MEShIT – IMANDYLYQ UIaSY (Jıyrma toǵyzynshy kún)
18 naýryz
Jıyrma toǵyzynshy kún
MEShIT – IMANDYLYQ UIaSY
اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ، وَالصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ عَلَى سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ وَعَلَى آلِهِ وَصَحْبِهِ أَجْمَعِينَ، أَمَّا بَعْدُ
Jaratqan Alla Taǵalaǵa sansyz madaq, ardaqty Paıǵambarymyz Muhammed Mustafaǵa kóptegen salaýat pen sálem joldaımyz.
Asa raqymdy, erekshe meıirimdi Allanyń atymen bastaımyn.
Dinimizde eń úlken qundylyqtardyń biri – meshit. Meshit sózi tildik turǵyda «másjıd» sózinen shyǵyp, «sájdege bas qoıatyn oryn» degen maǵynany bildiredi. Al sharıǵatymyzda: «Musylmandar jınalyp namaz oqıtyn, ózge de qulshylyqtaryn jasaıtyn qasıetti meken» degen uǵymdy bildiredi. Meshitte kóńil jabyrqaý jandar pana taýyp, ómirden taýqymet kórip, qınalyp júrgen adamdar demeý kóretin jer dep te ataýǵa bolady. Sol sebepti de meshit degen kezde eń áýeli onyń syrtqy záýlim kórinisi ǵana emes, adam júregin rahatqa keneltip, jan-dúnıesin qanattandyryp jiberetin rýhanı jaǵy erekshe atalýy tıis. Sonymen qatar meshitte dúnıe isimen emes Allany ulyqtaýmen, Allany eske alýmen aınalysýymyz kerek.
Musylmandar hıjradan buryn namazdy kóbinese úılerinde nemese ózge de yńǵaıly jerlerde oqıtyn. Máselen, áıgili sahaba Árkamnyń úıi Islamdy úıretý ortalyǵy ári meshit retinde paıdalanylǵan. Hazireti Omar (Alla oǵan razy bolsyn) ıman keltirgennen bastap, musylmandar qaǵbada namaz oqı bastady. Ardaqty Paıǵambarymyz (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn) Mekkeden Mádınaǵa qonys aýdarǵan kezde eń birinshi qolǵa alǵan isi de osy meshit saldyrý bolatyn.
Meshit salý – Alla Taǵalanyń súıgen quldary paıǵambarlar shuǵyldanǵan qasıetti is. Alla Taǵala qasıetti Qurannyń «Táýbe» súresi, 18-aıatynda:
إِنَّمَا يَعْمُرُ مَسَاجِدَ اللَّهِ مَنْ آَمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآَخِرِ وَأَقَامَ الصَّلَاةَ وَآَتَى الزَّكَاةَ وَلَمْ يَخْشَ إِلَّا اللَّهَ فَعَسَى أُولَئِكَ أَنْ يَكُونُوا مِنَ الْمُهْتَدِينَ
«Allanyń meshitterin shynaıy túrde Allaǵa ıman keltirip, aqyret kúnine sengen, namazdy tolyq oryndaǵan, zeket bergen jáne Alladan ǵana qoryqqan kisi turǵyzady. Mine, solardyń týra jol tabýshylardan bolýy úmit etiledi», – dep aıtqan.
Atalmysh aıattaǵy «kisi turǵyzady» (يَعْمُرُ) sózine qatysty ǵalymdar túrli kózqaras bildirgen. Biri bul sózdi: «meshitte bolý, múmkindiginshe meshitte kóp ýaqyt ótkizý» degendi bildiretinin aıtsa, endi bir kózqarasta meshittiń ǵımaratyn turǵyzý, ony jóndeý, musylmandarǵa qyzmet etip turýyna jaǵdaı jasaý ekendigi aıtylǵan. Ardaqty Paıǵambarymyz (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn):
مَنْ بَنَى مَسْجِدًا بَنَى اللَّهُ لَهُ مِثْلَهُ فِي الْجَنَّةِ
«Kimde-kim Alla úshin meshit salsa, Alla Taǵala oǵan týra sondaı etip, jánnatta bir úı turǵyzady», – degen (ımam Buharı, Mýslım).
Qazaq jerinde de meshit salý keıbir ǵasyrlardaǵy jaýgershilik, shapqynshylyqqa ushyraǵan kezeńder bolmasa, toqtaǵan emes. Tarıhymyzdaǵy eń kóne meshitter retinde 893-jyly Taraz shaharynda salynǵan meshit, kezinde Keder dep atalynǵan qazirgi Quıryqtóbede bolǵan meshit, Mańyǵystaýdaǵy IX-X ǵasyrlarda salynǵan Shaqpaq ata meshitteri sanalady. Jalpy Ispıdjap, Balasaǵun, Farab, Syǵanaq sııaqty kóne qalalarymyzda kóptegen nebir záýlim meshitter bolǵandyǵyna tarıh kýá. Qoja Ahmet Iassaýı babamyz saldyrǵan (qylýet) jertóle meshitinen bergi Qunanbaı babamyzdyń saldyrǵan meshitterine nazar aýdarsaq meshitterdiń halqymyzdyń ómirinde qanshalyqty úlken mańyzǵa ıe bolǵandyǵyn túsinemiz.
Qasıetti Qurannyń aıattary men ardaqty Paıǵambarymyzdyń (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn) hadısterinde meshitterdiń mynadaı artyqshylyqtary jóninde aıtylǵan:
Birinshi: meshit – Allanyń úıi
Meshit – adamnyń júregi tynyshtyq taýyp, jany erekshe rýhanı lázzattqa bólenetin qasıetti oryn. Anyǵynda, búkil múlik Jaratýshymyz Alla Taǵalaniki. Sonyń ishinde meshitterge úlken qurmet bildirtý úshin olardy «Allanyń úıleri» dep ataımyz. Alla Taǵala qasıetti Quranda:
وَأَنَّ الْمَسَاجِدَ لِلَّهِ
«Shyn máninde meshitter – Allaniki», – dep aıtqan («Jyn» súresi, 18-aıat).
Buqar jyraý babamyz da osy maǵynada: «Haqtyń úıi meshitti, Aqty Qudaı sheshipti», – dep meshitti «Haqtyń úıi» degen ataýmen ataǵan.
Musylman adamnyń meshitterdi syılap, qurmetteýi – onyń Jaratýshy Alla Taǵalaǵa degen qurmetin bildiredi. Sol sebepti de árbir musylman meshitti bar ynta-peıilimen jaqsy kórip, qurmettep, onda barǵanda meshit ádepterin saqtaýǵa tyrysýy qajet. Ardaqty Paıǵambarymyz (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn):
أَحَبُّ الْبِلاَدِ إِلَى اللهِ مَسَاجِدُهَا
«Allanyń jer betinde eń jaqsy kóretin orny – meshitteri», – degen (ımam Ibn Hıbban).
Meshitke kelýshiler Allanyń qonaqtary sanalady. Alla Taǵalanyń úıin qurmetpen zııarat etýshi, aqyrette qurmetke bólenýshilerden bolady. Ardaqty Paıǵambarymyz (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn):
إِنَّ بُيُوتَ اللهِ فِي الأَرْضِ الْمَسَاجِدُ، وِإِنَّ حَقًّا عَلَى اللهِ أَنْ يُكْرِمَ الزَّائِرَ
«Aqıqatynda, meshitter – Allanyń jer betindegi úıleri. Sondyqtan Allaǵa túsetini Óz úıin zııarat etip kelgen pendesin qurmetteý bolyp tabylady», – degen (ımam Tabaranı).
Shynaıy múmin meshitti jaqsy kórip, onyń ishinde bolǵanda ózin sýdaǵy balyq sııaqty sezinedi. Shyqqannan keıin qaıta barýdy ańsap turady. Ardaqty Paıǵambarymyz (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn) aqyretti arshynyń kóleńkesinde bolatyn jeti adam tobyn aıtqanda, sonyń biri:
وَرَجُلٌ قَلْبُهُ مُعَلَّقٌ فِي الْمَسَاجِدِ
«Júregi meshitterge baılanǵan adam», – degen.
Ekinshi: meshit – tárbıe oshaǵy
Meshit – tek qulshylyq orny ǵana emes. Meshit – bilimniń, mádenıettiń, tárbıeniń orny. Ardaqty Paıǵambarymyzdyń (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn) kezinde Mádına qalasyndaǵy salynǵan meshit ǵımaratyna úısiz-kúısiz, jalǵyz-jarym qalyp qoıǵan musylmandar úshin qosymsha taǵy bir úı japsarlastyryla turǵyzylǵan bolatyn. Bul úıge ornalasqandar, negizinen, dinı ǵylym-bilim úırenetin. Olar: «ashabýs-sýffa» dep atalady. Basqasha aıtqanda, bul úı muqtaj musylmandar tegin jatyp oqıtyn medrese ispettes edi. Alla Elshisi (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn) olardy erekshe nazarda ustaıtyn. Aýqatty musylmandar olarǵa járdem berip, as-sýyna qarasyp turatyn. Osy úıden bilim alǵan musylmandar tóńirektegi eldi-mekenderge Islam dinin nasıhattap úıretýge jiberilip turatyn.
Ardaqty Paıǵambarymyz (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn) meshitte adamdarǵa árdaıym jaqsylyqty úndep, bilmegen nárselerin úıretip, olardy parasattylyqqa, mádenıettilikke, ádeptilikke tárbıeleıtin.
Paıǵambar zamanynda adamdar úıine kelgenderinde, áıelderi olardan: «Búgin meshitten ne nárse úırenip keldiń?» – dep qarsy alatyn bolǵan. Sondyqtan da meshit bilimniń, tárbıeniń orny. Meshitke keletin ár adam namaz oqyp, qulshylyq jasaýmen qatar qasıetti Qurandy durys oqý erejesin, onyń mán-maǵynasy men tápsirin, dinimizdiń kórkem ádebin úırenýi tıis. Ardaqty Paıǵambarymyz (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn):
مَا اجْتَمَعَ قَوْمٌ فِي بَيْتٍ مِنْ بُيُوتِ اللَّهِ يَتْلُونَ كِتَابَ اللَّهِ وَيَتَدَارَسُونَهُ بَيْنَهُمْ إِلَّا نَزَلَتْ عَلَيْهِمُ السَّكِينَةُ وَغَشِيَتْهُمُ الرَّحْمَةُ وَحَفَّتْهُمُ الْمَلَائِكَةُ
«Eger adamdar Allanyń úıleriniń ishinen bir úıde jınalyp Quran oqyp, ony úırenetin bolsa, olarǵa álbette tynyshtyq túsedi jáne olardy raqymshylyq búrkep, perishteler qorshaýyna alady», – degen (ımam Múslım).
Úshinshi: meshit birlik pen yntymaq mekeni
Meshit – adamdardyń qulshylyq jasap, rýhanı damyp, sonymen qatar ózara baýyrmaldyq, yntymaq pen birligin arttyratyn qasıetti oryn. Paıǵambar meshiti salyna sala túrli ult pen ulys ókilderi at basyn tireıtin, eki adam daýlasyp qalsa, tórelik jasaıtyn, joq-jitik, miskinderge járdem beriletin, halyqqa nasıhat aıtylatyn rýhanı ortalyqqa aınaldy.
Ardaqty Paıǵambarymyzdyń (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn) kezinde Quba meshitine jaqyndaý jerge eki júzdi munafıqtar erekshe meshit saldyrady. Maqsattary musylmandar arasynda búlik shyǵaryp, birlik-yntymaqtaryna syzat túsirý edi. Meshit bitkennen keıin olar ardaqty Paıǵambarymyzdy (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn) shaqyryp, namaz oqıtyndarǵa ımam bolýdy, meshitti berekege aınaldyrýdy suraıdy. Alla Elshisi (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn) ol kezde Tábýkke daıyndalyp jatqandyqtan, tilekterin qabyl almaıdy. Tábýkten oralǵanda olar qaıta kelip, taǵy ótinishterin bildiredi. Dál osy kezde olardyń betperdelerin ashyp, ekijúzdi ekendikterin, musylmandarǵa zııan keltirýge tyrysyp jatqandyǵyn bildirtetin arnaıy aıat túsedi. Alla Taǵala ol týrasynda qasıetti Qurannyń «Táýbe» súresi, 107-108-aıattarynda:
وَالَّذِينَ اتَّخَذُواْ مَسْجِدًا ضِرَارًا وَكُفْرًا وَتَفْرِيقًا بَيْنَ الْمُؤْمِنِينَ وَإِرْصَادًا لِّمَنْ حَارَبَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ مِن قَبْلُ وَلَيَحْلِفُنَّ إِنْ أَرَدْنَا إِلاَّ الْحُسْنَى وَاللَّهُ يَشْهَدُ إِنَّهُمْ لَكَاذِبُونَ. لاَ تَقُمْ فِيهِ أَبَدًا
«Keıbireýler zııan keltirý, kúpirlikti kúsheıtý, musylmandar arasyna jik salý úshin, burynnan Allaǵa jáne onyń Elshisine qarsy turǵan adamnyń kelýine daıyndyq úshin meshit salyp, «Tilegimiz tek qana ıgilik» dep ant sý ishedi. Aqıqatynda, olardyń asqan sýaıt ekendigine Alla aıǵaq bolady. Ol meshitte, áste, namaz oqýshy bolma», – dep aıtqan.
Osy eskertýden keıin Alla Elshisi (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn) birneshe adam jiberip, álgi úıdi qulatqyzyp tastaıdy.
Sol sebepti de meshit adamdardyń arasyn bóletin emes, olardy birlik pen tatýlyqqa, syılastyq pen súıispenshilikke shaqyratyn oryn. Alla Taǵala qudsı hadıste:
إنَّ أحَبَّ عِبادِي إلَيَّ الَّذِينَ يَتَحابُّونَ فِيَّ والَّذِينَ يَعْمُرُونَ مَساجِدِي، والَّذِينَ يَسْتَغْفِرُونَ بِالأسْحارِ، أُولَئِكَ الَّذِينَ إذا أرَدْتُ بِخَلْقِي عَذابًا ذَكَرْتُهُمْ، فَصَرَفْتُ عَذابِي عَنْ خَلْقِي
«Rasynda quldarymnyń ishindegi Maǵan eń súıikti bolǵandary: Men úshin bir-birin jaqsy kórgen, Meniń meshitterimde bolýdy ádet etken jáne de tań sáride Menen jarylqaý tilegenderi», – degen (ımam Baıhaqı).
Asyl dinimizde jeke oqylǵan namazdan jamaǵat namazynyń jıyrma jeti ese saýabynyń artyq bolýynyń biri syry da adamdar bir-birlerin jıi kórip, dıdarlasyp, qal-jaǵdaı surasyp, qınalǵandary bolsa járdemdesip, ózara bereke-birlikteriniń artýlary úshin.
Endeshe, meshit – adamdardy yntymaqqa uıytatyn, birligin arttyryp, rýhanı baıytatyn qasıetti meken.
Sol sebepti de musylman adam meshitterdi barynsha qurmettep, onda baryp qulshylyq jasap, tálim-tárbıe úırenip, júreginiń árdaıym rýhanı baılanysta bolýyna nazar aýdarady. Ataqty sahaba Ábý Darda (Alla oǵan razy bolsyn) Salman Farsıge (Alla oǵan razy bolsyn) jazǵan hatynda:
يا أخِي، لِيَكُنِ المَسْجِدُ بَيْتَكَ؛ فَإنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ: المَسْجِدُ بَيْتُ كُلِّ تَقِيٍّ، وقَدْ ضَمِنَ اللَّهُ لِمَن كانَتِ المَساجِدُ بُيُوتَهم بِالرَّوْحِ والرّاحَةِ، والجَوازِ عَلى الصِّراطِ إلى رِضْوانِ الرَّبِّ
«Ýa baýyrym! Meshit seniń úıiń bolsyn! Rasynda men Alla Elshisiniń (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn): «Meshit – árbir taqýanyń úıi. Úıi meshit bolǵan pendesine Alla Óz tynyshtyǵy men raqatyn násip etedi. Sonymen qatar syrat kópirinen jánnatqa aman ótýine kepil bolady», – dep aıtqanyn estidim degen (ımam Baıhaqı).
Alla Taǵala qasıetti Ramazan aıyn barshamyzǵa múbárak etip, ustaǵan oraza, tilegen duǵalarymyzdy qabyl etkeı!
