KENJETAI BAIKEMELULY: ORAZA – ADAMNYŃ RÝHYN TAZARTATYN QULShYLYQ

– Qasıetti Ramazan aıynyń rýhanı máni nede, mańyzy qandaı?
– Áýeli barshamyzdy qasıetti Ramazan aıyna aman-esen jetkizgen Alla Taǵalaǵa sansyz madaq bolsyn! Ramazan – kúlli musylman úmbeti úshin eń qasterli de berekeli aı. Bul – Alla Taǵalanyń adam balasyna rýhanı jańǵyrýǵa, táýbege kelip, júrekti tazartýǵa bergen teńdessiz múmkindigi. Qasıetti Quranda: «Ramazan aıy – sondaı bir aı, ol aıda adam balasyna týra jol jáne (aq pen qarany) aıyratyn dálel túrinde Quran túsirildi. Senderden kim Ramazan aıyna jetse, oraza ustasyn» («Baqara» súresi, 185-aıat) – delingen. On eki aıdyń sultany atanǵan Ramazan – Allanyń meıirimi tógilip, jumaqtyń esigi aıqara ashylatyn, saýaptar eselenip jazylatyn, sharapaty men shapaǵaty mol kezeń.

Sondaı-aq, qudsı hadıste Alla Taǵala: «Oraza – tek Men úshin. Onyń syıyn Ózim ǵana beremin» dep, bul qulshylyqtyń aıryqsha qadir-qasıetin bildirgen. Jalpy, oraza sózi arab tilinde «saým» dep atalady. Onyń tildik maǵynasy – tyıylý, shekteý. Al sharıǵattaǵy uǵymy – tań atqannan kún batqanǵa deıin nıet etip, iship-jeýden jáne orazany buzatyn barlyq amaldardan aýlaq bolý. Árbir túni berekege toly sanalatyn bul aıdyń ásirese, sońǵy on túnin Qadir túni degen úmitpen qulshylyqta ótkizý – seksen úsh jyldyq saýapqa teń ıgilikke jeteleıdi.

Qazaq halqy bul aıdy ejelden erekshe qasterlep, «on eki aıdyń sultany» dep ulyqtaǵan. Ramazan kelgende jarapazan jyrlary aıtylyp, elge qýanyshpen súıinshi habar jetkizilgen. Aýyzashar dastarqanynda rýhanı áńgime órbigen, aq bata men izgi tilekter aqtarylǵan. Oraza ustaǵan jandy qadirleý, aýyzashar berý – halqymyzdyń tamyry tereńge ketken asyl dástúri. Tańǵy sáresi ár shańyraqqa bereke darytsa, keshki aýyzashar aǵaıyn-týysty, jamaǵatty bir dastarqan basyna jınap, ımandylyq pen yntymaqty nyǵaıtqan taǵylymdy júzdesý bolǵan. Bul ıgi dástúr búginde de mánin joǵaltpaı, urpaqtan urpaqqa jalǵasyp keledi. Bul aıda adam tek as pen sýsynnan ǵana emes, jan dúnıesine zııan keltiretin jat qylyqtardan da tyıylýǵa tyrysady. Eger osy aıda kózimizdi jamandyqtan, qulaǵymyzdy jaǵymsyz habarlardan, sanamyzdy artyq aqparattan qorǵaı alsaq, bul daǵdy Ramazannan keıin de jalǵasyn tabary sózsiz.

Hákim Abaı óleńderiniń birinde «Allanyń ózi de ras, sózi de ras» deı kele:
Rýza, namaz, zeket, haj – talassyz is.
Jaqsy bolsań, jaqsy tut bárin tegis,
Bastapqy úshin bekitpeı, sońǵy tórtti
Qylǵanmenen tatymdy bermes jemis, – dep,
«bastapqy úsh» uǵymy arqyly Allany súıýdi, adamzatty súıýdi jáne ádiletti meńzeıdi. Osy «ımanı gúl» adamnyń júreginde ornyqpaıynsha, keıingi tórt paryz – oraza, namaz, zeket pen qajylyqtyń shynaıy qabyl bolýy kúmándi ekenin eskertedi. Abaı qulshylyqtyń syrtqy kórinisinen góri, onyń ishki tazalyǵyna mán berip, rııadan aýlaq bolýǵa úndeıdi.

– Bıyl oraza qystyń sońy men kóktemniń basyna dóp kelip otyr. Qulshylyqty qulshynyp oryndaý úshin adamǵa densaýlyq ta kerek. Aýyz bekitetin jandarǵa qandaı keńes aıtasyz?
– Orazanyń ár maýsymǵa kelýi – Allanyń hıkmeti. Bıylǵy Ramazan qystyń sońy men kóktemniń basyna tuspa-tus kelip otyr. Bul kezeńde árıne aǵza álsirep, ımmýnıtet tómendeýi múmkin. Sondyqtan sáresine ýaqytyly turyp, qýat beretin, jeńil sińetin taǵamdar jeý, jetkilikti sý ishý qajet. Kóp adamdar sáresiniń óte mańyzdy nárse ekendigine mán bermeı, jáı ǵana sý ishýdi nemese eshnárse jemeı aýyz bekitýdi jón kóredi. Ánas bın Málık (Alla oǵan razy bolsyn) jetkizgen hadıste Paıǵambarymyz (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn) bylaı degen: «Sáresine turyńdar, sáreside bereket bar» (Múslım).

Taǵy bir hadıste: «Sáresi tamaǵy – bereket. Bir jutym sý bolsa da, ony tastamańdar. Óıtkeni sáreside tamaqtanǵandarǵa Alla raqym etip, olarǵa perishteler keshirim tileıdi» (Ahmad), – deıdi. Bul jaıly ımam Náýaýı: «Hadıste bereket bar dep kelýi adam sáreside tamaq ishýmen qýat alyp, oraza ustaýǵa belsendiligi jáne qyzyǵýshylyǵy artady. Sondaı-aq sáresi ýaqytynda duǵa jasalyp, zikir aıtylady. Allanyń meırimi túsetin duǵa men ıstıǵfar qabyl bolatyn ýaqyt. Ol ýaqytta turǵan adam dáretin alyp, namazyn oqyp, tańnyń atýyn kútip saýapqa kenelý artyqshylyǵy da bar», – degen.

Álemdik ǵalymdar orazanyń paıdasyna sońǵy jyldary erekshe nazar aýdara bastady. Máselen, nemis zertteýshisi Jozef Chepachtyń eńbekterinde orazanyń densaýlyqqa tıimdiligi naqty derektermen dáleldenedi. Búginde Germanııadaǵy 29 klınıkada naýqastar oraza arqyly emdeledi. Ǵalymdardyń aıtýynsha, oraza kóptegen aýrýdyń aldyn alyp qana qoımaı, artyq salmaqtan arylýǵa kómektesedi. Al orazany uzaq jyldar zerttegen doktor Gelmýt Latsner ony aǵzada jınalǵan ýly qaldyqtardan arylýdyń eń tabıǵı joly dep baǵalaıdy.

Óz zertteýin bastamas buryn Jozef Chepach 10 kún, keıin 25 kún oraza ustap kórgen. Nátıjesinde ol oraza kezinde adam ózin ash sezinbeıtinin, dene men oıdyń sergektigi artatynyn jáne dene bitiminiń birqalypty saqtalatynyn anyqtaǵan. Ǵalym orazanyń tek fızıkalyq emes, rýhanı tazarýǵa da áser etetinin atap ótip, tamaqtan shekteý oı men ishki jan dúnıeniń tazalyǵyna jol ashatynyn aıtady.

– Oraza jaqyndasa túkirik jutýǵa bola ma, tis qanasa ne bolady degen sekildi suraqtar jıi qoıylatyny ras. Dál qys mezgiline qatysty suraq, jaýyp turǵan qar tamaqtan ótip ketse, oraza buzyla ma?
– Oraza máselesinde musylmandardyń saqtyq tanytýy – ımandylyqtyń belgisi. Sharıǵatta orazany buzatyn jáne buzbaıtyn amaldar naqty kórsetilgen. Tisten aqqan qannyń az ne kóp mólsherine qaralady. Eger kóp mólsherde qan aǵyp, ony baıqamaı jutyp qoısa, orazasy buzylady. Keıin sol kúnniń qazasyn óteıdi. Al qan az mólsherde shyqqan bolsa, orazany buzbaıdy. Qannyń az, ne kóptigin túkirikpen salystyra otyryp anyqtaıdy. Eger qan mólsheri túkirikpen teń nemese odan basym bolsa, «kóp» sanalady. Al, jartysynan azy qan bolsa, «az qan» úkiminde bolady.

Raddý ál-mýhtar kitabynda: «Eger tistiń arasynan qan shyǵyp tamaqqa barsa, biraq ishke ketpese, oraza buzylmaıdy. Al, qannyń mólsheri kóp nemese túkirikpen teń bolyp ishke ketse, oraza buzylady. Az bolsa, buzylmaıdy» degen pátýa bar.

Qys mezgiline qatysty qar máselesine kelsek: aýyzǵa túsken jańbyrdy nemese qardy nemese burshaqty ádeıi jutsa, orazasy buzylyp qazasymen qosa káffaratyn óteıdi. Sol úshin musylmandar buǵan da muqııat bolýy kerek.

– Buryn jazda oraza ustaǵanda tún qysqa bolyp, taraýyqtan keıin ile-shala sáresi bastalyp ketetin. Qazir tún uzaq, taraýyqtan keıin de qulshylyq jasaý kerek pe?
– Taraýyq namazy – Ramazan aıyna tán erekshe súnnet qulshylyq. Ony jamaǵatpen oqý – úlken saýap. Al taraýyqtan keıingi qulshylyqtar – nápil amaldar. Paıǵambarymyz (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn): «Alla Taǵala senderge Ramazanda (kúndiz) oraza ustaýdy paryz etse, men (túninde) qulshylyq etýdi súnnet ettim» (Ibn Mája), – degen.

Taǵy bir hadıste: «Kimde-kim Ramazanda saýabyn úmit ete otyryp, Alla razylyǵy úshin túngi namazyn oqysa, onyń ótken kúnálary keshiriledi» (Buharı, Múslım) delingen. Ramazan – Qasıetti Quran túsken, túngi qulshylyqtyń saýaby eselenetin erekshe aı. Jalpy ıslamda tún – Allaǵa jaqyndaýdyń eń berekeli ýaqyty. Bul aıda taraýyq namazynan keıin de qulshylyq etýge ruqsat etilgen. Ár adam óz shamasyna qaraı qulshylyq jasaýy kerek. Mindetti amaldardy oryndap, qosymsha ǵıbadatty múmkindikke qaraı atqarý – eń durys jol.

– Dinı basqarmanyń Ramazan aıyna qandaı jospary bar? Meshitterimizde qarılar jetkilikti me?
– Qazaqstan musylmandary dinı basqarmasy Ramazan aıyna jyl saıyn jan-jaqty qyzý daıyndyqpen keledi. Elimizdiń barlyq óńirindegi meshitterde taraýyq namazy oqylyp, Quran hatymdary jasalady. Qaıyrymdylyq sharalary, aýyzasharlar, muqtaj jandarǵa kómek kórsetý jumystary uıymdastyrylady. Arnaıy Ramazan aıy úshin anyqtamalyq jospar ázirlenip barlyq oblys, qala, aýdandar men aýyldarǵa tapsyrma beriledi. Sol Ramazan anyqtamalyǵyndaǵy tapsyrmalarǵa sáıkes, óńirlerdegi barlyq meshitterimizde merekelik bezendirýler uıymdastyrylyp, bannerler, plakattar ilinedi. Meshit, dárethana tazalyqtaryna jiti kóńil bólý jumystary, meshit ishindegi dybys kúsheıtkishterdi, mıkrofondardy qadaǵalap, kem-ketikterin retteý jáne meshitterde bolyp jatqan órt oqıǵalaryna baılanysty elimizdegi barlyq qulshylyq oryndaryndaǵy Elektr jelileriniń, jylytý júıeleriniń, órt sóndirý quraldarynyń jaǵdaıyn muqııat tekserý jumystary jasalynady.

Qarılar máselesine kelsek, búginde elimizde Qurandy tolyq jattaǵan, kórkem maqammen oqıtyn, halyqaralyq jarystarda top jarǵan qarılar jetkilikti. Olar óńirlerge bólinip, jamaǵatqa qyzmet etýde. Ózderińizge málim, byltyr elordamyz Astana qalasyndaǵy Respýblıkalyq bas meshitte II Halyqaralyq Quran jarysy jáne Taldyqorǵan qalasyndaǵy «Iman» meshitinde Qazaqstan musylmandary dinı basqarmasynyń uıymdastyrýymen Quran Kárimdi jatqa jáne mánerlep oqýdan HIV respýblıkalyq baıqaýy óte joǵary deńgeıde ótip, qarılarǵa úlken jiger syılady. Bul – elimizdegi dinı bilimniń óte úlken deńgeıde damyp kele jatqanyn kórsetedi.

Qasıetti Ramazan aıy barshamyzǵa qut-bereke, yrys-yntymaq ákelsin. Ustaǵan orazamyz, oqyǵan taraýyq namazymyz, jasaǵan árbir ıgi amalymyz Jaratqannyń quzyrynda qabyl bolǵaı. Bul aı – atababamyz qasterlegen sabyr men shúkirdiń, ıman men izgiliktiń aıy. Ramazan arqyly júregimiz jumsaryp, nıetimiz tazaryp, bir-birimizge degen meıirimimiz arta tússin.

Alla Taǵala el-jurtymyzdy aman, tórimizdi tynysh, dastarqanymyzdy berekeli etsin. Jastarymyz bilimdi de ıbaly, úlkenderimiz aqyl-parasatty bolsyn. Qasıetti aıda aıtylǵan aq tilek pen qabyl bolǵan duǵalar ár shańyraqqa shýaq bolyp qonǵaı. Ramazan aıy barshamyzǵa rýhanı jańǵyrýdyń, izgilikke umtylýdyń aıy bolsyn!

Suhbattasqan Ermurat NAZARULY
«Iman» jýrnaly, №2, 2026 jyl