QAZAQ JERINE ISLAM DINI ALǴASh RET QAShAN KELDI?
Qazaq jerinde ıslam dininiń qabyldanýy kezeń-kezeńimen júzege asty: ol Qarahanıdter tusynda bastalyp, Altyn Orda tusynda kúsheıip, Qazaq handyǵy tusynda ıslam dini túpkilikti ornyǵyp, ómirdiń ajyramas bóligine aınaldy.
Túrki taıpalarynyń ıslammen alǵashqy kezdesýi 7-8 ǵasyrlarda Omeııadtar áýletiniń tusyndaǵy musylman halıfaty Orta Azııaǵa, atap aıtqanda qazirgi Tashkentke, Ferǵanaǵa jáne Ońtústik Qazaqstanǵa jetken kezde bastaldy. Bastapqyda Túrik qaǵandary men arab ámirleri Orta Azııadaǵy yqpal etý aımaqtary úshin kúres júrgize bastady.
Sonymen qatar Qytaı Tań ımperııasy Shyǵys Túrkistanǵa, tipti ishinara qarluqtar men túrgesh kóshpelileri bılegen Ońtústik Qazaqstan jerine de yqpalyn keńeıtti. Dál sol kezde arabtar Talas ózenine jetip, qytaı men musylmannyń yqpal etý aımaǵynyń shartty shekarasyna aınaldy.
751 jyly Talas ózeninde arabtar men qytaılar arasynda sol kezdegi eń iri shaıqastardyń biri Atlah shaıqasy boldy. Bastapqyda túrikter qytaılyqtar jaǵyna shyqty, óıtkeni olar ózderiniń yqpal etý aımaǵynda jáne is júzinde vassal boldy.
Alaıda shaıqas kezinde olar arabtarǵa ótip ketti. Osy yǵysýynyń arqasynda arabtar qytaılardy jeńdi. Osynyń nátıjesinde Ońtústik Qazaqstan men jalpy Ortalyq Azııada ıslam dini óz ornyn aldy, al Qytaıdyń aımaqtaǵy yqpaly aıtarlyqtaı álsiredi. Talastaǵy jeńiliske ushyraǵan qytaılyqtar shyǵysqa qaraı birtindep sheginýge kiristi.
Atlah shaıqasy aımaq tarıhyndaǵy sheshýshi sát boldy. Dál sol kezde túrikter eń alǵash musylman órkenıetin tańdady. Osy kezden bastap olardyń Islammen kezdesýi jaqyndaı tústi. Alaıda túrki taıpalarynyń ıslam dinin qabyldaýy uzaq protsess boldy. Atlah shaıqasy 751 jyly boldy, al túrikterdiń ıslamdy túpkilikti qabyldaýy 960 jylǵa deıin jalǵasty. Osylaısha, alǵashqydan jańa dindi tolyq qabyldaǵanǵa deıin 200 jyldan astam ýaqyt ótti.
960 jyly Qarluq qaǵandary ıslamdy resmı túrde qabyldap, ony memlekettik din retinde bekitti. Bul ıslamdy qabyldaǵan jáne ony óz memleketinde ornatqan alǵashqy túrki bıleýshileriniń biri bolyp sanalatyn bıleýshi Satuq Boǵra hannyń tusynda boldy. 960 jylǵa deıin bul memleket Qarluq qaǵanaty, odan keıin Qarahan memleketi dep ataldy. Alaıda, máni boıynsha, olar bir boldy; ol jaı ǵana 960 jyldan keıin ıslamdy qabyldady. Áýlet shynymen Qarahan áýleti dep ataldy, biraq memlekettik qurylymy sol kúıinde qaldy.
Qarluqtar men Qarahandar túrki taıpalarynyń ishinde birinshi bolyp ıslamdy qabyldap qana qoımaı, ony memlekettik dinge aınaldyrǵan. Olardyń memleketine ár túrli taıpalar, sonyń ishinde qazaq arǵyndarynyń ata-babalary arǵýlar kirdi. Demek, arǵyndar bolashaq qazaq taıpalarynyń ishinde ıslam dinin qabyldaǵan alǵashqy taıpalardyń biri deýge bolady. Qarluq-Qarahandyqtardyń ıslamdy qabyldaýy keıingi tarıhqa qatty áser etti. Ol búkil aımaqtyń dinı, mádenı jáne saıası damýyn anyqtady.
Dindi qabyldaý jańa nársege jaı ǵana sený emes; bul qala mádenıetin qosa alǵanda, qalyptasa bastaǵan tutas órkenıet, mádenıet jáne jazý júıesi. Qarluqtardyń ıslam dinin qabyldaýynyń arqasynda arab jazýy keń taralyp, keıin túrki ádebı tiliniń negizine aınaldy. Bul til qarluq dıalektinen damyp, keıin túrik nemese shaǵataı dep ataldy, óıtkeni Qarluq qaǵanatynyń jerleri keıin Shaǵataı ulysynyń quramyna kirdi.
Qarluq qaǵanatynyń quramyna Ońtústik Qazaqstandaǵy ıslam dini tez tarala bastaǵan qalalar kirdi. Ol jerde meshitter men medreseler salynyp, ıslam dininiń ǵalymdary – jergilikti túrki ǵalymdary shyqty. Ata-baba týraly jaı rýna jazbalary emes, alǵashqy túrki jazbalary, ǵylymı jáne ádebı shyǵarmalar arab jazýymen jazyla bastady. Mahmud Qashqarıdiń túrki-arab sózdigi, Júsip Balasaǵunıdiń rýhanı jazbalary sııaqty eńbekter paıda boldy. Alǵashqy sopylyq shyǵarmalar da paıda boldy.
Qarahandar men qarluqtardyń ıslam dinin qabyldaýynyń mańyzdy saldarynyń biri túrkilerdiń óz arasynan dinı qaıratkerlerdiń shyǵýy boldy. Bul eń aldymen Qoja Ahmet Iassaýıge qatysty. Ol Qarluq (Qarahanıd) qaǵanatynyń týmasy bolǵan jáne ıslam ǵylymdary, teologııa, eń bastysy sopylyq bilim alǵan.
Islam túrikterdiń arabtar men túrikterdi ǵana emes, parsylardy, berberlerdi, malaılardy jáne Soltústik Afrıka halyqtaryn qamtıtyn orasan zor órkenıettiń bir bóligi bolýyna yqpal etti. Bul ǵylymǵa, ádebıetke, rýhanııatqa baı órkenıet edi. Túrikter bul mádenıetti qabyldaı bastady jáne osy órkenıetke alǵash engen uly túrkilerdiń biri Qoja Ahmet Iassaýı boldy. Túrkistanǵa qaıta oralǵan Qoja Ahmet Iassaýı sopylyq pen ıslam týraly bilgenderin túrki tiline beıimdeı bastaıdy.
Otyryqshy turǵyndar sóıleıtin qalalyq túrki tilinde ǵana emes, túrki kóshpelileri túsinetin tilde de. Óıtkeni, ol kezdegi túrki kóshpelileriniń bári arab tilin de, basqa tilderdi de oqı almaǵan jáne olar negizinen saýatsyz bolǵan. Olar ań aýlaý, ańshylyq qustardy ósirý jáne t.b. mysaldardy túsindi. Qoja Ahmet Iassaýı osyndaı mysaldardy keltirip, ıslam men sopylyqtyń mánin kóshpendilerge túsinikti tilde túsindirip, ıslam dinin kóshpeli túrkiler arasynda keń taraǵan poEzııa — túrki poEzııasy túrinde taratqan.
Sondyqtan da onyń ıslamdy ýaǵyzdaý, sopylyqty taratý mıssııasy sátti boldy. Sopylyq ıslamnyń jeke aǵymy emes, kerisinshe ony jergilikti ádet-ǵuryptarǵa, shyndyqqa, dástúrlerge beıimdeý arqyly taratý quraly. Osylaısha Iassaýı ıslamdy túrikterdiń túsinigine qaraı beıimdedi. Onyń kóptegen shákirtteri boldy, olardy túrki áleminiń ár túkpirine: Deshti Qypshaqqa, Mańǵystaýǵa, Bashqurtstanǵa, tipti Kishi Azııaǵa qazirgi túrikterdiń ata-babalary oǵyz halqyna jiberdi. Onyń shákirtteriniń ishinde Súleımen Baqyrǵanı, Hakim ata, Záńgi ata syndy ataqty áýlıeler bolǵan.
Dál osy qarahandyq-qarluq dáýiri qazirgi Qazaqstan aýmaǵynda meshitter, medreseler jáne dintaný ǵylymy túrindegi qalalyq musylmandyq mádenıettiń negizin qalap, bir mezgilde sopylyq tarıqattar, eń aldymen Qoja Ahmet Iasaýı tarıkaty arqyly kóshpeli túrkiler arasynda ıslamdy taratý protsesin bastady.
Kerimsal Jubatqanov,
tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty
