DINDEGI KÁSIPKERDIŃ ETIKASY
Kásipkerlik máselesi ǵylymnyń áleýmettaný, psıhologııa, Ekonomıka, mádenıet jáne din sekildi bilim salalarymen tyǵyz baılanysty. Biraq bizder kásipkerlikti bir ǵana Ekonomıka salasymen baılanystyryp jatamyz. Basqa salalarmen tyǵyz baılanysyn kóp zerttemegenbiz. Keıbir mamandardyń pikirinshe, kásipkerlik jaı ǵana ıdeıa bolyp qalmaýy kerek. Ol ómir súrý tásili. Keıbir jalyndy, órshil, belsendi, maqsatty azamattar ǵana oryndaı alatyn sharýa. Sebebi kásippen aınalysý úlken jiger men bilimdi, sabyrdy talap etedi. Kásipkerlik qaı eldiń, qaı qoǵamnyń bolmasyn búgingi Ekonomıkanyń eń mańyzdy tiregi.
Shyndyǵynda kásipkerlik qoǵamnyń, mádenıettiń jáne dinniń jemisi ekendigi nazardan tys qalyp jatady. Bul salalardyń barlyǵy kásipkerlikke qalaı qaraıtynyn jáne oǵan qanshalyqty áser etetini mańyzdy. Osylardyń ishindegi biregeıi – din. Keıbir zertteýlerge súıensek, dástúrli ıslam jáne hrıstıan dinderi kásipkerlikpen aınalysýǵa yntalandyrsa, al keıbir jalǵan dinder kásipkerlikpen aınalysýǵa kedergi keltiredi. Tilge tıek etip otyrǵan din jáne kásipkerlik arasynda kúrdeli baılanys bar. Din – Qudaıǵa senýshilerdiń kásipkerlik qyzmetine, onyń sheshimderine, ádil basqarýyna jáne qolastyndaǵy qyzmetshilermen qarym-qatynas jasaıtyn ortaǵa áser etedi. Bir sózben aıtqanda kásipker kisiniń ómirine dinniń áseri óte zor. Sebebi eshkimniń aqysyn jemesten, eshkimniń kóńiline kelmesten orta joldy ustana otyryp, jasap otyrǵan kásibin ádil, taza alyp júrý týralyq pen taqýalyqty talap etedi. Osylaı jınaqtala kele dindegi kásipkerdiń Etıkasy qalyptasady. Minekeı, kásip ashýda, halyqty eńbekke baýlyp, tabys tabýda, ásirese eńbek Etıkasy men adaldyq sekildi qasıetterge áser etý arqyly dinniń qanshalyqty tıimdi ekenin ańǵarasyz. Din adamdarǵa kásip jasaǵanda adaldyq pen tazalyq shartyn birinshi kezekke qoıady jáne sol baǵytqa baǵyttaıdy.
Adaldyq, tazalyq demekshi kez kelgen kásipker eldiń zańdary men erejelerine baǵynýy tıis. Baǵynbaǵan jaǵdaıda eldiń zańdarymen tıisti jazasyn alatyn bolady. Mysaly ótken jyly Aqtóbe oblysynda fastfýd ázirleıtin ashana ıesi kámelet jasqa tolmaǵan eki jetkinshekti jumysqa jekken. Kásipker ne bilimi, ne biliktiligi joq balalardy aspasshy etip jaldaǵan. Bundaı soraqylyqty polıtsııa qyzmetkerleri anyqtap, tergeý kezinde kásipker azamattyń destrýktıvti dinı aǵym ókili ekendigin anyqtaǵan, dep jazady taunews.kz portaly.
Osy jerde aıta ketetin taǵy bir jáıt, kez kelgen qala ortalyqtarynda fastfýd nemese dóner daıyndaıtyn dúńgirshekter kóptep ashylýda. Bul da qoǵamnyń surasyny shyǵar. Onyń ústine taza ári adal asqa eshnárse jetpeıdi. Degenmen keıbir dúńgirshekterde dóner daıyndap turǵan qalaı bolsa solaı saqal qoıǵan dinı aǵym ókilderin kezdestirýge bolady. Olardyń tazalyq saqtamaı, qalaı bolsa solaı taǵam daıyndap jatqandaryna kýá bolasyń. Tipti daıyndap jatqan dónerin alyp jemep túgili, bir qaraǵannan taza emes ekenin ańǵarý qıyn emes. Qoıǵan saqalyna taǵatyn aıybymyz joq, óz erkindegi dúnıe. Biraq tazalyq maqsatynda qolǵap, medıtsınalyq betperde kıip jasasa tazalyq bolar edi. Tazalyq bolmaǵan jerde astyń da adal bolmaǵanyn bilemiz. Eń bastysy qandaı kásipker bolsa da as, sýsyn satatyn kásipkerler sanıtarııalyq talaptardy qatań saqtaýy tıis
Taǵy da bir mysal. Elimizde dinı ádebıetterdi satýdyń da ózindik erejesi bar. Olaı bolmaǵan jaǵdaıda dinı mazmundaǵy materıaldardy kez kelgen jerde satsa jáne taratsa zań boıynsha jaza bar. Ótken qyrkúıek aıynda Atyraý qalasynda 37 jastaǵy kelinshek zańsyz dinı ádebıetterdi saýdalaǵan. Bundaı faktyny oblystyq Din isteri basqarmasy áshkerelegen. Kásipker jergilikti ókiletti organnan ruqsat almaǵan jáne dinı ádebıetter Dintaný saraptamasynan ótpegen.
Jalpy dinı ádebıetterdi taratýǵa arnalǵan statsıonarlyq oryndardyń qyzmetin baqylaý jáne ol jerde tek dintaný saraptamasynan ótken ádebıetterdiń satylýyn jergilikti atqarý organdary baqylaýda ustaıdy. Dinı mazmundaǵy zattar men ádebıetter jergilikti atqarýshy organdary tarapynan arnaıy belgilengen turaqty úı-jaılarda ǵana taratýǵa jol beriledi. Árıne, kim bolsa ol bolsyn kásipker bolyp, saýda jasaımyn, nápaqamdy tabamyn degen azamat eldiń zańdary men erejelerine baǵynýy tıis. Adamzattyń asyly bolǵan Alla Elshisi (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn) sahabalaryna adal saýda-sattyq jasaýdy únemi ósıet etken. Bir hadıste «Ádil jáne senimdi saýdagerler – paıǵambarlar, adal adamdar jáne sháıittermen birge» dep adal kásiptiń saýaby mol ekeni aıtylady.
Islam dininiń besinshi sharty zeket berý. Iaǵnı zeketti kásippen aınalysqan, dúnıe-múlki bar baılarǵa paryz etilgen. Tipti zamanynda qolynda dúnıesi bar baılar zeket berýde jarysqan. Osyǵan sáıkes, musylmannyń kásippen aınalysýdaǵy basty maqsaty – zeket berý. Islam dini ustanýshylaryn «Men baı emespin, zeket berýim shart emes» dep jatyp almaı, kerisinshe kásip ashyp, jumys istep, qarajat taýyp, «zeket beretin dárejege jetýim kerek» degen úlken maqsat qoıýǵa shaqyrady. Bul degen sóz, ózime ǵana jetkilikti tabys tapsam boldy, basqasynda jumysym joq, dep emes, kerisinshe kásippen aınalysý arqyly tabystyń ónimdiligin arttyrýdy oılap, basqalarǵa da járdem berý kerektigin eske salady.
Demek, Islamnyń kásipkerlikke baýlýdaǵy maqsaty tek ózin ǵana emes, basqalarǵa paıdaly bolý kerektigin úıretedi. Mysal keltiretin bolsaq, kóptegen musylman elderindegi, tipti táýelsiz Qazaqstandaǵy barlyq meshitter men medreseler jáne Quran kýrstary, dinı qyzmetter memleket qarajatymen emes, kerisinshe kásipkerlerdiń qoldaýymen salyndy. Osynyń ózi-aq máseleniń mańyzdylyǵyn ashyp berýde. Árıne, kásippen aınalysqannan keıin onyń Etıkasy, adamdarmen qarym qatynasy, moral jáne qundylyq paıymdaýlary bárinen joǵary turýy tıis. Jumys berýshi men ony oryndaýshy arasyndaǵy jazbasha kelisimshart, ony oryndaý, qııanat jasamaý, kelisim máselelerin qaǵazǵa túsirý, kýágerler bolý, adaldyq, aldap arbaýdan aýlaq bolý sekildi qundylyqtar basty qaǵıda, kásipkerdiń mańyzdy Etıkasynan.
Bular Islamnyń da basty talaby. Sonymen qatar kásipker kisiniń boıynda shúkirshilik, sabyrlyq, eńbekqorlyq, ujymshyldyq, tabandylyq sekildi kóptegen ádepti boıǵa sińire otyryp, Allanyń aıattary men paıǵambar súnnetterinen nár alyp otyrsa quba-qup. Kásipkerlikpen aınalysatyn keıbir azamattar keıde jumysshylardyń aılyq jalaqysyn bermeı, myń túrli syltaý aıtyp qashyp júretinderdi de kezdestirip jatamyz. Árıne bul zańǵa da, dinı ustanymǵa da qaıshy. Mundaı áreketterden de saq bolýymyz kerek-aq.
Jalpylaı alǵanda, Islam dini kásipkerlik salada ózgelermen yntymaqtasa otyryp, básekege qabiletti bolý kerektigin nasıhattaıdy. Degenmen, kez-kelgen nársede shekten shyǵýǵa bolmaıtynyn da eskerý kerek. Kásippen aınalysý Adam atadan beri jalǵasyn taýyp kele jatqan dúnıe bolǵandyqtan, ony abyroımen atqarý da paıǵambarlarmen izgi jandardyń joly ekenin esten shyǵarmaý kerek. Elimizde qanshama kásipkerler óz kásibin dóńgeletip otyrǵandaryna kýámiz. Demek adal kásip jasaýǵa elimizde eshqandaı kedergi joq.
Saıdmýhammad ABDÝLHAMIDOV
