ELIMIZDEGI NAÝRYZ MEREKESINIŃ DINGE QAIShY JAǴY JOQ?

Naýryz ejelgi zamannan qalyptasqan jyl bastaý meıramy. Qazirgi kúntizbe boıynsha 22 naýryz kún men túnniń teńesýi kezine teń keledi. Parsy tilinen túrki tildes halyqtarǵa ótken naýryz «no=jańa + roýz=kún» degen sózden shyǵady. Maǵynasy «jańa kún». Naýryz merekesin ırandyqtar muqsylman bolmaı turyp ta toılaıtyn bolǵan. Ony baıyrǵy túrkiler de atap ótken. Al keıinirek parsylar men túrkiler Islam dinin qabyldaǵan soń biraz musylman ǵalymdar naýryz merekesin atap ótýge bolatynyn alǵa tartqan. Tarıhshylar arasynda naýryz merekesin Musa (a.s.) paıǵambar jáne Súleımen (a.s.) paıǵambarmen baılanystyrǵandar da bar. Endi bir top Islam ǵalymdary naýryz merekesiniń májýsılerden (otqa tabynýshylar) bastaý alǵanyna jáne ondaǵy otty aınalý, ottyń ústinen sekirý syndy áreketter úshin ony toılaý haram dep úkim kesken. Biraq, bul kezderi naýryz merekesin kópshilik musylmandar toılamaǵan edi. Al qazir álemniń kóp musylman elderi naýryz merekesin atap ótetini belgili.

Naýryz merekesine haziret Álı jáne Mýaýııa syndy sahabalardyń qarsy bolmaǵandyǵy tarıh kitaptarynan málim. Tarıhshy ál-Hatyb ál-Baǵdadıdiń atýynsha ımam Ábý Hanıfanyń atasy Nuǵman ıbn Marzýban sahaba Álı ıbn Ábı Talıbke naýryz kúni «fálýzaj» dep atalatyn bir tátti taǵam usynǵan. Haziret Álı «Bul ne?» dep suraǵanda Nuǵman ıbn Márzýban «naýryz kúnine oraı pisirilgen tátti taǵam» dep jaýap bergen. Sonda sahaba Álı «Bizge kúnige osyndaı naýryz taǵamyn ákelip turyńdar» degen eken. Sahaba Álıge naýryz taǵamyn birneshe adam usynǵan. Bul oqıǵalardy Imam ál-Mızzı, ál-Ǵýzzı, ál-Qasım, ál-Faırýzabadı, áz-Zábıdı jáne t.b. ǵalymdar óz kitaptarynda jazyp qaldyrǵan. Ábý Hanıfanyń atasynyń musylman bola tura naýryz merekesine oraı haziret Álıge arnaıy tátti taǵam usynǵany kóp nárseni ańǵartady.

Ál-Iaqýbı óziniń tarıh kitabynda: «Sahaba Mýaýııa (halıfa bolyp turǵan tusta) Basranyń ákimi Abdýrrahman ıbn Ábı Bákraǵa hat joldap, ózine naýryz syılyqtaryn ákelýge buıryq bergen» - dedi.

Ábý Bákir ıbn Ábı Sháıbannyń ál-Mýssannaf kitabyndaǵy myna málimetke nazar aýdaraıyq: Sahaba Ábý Barza ál-Áslámı (r.a.) óz januıasyna: «Naýryz merekesine oraı májýsıler (otqa tabynýshylar) jemis-jıdek ákep bergen bolsa alyp jeńder, al et ákelse jemeńder» degen. Bul sahıh hadıs.

Eger naýryz merekesi óz aldyna haram bolsa, onda oǵan oraı jasalǵan syılyq ta haram bolýy kerek edi. Al etke kelsek, otqa tabynýshylardyń soıǵan maldaryn jeýge sharıǵatta ruqsat joq.

Bir qyzyǵy naýryzdy atap ótýge Keńester Odaǵy kezinde tyıym salynǵan eken. Naýryz merekesi toılanbasyn dep 1926 jyly Keńes Odaǵy arnaıy qaýly shyǵarǵan-dy. Sebebi, ol kezderi naýryz Islam dininiń qaldyǵy dep qaraldy. Qazaqtyń aqyny, qoǵam qaıratkeri Muqtar Shahanov Túrkııanyń «TRT avaz» telearnasynda sóılegen sózinde naýryz merekesin qaıta toılaý tarıhyn bylaı túsindirdi: M.Shahanov 1988 jyly Qazaqstan Kompartııasynyń ortalyq kamıtetiniń 1-hatshysy Gennadıı Vasılevıch Kolbınge naýryz merekesin toılaýǵa ruqsat berý jóninde hat jazǵan. Usynysqa polıtbıýro músheleriniń arasynan tek 2 kisi ǵana qoldaımyz dep daýys bergen, al basqalar qarsylyq bildirdi. Ol eki kisiniń biri sol kezeńdegi mınıstrler keńesiniń tóraǵasy N.Nazarbaev, al ekinshisi Qazaqstan Kompartııasynyń ortalyq kamıtetiniń ıdeologııa boıynsha hatshysy Ózbekáli Jánibekov. Osy máselemen Kolbınniń aldyna kirgenimde ol eki adamnan basqalar qoldap turǵan joq, ruqsat bere almaımyz, dedi. Sosyn M.Shahanov oǵan bylaı deıdi: «Gennadıı Vasılevıch, keshegi Jeltoqsan oqıǵasynan keıin qazaq halqy men orys halqy arasyna syna qaǵyldy. Halyq ekige jaryldy. Siz naýryz meıramyn toılaýǵa ruqsat etseńiz, qazaq halqy sizge basqasha qaraıtyn bolady, sizdi árdaıym qoldaıdy, eki ult birigedi.» - dep edim, Kolbın ózgerip sala berdi de «Bul jaqsy nárse eken. Olaı bolsa men Gorbachevti kóndireıin», - dedi. Mine osylaısha naýryz merekesin toılaýǵa salynǵan tyıym 1988 jyly toqtatylyp 62 jyl toılanbaǵan áz naýryz qaıta jańǵyrtyldy.

Naýryz merekesin atap ótý elimiz egemendik alǵannan keıin de óz jalǵasyn tapty. Ózderińiz baıqaǵandaı Keńes Odaǵy naýryz merekesin musylmanshylyq meıram dep eseptep, ony toılaýǵa toqtaý salǵan eken. Tipti mundaǵyǵa sheıin halqymyz naýryzdy musylmandardyń jańa jyly dep keldi. Árıne negizi olaı emes, naýryz parsy, túrki halyqtarynyń toılaıtyn tól merekesi bolyp tabylady. Ol Islam dini kelmeı turyp ta toılanǵan.

Elimizde naýryz qalaı toılanady? Kıizúı tigiledi, baýyrsaq pisirip, aıran pisip, naýryz kóje ázirlenedi, kókpar beriledi, arqan tartylady, asyq oınatylady taǵysyn taǵy ózimizdiń tól dástúrimiz nasıhattalady. Allaǵa shúkir bizde keıbir elderdegideı naýryz merekesin otpen baılanystyrmaıdy. Otty aınalyp, odan sekirip júrgen eshkim joq. Naýryzdy olaı toılaý dinge qaıshy ekenin keleshek urpaq bilip júrsin. Bizde kerisinshe naýryz dastarqandarynda Quran oqylyp, qarııa aqsaqaldar bata berip, Allaǵa qaqaǵan qystan elimizdi aman shyǵarǵanyna shúkir aıtyp, el amandyǵyn tileıdi.

Toqsan aýyz sózdiń tobyqtaı túıini – elimizdegi naýryz merekesi sharıǵatqa qaıshy emes. Naýryz Islam dininen bastaý alǵan mereke de emes. Musylman jurtshylyq bul aıtýly merekeni atap ótkende otty aınalý, ottyń ústinen attaý t.b. májýsılerge tán áreketterden aýlaq bolýǵa tıis.

Naýryz qutty bolsyn, aq mol bolsyn, aǵaıyn! 

Jumaǵul Qanat ÁDILHANULY,
Teolog, dintanýshy