kúrdelene túsýi múmkin. Sol sebepti Qazaqstan musylmandary dinı basqarmasy osy rásimderdi rettep, bir júıege keltiretin arnaıy qujatty el nazaryna usyndy.
Eń aldymen qudaıy astyń negizgi máni kópshiliktiń basyn qosyp marqumǵa Quran baǵyshtap, duǵa jasaý, Alla Taǵalanyń meıirimin, Paıǵambarymyzdyń (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn) shapaǵatyn tileý, pendeshilikpen ótken qatelikteri men kúnálary úshin Jaratqannan jarylqaý suraý ekenin umytpaý qajet. Ata-babamyzdy qurmetteý, olardyń salǵan izgi jolyn qadirleý – árbir urpaqtyń qasterli boryshy. Óıtkeni ata-babalardyń júrip ótken joly – búgingi urpaqtyń rýhanı tuǵyry. Islam dini buryn ótken ıgi býyndy qurmettep, olardy jaqsy sózben eske alýǵa úndeıdi. Ol jóninde qasıetti Quran Kárimde: «Ózderinen keıin kelgender Allaǵa: «Ýa, Rabbymyz! Bizdi jáne bizden buryn ıman keltirgen baýyrlarymyzdy keshire kór! Júregimizde ıman keltirgen jandarǵa degen jek kórýshilik, óshpendilik syndy jaman sezimniń oıanýyna jol bere kórme! Ýa, Rabbymyz! Shúbásiz, Sen óte Meıirimdi hám Raqymdysyń», – dep duǵa etedi», – delingen («Hashyr» súresi, 10-aıat).
Islam quqyǵynda «Úkimder ýaqyt pen merzimniń ózgerýine qaraı ózgeriske ushyraıdy» degen mańyzdy qaǵıda bar. Sondyqtan jańa zaman talabyna saı keıbir ádetter men daǵdylardyń ózgerýi zańdy qubylys. Qazirgi kezde búkil álemde qoǵamnyń aqparattyq bet-beınesi kúrt ózgerýde. Aqparattyq tehnologııanyń sanaýly jyldardyń ishinde qaryshtap damyp, qoǵamdyq kózqaras pen túsiniktiń de kúrt ózgerip ketýi burynǵy ómir súrý dástúrlerin sol qalpynda ustanýǵa múmkindik bermeıdi. Tek tarıhı qalyptasqan joldy ǵana ustanýmen shektelip, jańa talaptarǵa beıimdelmegen halyqtardyń qoǵamǵa ilese almaı, kóptegen qatelikterge boı aldyryp jatqany belgili. Dál sol sekildi qudaıy as berý mádenıetin de zaman men qoǵam talabyna sáıkestendirýdiń qajettiligi týyndap otyr. «Qudaıy as» berýdiń túpki ózegin, mánin saqtaı otyryp, jańasha sıpatqa kóshýdiń mańyzy osynda. Qudaıy astaǵy dastarqan mázirin bekitip, sol mázirge halyqtyń biraýyzdan kelisýi mańyzdy. Qudaıy as berý mádenıetin qalyptastyratyn birizdi ereje qabyldap, ony jan jaqty dáriptep jatqanymyz sondyqtan. Bul qujat búgingi qoǵamdaǵy rýhanı yntymaq-birlikti saqtaýǵa jáne zaman talaptarymen sanasýǵa yqpal etýde. Allaǵa shúkir, qala men óńirdegi meshit janynan ashylǵan ashanalarda QMDB bekitken qudaıy as máziri boıynsha dastarqan jaıylyp, bul bastama kópshilik tarapynan úlken qoldaýǵa ıe bolýda.
Qoryta aıtqanda, toı men qudaıy asta qonaqqa jaıylatyn dastarqanda ysyrapqa, bos maqtanǵa jol berilmeýi kerek. Sondaı-aq árbir jıynnyń belgilengen ýaqytta bastalýy da adamdardyń ýaqytyna qurmetpen qaraýdyń belgisi. Túptep kelgende ol da ádep pen mádenıetimizdiń bir bóligi. Haq Taǵala Quran Kárimde: «... Ishińder, jeńder, alaıda ysyrapqa jol bermeńder. Óıtkeni Alla Taǵala ysyrap etýshilerdi jaqsy kórmeıdi» degen («Aǵraf» súresi, 31-aıat). Alla Taǵala bizderdiń asyl dinimizdi berik ustap, saltymyzdy saqtaǵan, dástúrin qurmettegen urpaqtan bolýymyzdy násip etkeı! Ýaqyty men iship-jeminde, dúnıelik isterinde ysyraptan saqtap, dinge adal, dástúrge berik qazaq jurtyna amandyq bergeı. Ámın!
