ILIM ALÝDYŃ ARTYQShYLYQTARY

7 naýryz

On segizinshi kún

ILIM ALÝDYŃ ARTYQShYLYQTARY

اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ، وَالصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ عَلَى سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ وَعَلَى آلِهِ وَصَحْبِهِ أَجْمَعِينَ، أَمَّا بَعْدُ

Jaratqan Alla Taǵalaǵa sansyz madaq, ardaqty Paıǵambarymyz Muhammed Mustafaǵa kóptegen salaýat pen sálem joldaımyz.

Asa raqymdy, erekshe meıirimdi Allanyń atymen bastaımyn.

 

 

Dinimizde bilim alýdyń mańyzy óte úlken. Alla Taǵala ardaqty Paıǵambarymyzǵa (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn) alǵash ýahı etip túsirgen aıattarynda:

اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ الَّذِي خَلَقَ . خَلَقَ الْإِنْسَانَ مِنْ عَلَقٍ . اقْرَأْ وَرَبُّكَ الْأَكْرَمُ . الَّذِي عَلَّمَ بِالْقَلَمِ . عَلَّمَ الْإِنْسَانَ مَا لَمْ يَعْلَمْ .

«Oqy! Seni jaratqan Rabbyńnyń atymen oqy! Ol adamdy uıyǵan qannan jaratqan. Oqy! Rabbyń asa ardaqty. Ol qalammen (hat jazýdy) úıretti. Adamǵa bilmegen nárselerdi bildirdi», – dep, oqýǵa buıyrǵan («Alaq» súresi, 1-5-aıat).

Bul aıattardan oqýdyń, bilim alýdyń dinimizde eń basty talaptyń biri ekenin uǵamyz. Alla Elshisi (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn) ómiriniń árbir sátinde sahabalaryn oqyp-bilýge, bilgenin iske asyryp amal etýge jáne ózgelerge de úıretýge shaqyrǵan. Mysaly, ardaqty Paıǵambarymyz (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn) musylmandardyń saýatyn arttyrý úshin Bádir shaıqasynda qolǵa túsken mekkelik tutqyndardyń oqý-jazý biletinderine 10 musylmanǵa oqý-jazý úıretý shartymen azattyq bergen. Paıǵambar meshitiniń shetinen qonys aýdaryp kelgen jaǵdaıy joq sahabalarǵa arnaıy jaı ázirlep, meshitke jınap, ilimmen shuǵyldanýǵa jumyldyrǵan. Hadıs sháripte:

طَلَبُ العِلْمِ فَرِيْضَةٌ عَلَىْ كُلِّ مُسْلِمٍ

«Bilimdi talap etý – árbir musylmanǵa paryz», – dep, bilim alýdyń árbir er jáne áıel musylmanǵa mindet ekenin aıtqan (ımam Ibn Mája).

Bir kúni ataqty sahaba ıbn Abbasqa (Alla oǵan razy bolsyn) Basra qalasynan arnaıy kelgen bir jolaýshy: «Dúnıe artyq pa, álde bilim artyq pa?» – dep suraıdy. Sonda ıbn Abbas (Alla oǵan razy bolsyn): «Bilim artyq», – dep jaýap beredi. Álgi adam: «Ony qalaı dáleldeısiń?» – degende, ıbn Abbas (Alla oǵan razy bolsyn): «Dúnıe – perǵaýyndardyń mırasy, al bilim – Paıǵambarlardyń mırasy. Dúnıeni Alla Taǵala kez kelgen qulyna beredi, bilimdi tek súıgen qulyna ǵana beredi. Dúnıeni jumsasań, taýsylyp qalady. Al bilimdi qansha jumsasań da taýsylmaıdy, kerisinshe arta túsedi. Dúnıe jıǵan adam qııamette qaıdan alyp, qalaı jumsaǵany jaıly suralady. Biraq bilimdi adam qııamette bilim alǵany úshin de, ony jumsaǵany úshin de mol saýapqa keneledi», – dep jaýap bergen eken.

Ata-babalarymyz da maqal-mátelderde: «Bilimdige dúnıe jaryq, bilimsizdiń kúni kárip», «Jeti jurttyń tilin bil, jeti túrli bilim bil», «Bilegi kúshti birdi jyǵady, bilimi kúshti myńdy jyǵady», – dep bilim alýdyń artyqshylyqtary jóninde óte kóp aıtqan.

Bilim alýǵa yqylas qoıyp, oǵan amal etýdi kózdegen adam mynadaı isterge mán berýi qajet:

Birinshi: árdaıym izdeniste bolý

Adam balasy alǵan bilimin qanaǵat tutyp toqtap qalmaı, ómirbaqı izdenip, damý ústinde bolýy qajet. Sol sebepti de burynǵy ótken danalar: «Eki adam toımaıdy. Biri – dúnıe izdegen adam, al ekinshisi – bilim izdegen adam», – degen. Halqymyzdyń kórnekti jazýshysy Júsipbek Aımaýytov:

Oqý, bilim – janǵan shyraq, oılasań.

Úırenersiń, izdep kórseń, qoımasań.

Qý ónerdi, bý belińdi, jiger sal,

Paıda alarsyń, qaýjanarsyń, toımasań, – degen.

Tórt mázhab ǵalymdarynyń biri ımam Ahmadtyń qolyna qalam men sııa saýyt ustap, óz zamanyndaǵy bir ǵalymnyń dárisinen shyǵyp kele jatqanyn bir kisi baıqap qalyp: «Ýa, Qurmetti ımam! Siz bilimniń shyńyna jettińiz emes pe? Áli kúnge deıin bir qolyńyzǵa qalam, bir qolyńyzǵa sııa saýyt ustap júrgenińiz qalaı?» – dep tańdanyp suraıdy. Sonda ımam: «Men bul sııasaýytty qabirge barǵanǵa deıin arqalap júremin», – dep jaýap qatqan eken.

Ekinshi: kitap oqý

Alla Taǵala qasıetti Qurannyń «Qalam» súresi, 1-aıatynda:

وَالْقَلَمِ وَمَا يَسْطُرُونَ

«Qalam ári onyń jazǵan nárselerine sert», – dep qalammen ant etedi. Alla Taǵala qandaı da bir zatpen ant etýi arqyly sol zattyń mańyzdylyǵyn kórsetetini belgili. Endeshe, paıdaly dúnıelerdi jazý men ony oqýdyń adam balasynyń eki dúnıesine tıgizetin paıdasy óte mol. Kitap oqý adamnyń aqyly men oı-órisin damytyp, bilimin arttyryp, rýhanı kemeldenýine yqpal etedi.

Árıne, musylman adamnyń eń kóp oqıtyn kitaby – Alla Taǵalanyń Kálámi bolǵan qasıetti Quran. Ardaqty Paıǵambarymyz (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn):

اقْرَؤوا الْقُرْآنَ فَإِنَّهُ يَأْتِي يَوْمَ الْقِيَامَةِ شَافِعًا لأَصْحَابِهِ

«Quran oqyńdar, óıtkeni ol Qııamet kúni ózin oqyǵandarǵa shapaǵatshy bolyp keledi», – degen (ımam Múslım).

Ibn Masǵýd (Alla oǵan razy bolsyn): «Eger bilimdi qalasańdar, onda Quran oqyńdar. Kúmánsiz, onyń ishinde burynǵylar men keıingilerdiń bilimi bar», – dep aıtqan.

Kitap oqýdyń artyqshylyǵy jaıly ǵalymdardan jetken sózder óte kóp. Mysaly, ımam Buharıden (Alla ony raqymyna alsyn): «Adamnyń jattaý qabiletin arttyratyn ne nárse?» – dep suraǵanda, ol: «Kitapqa kóp úńilý» dep jaýap bergen eken. Omar ıbn Abdýlázız (Alla ony raqymyna alsyn): «Men adamǵa qabirden artyq eskertýshi, kitaptan artyq lázzat syılaıtyn zatty bilmeımin», – degen. 

Úshinshi: biletinderden úırený

Bilim alýdy kózdegen adam bilmegenin bilim ıesinen úırenýge, suraýǵa eshqashan arlanbaýy qajet. Alla Taǵala Qurannyń «Nahyl» súresi, 43-aıatynda:

فَاسْأَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ إِن كُنْتُم لاَ تَعْلَمُونَ

«Eger bilmeseńder, bilim ıelerinen surańdar», – dep aıtqan.

Jábireıil perishteniń Alla Elshisine (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn) adam keıipinde kelip, «Islam», «Iman» jáne «Ihsan» jaıynda suraıtyn oqıǵasy barshamyzǵa belgili. Sol hadıste Jábireıil perishtege qatysty:

فَأَسْنَدَ رُكْبَتَيْهِ إِلَى رُكْبَتَيْهِ وَوَضَعَ كَفَّيْهِ عَلَى فَخِذَيْهِ

«Ol (Paıǵambarymyzdyń) tizelerine tizelerin tıgizip, (qarsy) otyrdy da, eki qolyn sandaryna qoıdy», – dep aıtylǵan.

Jábireıil perishte (oǵan Allanyń sálemi bolsyn) suraq qoıardyń aldynda bulaı otyrýynyń ózindik máni bar. Ǵalymdarymyz hadıstiń bul tusynda ustaz ben shákirttiń qarym-qatynas ádebi kórsetilgenin aıtqan. Iaǵnı shákirt ustazymen qanshalyqty jaqyn bolsa, sonshalyqty onyń boıyna bilimniń, tálim-tárbıeniń sińýine yqpal etedi.

Kezinde Musa (oǵan Allanyń sálemi bolsyn) paıǵambar Bánı ısraıl qaýymyna óte áserli bir ýaǵyz aıtqan eken. Sonda adamdardyń ishinen bireýi: «Adamdardyń ishindegi eń bilimdisi kim?» – dep suraq qoıady. Sol kezde Musa: «Adamdardyń eń bilgiri – menmin», – dep jaýap qatady. Alaıda, Alla Taǵala oǵan: «Eki teńizdiń qosylǵan jerinde senen de bilimdirek qulym bar», – dep ýahı etedi. Sol kezde Musa (oǵan Allanyń sálemi bolsyn) paıǵambar qasıetti Quranda aıtylǵandaı:

لَآ أَبْرَحُ حَتَّىٰٓ أَبْلُغَ مَجْمَعَ ٱلْبَحْرَيْنِ أَوْ أَمْضِىَ حُقُبًا

«Eki teńizdiń qosylǵan jerine deıin toqtamaımyn. Nemese júrispen jyldar ótkizemin», – deıdi. Bul aıat bizge bilim alýǵa degen qushtarlyqtyń, úırenýge degen talap-talpynystyń qanshalyqty deńgeıde joǵary bolý kerektigin úıretedi.

Tórtinshi: alǵan bilimdi ózgelerge úıretý

Oqyǵanyńdy ózgelermen bólisýdiń, adamdarǵa úıretýdiń de mańyzy úlken. Sebebi úıretý arqyly adam bilgenin óz boıyna odan ári sińirip, biliminiń bekýine yqpal etýimen qatar ózgelerdiń de bilmegenin bilýine sebepshi bolady. Ardaqty Paıǵambarymyzdyń (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn):

خَيْرُكُمْ مَنْ تَعَلَّمَ القُرْآنَ وَعَلَّمَهُ

«Senderdiń eń jaqsylaryń – Qurandy úırenip, ony ózgelerge úıretkenderiń», – degen hadısiniń bir maǵynasy osy (ımam Termızı).

Dinimizde ózgelerge úıretip ketken paıdaly bilim eshýaqytta toqtamaıdy, saýap bolyp jazylady. Ardaqty Paıǵambarymyz (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn):

إِذَا مَاتَ الإنْسَانُ انْقَطَعَ عَنْهُ عَمَلُهُ إِلاَّ مِنْ ثَلاثَة: إِلاَّ مِنْ صَدَقَةٍ جَارِيَةٍ ، أَوْ عِلْمٍ يُنْتَفَعُ بِهِ ، أَوْ وَلَدٍ صَالِحٍ يَدْعُو لَهُ

«Adam dúnıeden ótkende, onyń úsh amalynan basqasynyń bári toqtap qalady. Olar – úzilmeıtin sadaqa, basqalarǵa paıdasy tıetin bilim jáne salıqaly urpaqtyń oǵan arnap jasaıtyn duǵasy», – dep aıtqan (ımam Múslım).

Endeshe, Mahmud Qashqarıdyń: «Bilim qalar artyńda, ǵumyr syrǵyp joǵalar», – degen sózin ár adam qaperinde ustap, oqyp, úırenip, bilgenin ózgelerge úıretý arqyly ǵıbratty iz qaldyrýǵa tyrysýy qajet.

Qoryta aıtqanda, bilim ıesiniń eki dúnıede de dárejesi joǵary bolmaq. Alla Taǵala qasıetti Qurannyń «Mýjádálá» súresi, 11-aıatynda:

يَرْفَعِ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَالَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ دَرَجَاتٍ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ

«Alla Taǵala senderden ıman keltirgender men ǵylym berilgenderdiń dárejesin joǵarylatady. Alla senderdiń istegenderińnen habardar», – dep aıtqan.

Úlkendik eki túrli sebeppen bolady. Onyń biri adamnyń qansha ómir súrgendigine qatysty jasynyń úlkendigi bolsa, ekinshisi – alǵan biliminiń úlkendigi. Sol sebepti de Hakim Abaı:

Adamdy jón biletin dana dep bil,

Isterin jalqaý jannyń shala dep bil.

Qur jasy elýlerge kelse-daǵy,

Bilimsiz sondaı jandy bala dep bil, – degen.

Alla Taǵala qasıetti Ramazan aıyn barshamyzǵa múbárak etip, ustaǵan oraza, tilegen duǵalarymyzdy qabyl etkeı!