ǴAIBATTYŃ NE EKENIN BILESIŃDER ME?
Ǵaıbat sóziniń maǵynasy – bireýdiń syrtynan jaǵymsyz sóz aıtý. Demek, bir adam ekinshi bir adamnyń boıyndaǵy kemshilikterin onyń syrtynan basqalarǵa jetkizýin «ǵaıbat» deıdi. Alla Taǵala adam balasynyń tilin ǵaıbat aıtýdan tyıǵan. «Bir-birlerińdi ǵaıbattamańdar. Senderdiń aralaryńnan bireý ólgen baýyrynyń etin jegendi unata ma? Iıa budan tiksinesińder. Olaı bolsa, Alladan qorqyńdar» (Hýjýrat, 12-aıat) dep ǵaıbattyń qanshalyqty jıirkenishti kúná ekenin bildiredi. Iıa, adam óz baýyrynyń etin jeýge qalaı dáti barady, ári bul jerde «ólip qalǵan baýyrynyń» deýi arqyly odan beter tiksindire túsedi. Aqyl-esi durys bir adamnyń, qoǵamdyq ári mádenı turǵydan zııandy, jıirkenishti bolǵan mundaı isti jasaýy múmkin emes. Aıatta «Odan tiksinesińder» deýi arqyly adam balasynyń bul isten jıirkenetinin bildirip tur. Al, «Olaı bolsa, Alladan qorqyńdar» dep Allanyń tıym salǵan jamandyǵynan boıdy aýlaq ustap, jasaǵan kúnálarymyz úshin táýbá etýge shaqyrady.
Paıǵambarymyz (s.a.s) ǵaıbattyń ne ekenin túsindirý úshin aınalasyndaǵylardan: «Ǵaıbattyń ne ekenin bilesińderme?», dep suraıdy. Olar: «Alla pen Onyń Elshisi jaqsy biledi» dep sózdi óz aýzyna salady. Sonda Paıǵambarymyz (s.a.s): «Aralaryńyzdaǵy bireýińizdiń unatpaıtyn sózdermen óz baýyry jaıly syrtynan aıtýy» degende bir sahaba top ishinen, «Eger ol aıtqandarymyz onyń boıynda bar bolsa, bul da ǵaıbat bola ma?», - deıdi. Col kezde Paıǵambarymyz (s.a.s): «Eger aıtqandaryń onyń boıynda rasynda bar bolsa, onda ony ǵaıbattaǵan bolasyń, eger ol sıpattar onda joq bolsa, oǵan jala japqan bolasyń» (Múslım) – dep qalaı boǵanda da tilldi ǵaıbattan saqtaý kerektigin túsindirgen.
Basqa bireý jaıly jaman oılaýdyń ózi ǵaıbattyń jasyryn túri. Bul – sýı zann. (Arab tilinen aýdarǵanda «jaman oılaý» degen maǵynany bildiredi). Tilmen jamandaýǵa tyıym salynǵanyndaı, júrekpen jaman oıda bolýǵa da tıym salynady.
«Eı, ıman keltirgender, kúmánniń kóbinen saqtanyńdar. Óıtkeni kúmánniń keıbiri – kúná» dep Alla Taǵala Quran aıattarynda da jaman oılaýǵa da tyıym salǵan. Sebebi, jaman oı tek qana júrekte qalyp qoımaıdy. Sonymen qatar, adam boıyndaǵy kemshilikterdi izdeıdi. Allah Taǵala «Timiskilep, syr izdemeńder» dep eskertýi arqyly basqa musylmandardyń qateleri men kemshilikterin izdeýge bolmaıtyndyǵyn bildiredi.
Adam oıyna kelgen árbir jaman oı súıispenshilikti óshirip, dushpandyqqa aınaldyrady jáne týystyq, dostyq qarym-qatynasqa nuqsan keltiredi. Sondyqtan da joǵarydaǵy aıatta ǵaıbattaýǵa, sýı zann (jaman oılaýǵa) tyıym salǵanyn Allah Taǵala ashyq bildiredi.
Bul zııandy áreketter arqyly óz ómirimizge ózimiz balta shapqandaı bolamyz. Adamdar arasyndaǵy súıispenshilik pen baýyrmaldylyq jáne jaqsy ádetterden alystatady.
Al, aqyretimiz jaıly tıgizer zııany da ushan teńiz. Burynǵy jasaǵan qulshylyqtarymyzdyń saýabyn joıýmen qatar, ahyrette azapqa dýshar eteri anyq. Paıǵambarymyzda (s.a.s) árqashan sahabalaryn bul jaman ádetten uzaq bolýǵa shaqyratyn. Paıǵambarymyz (s.a.s): «Alla bir musylmanǵa ekinshi musylmannyń qanyn, malyn, ar-namysyn haram qyldy», - deıdi (Múslım). Bul hadıske zer salar bosaq, materıaldyq zııannan da basqa, sóz arqyly bireýdiń ar-namysyna tıip, kóńiline qaıaý túsiretin nárselerdiń barlyǵy haram ekenin bildiredi. Sebebi, tán jarasynan góri jan jarasynyń jazylýy óte qıyn.
Paıǵambarymyz (s.a.s) taǵy bir hadısinde: «Ǵaıbat zınadan da aýyr kúná», - degen kezinde qasyndaǵylar: «Ýa Rasýlýllah qalaısha?» - deıdi. Sonda, Alla Elshisi: «Kisi zına jasaıdy, keıin táýbá etip, keshirim suraıdy. Alla ony keshiredi. Ǵaıbat jasaýshy jamandaǵan adamy keshirmeıinshe keshirilmeıdi» - deıdi. Sondyqtan da adamnyń kóńilin kirletip, jan-júregin jaralaıtyn ǵaıbat, bir adamnyń jeke quqyǵyna ruqsatsyz qol suqqan men birdeı. Ony eń birinshi bolyp, ǵaıbattalǵan adam ǵana keshiredi sosyn baryp, Alla keshiredi. Sebebi qul aqysyn, tek quldyń ózi keshirmeıinshe Alla keshirmeıdi. Ǵaıbattaýshy adam, ǵaıbattalǵan adamǵa jaǵdaıdy túsindirip, keshirim suraýy kerek. Bir adam ǵaıbat aıtar kezinde esh qymsynbastan aıtady da, keshirim suraýǵa kelgende batyldyq tanyta almaıdy.
Eger bireýdi baıqaýsyzdan ǵaıbattap qoıǵan jaǵdaıda, - «men sizdiń artyńyzdan jaǵymsyz sózder aıtyp qoıǵan edim. Sol qateligimdi túsinip, sizden keshirim surap kelip turmyn», - dep qateligi úshin keshirim suraǵany abzal.
Ǵaıbattalǵan kisi de aqyldylyq tanytyp, túsinistikpen egjeı-tegjeıdi suramaı-aq «keshirdim, nemese aqymdy adal ettim» degeni durys. «Jańylmaıtyn jaq, súrinbeıtin tuıaq joq» degendeı, kez-kelgen adam qatelesýi múmkin.
Paıǵambarymyzdyń (s.a.s) myna bir hadısine zer salaıyq. «Mıǵraj túninde tyrnaqtary jez bir qaýymdy kórdim. Olar betteri men keýdelerin tyrnaqtary men osqylap, jatty. «O, Jábireıil! Bular kimder?» dep suradym. «Bular adam etin jegender men ar-namystaryn aıaqqa taptaǵandar»dedi.(Ábý Dáýit)
Ǵaıbat – adamdardyń qasyqtap jınaǵan saýaptaryn shelektep tógedi. Adamnyń tili – ózi kishkentaı súıeksiz jumsaq bolsa da durys jolda paıdalanylmasa zııany tastan qatty, muzdan sýyq.
Paıǵambarymyz (s.a.s): «Allaǵa jáne aqyret kúnine sengen adam jaqsy nárseler sóılesin, nemese úndemesin» dep eskertedi.
Allah taǵalanyń adam balasyna bergen eń úlken syıynyń biri ol – sóıleý qabileti. Osy syıdy óz ornymen qoldanar bolsaq, jánnatqa kirýge sebepker bolmaq.
Tildi paıdasyz nárselerge qoldanbaı, osy dúnıede abyroıǵa jetkizip, aqyrette jemis beretin jaqsy sózder sóıleýge qoldansa, til jaratylý maqsatyna saı óz mindetin oryndaǵan bolady. Sóıleý bizderge nyǵymet, al nyǵymetimiz zııannan góri esepsiz paıda berýi kerek.
Eger sizdi bireý ǵaıbattasa, onyń sizge ákeler zııany joq. Óıtkeni ǵaıbattalǵan adamnyń kúnálaryn ǵaıbattaǵan adam kóterip alady eken. Ǵaıbattalǵan adam syrtynan aıtylǵan sózderdi estip turyp, ózi de ondaıǵa barmaı sabyrlyq tanytsa úlken saýap bolady. Tabıınderden Hasan Basrı ózin ǵaıbattaǵan kisige bir tabaq qurma berip, «Saýaptaryńdy maǵan berip kúnálarymdy moınyńa alǵanyń úshin rahmet» dep alǵys aıtqan eken.
Paıǵambarymyzdyń (s.a.s) janynda júrip, ózinen tikeleı bilim alyp, nasıhattaryn árdaıym tyńdap júrgen sahabalary biriniń artynan biri sóz tasyp, eshkimge eshkimdi jamandap, bir-birine degen súıispenshilikti alystatpaǵan. Mundaı jaman ádetterden múldem alys bolǵan. Ǵaıbat aıtýdyń arty jaqsylyq ákelmeıtinin, bul dúnıede jek kórýshilikke jáne ahyrette azap shektiretinin jaqsy bilgen.
Aqerke TURǴYNBAI
