DIN BUL ADAMZAT TARIHYNDAǴY EŃ IRI FILOSOFIIaLYQ JÚIELERDIŃ BIRI
“Sońǵy kezderi mektep basshylyǵy bolsyn, mektepke oqýlyq ıa kómekshi quraldar jazyp júrgen jandardan jıi estıtin dúnıe kitaptarda "din bolmasyn", dinı sózderdi kórse, qylmyskerdi kórgendeı shoshıtyn bolǵan. Din dep turǵany Quran aıattary hám hadıster, sharıǵat zańdary emes, bar bolǵany ǵasyrlar boıy bolmysymyzǵa engen termınder. Al sol termınderdiń kózin qurttyq, bar "jamandyqtyń" bastaýy dep jarııalaıyq.
Oılanyp kórelik, onyń túbi qaıda aparady?
Mektep baǵdarlamasynan dinı uǵymdar men rýhanı túsinikterdi tolyqtaı alastatý bul tek qana «din men memlekettiń bólinýi» emes, onyń artynda tereń áleýmettik, mádenı jáne psıhologııalyq saldar jatyr.
Sholyp kórelik: Kez kelgen halyqtyń ádebıeti, óneri men tarıhy dinı termındermen tyǵyz baılanysty. Mysaly, Abaı, Shákárim nemese Maǵjan shyǵarmalaryn «ıman», «sabyr», «nápsi», «haq» sııaqty uǵymdarsyz túsiný múmkin emes. Bul termınderdi alyp tastaý klassıkalyq murany túsiný qabiletin shekteý degen sóz. Mundaı sholaq belsendilikke túse bersek túbinde oqýshy óz halqynyń mádenı kodynan ajyraıdy. Mátinderdi oqyǵanymen, onyń astarly maǵynasyn túsinbeıtin «mádenı saýatsyzdyq» paıda bolady. Mektepke dinı dogmalardy aparýdyń árıne qajeti joq. Áıtkenmen de shash al dese, basty qosa shabýdyń qanshalyqty qajet. Din bul adamzat tarıhyndaǵy eń iri fılosofııalyq júıelerdiń biri. Ony zertteý, taný adamnyń tanymdyq deńgeıin keńeıtedi. Mektepte akademııalyq deńgeıde túsindirilmegen dinı uǵymdardyń orny báribir bos turmaıdy. Bala bul suraqtardyń jaýabyn mektepten tys jerden (kóbine ınternettegi destrýktıvti arnalardan) izdeı bastaıdy. Nátıjesinde oqýshynyń ımmýnıteti tómendeıdi. Ǵylymı negizdelgen túsinigi joq jasóspirim radıkaldanýǵa nemese jat aǵymdardyń jetegine ketýge beıim keledi. Dinı termınder, eger din sózi qorqynyshty bolsa, rýhanı termınder, adamgershilik-rýhanı uǵym dep túsinsek, sonymen qatar ol Etıkalyq normalardyń (ar-uıat, kıe, obal, saýap) tasymaldaýshysy qyzmetin atqaratynyn jáne umytpaıyq.
Eger mektep tek qurǵaq faktiler men formýlalardy berip, «rýhanılyq» bóligin eleýsiz qaldyrsa, bilim berý júıesi tek «tehnokrattardy» daıyndaýmen shekteledi. Árıne, kóbiniń arman-oıy da osy sııaqty. Osyǵan jete almaı jatyrmyz dep urandatyp jatqandar da jetkilikti. Biraq onyń saldary Empatııanyń tómendeýine, jaýapkershilik seziminiń azaıýy jáne tek tutynýshylyq psıhologııanyń qalyptasýyna ákep soǵaryn uǵyp otyr ma? Termınologııalyq dıssonans
"Qudaı", "perishte", "jánnat", "tozaq", "ǵaıyp eren, qyryq shilten", "áýlıe", "meıirim", "ar", "uıat", "mahabbat" sııaqty sózder tek dinı emes, sonymen birge frazeologııalyq jáne lıngvıstıkalyq birlikter. Bulardy joıý, bas tartý, "repressııa jarııalaý" oqýshynyń sózdik qoryn kedeılendiredi, sebebi kóptegen turaqty tirkester men maqal-mátelder dinı negizde qurylǵan.
Túbi, Ulttyq mentalıtettiń tildik beınesi buzylady. Mektepten rýhanı uǵymdardy «tazartý» urany qoǵamdy zaıyrly etpeıdi, kerisinshe, ony tanymdyq degradatsııaǵa jáne ıdeologııalyq osaldyqqa alyp keledi. Ǵylymı turǵydan eń tıimdi joly dindi nasıhattaý emes, dinı fenomenderdi, termınder men rýhanı qundylyqtardy akademııalyq, beıtarap jáne tarıhı kontekste túsindirý. Ony folklor, rýhanı qundylyq dep atasańyzdar da bolady. Jáne onyń shekarasyn belgilep alǵan da durys. Bul oqýshynyń ıntellektýaldy deńgeıin kóterip, onyń túrli ıdeologııalarǵa qarsy ishki súzgisin qalyptastyrady. Kún tártibine shyqqan
Ulttyq tárbıeniń ózi bul tek salt-dástúrdi oryndaý emes, bul halyqtyń ǵasyrlar boıy jınaqtaǵan dúnıetanymdyq júıe. Bul júıeden rýhanı jáne dinı uǵymdardy alyp tastaý ulttyq tárbıeniń irgetasyn shaıqaltady. Ǵylymı-pedagogıkalyq turǵydan qarasaq Ulttyq tárbıedegi kóptegen uǵymdar (mysaly: kıe, obal, saýap, bata, arýaq) transtsendentti, ıaǵnı materıaldyq emes túsinikterge negizdelgen. Eger balaǵa "nandy baspa" desek, biraq onyń artyndaǵy "obal" nemese "kıe" uǵymyn túsindirmesek, bul jaı ǵana túsiniksiz tyıym bolyp qalady. Tárbıe óziniń ishki mazmunyn joǵaltyp, tek syrtqy formaǵa (qurǵaq Etnografııaǵa) aınalady. Bala ne úshin bulaı isteý kerek ekeniniń moraldyq sebebin sezinbeıdi.
Al, osylaı júre bersek, alǵan baǵyttan qaıtpasaq, "Ar-uıat" ınstıtýtynyń álsireýine, kúıreýine ákelse... arjaǵyn aıtýdyń da qajeti joq. Qazaq tárbıesindegi eń basty baqylaýshy mehanızmi syrtqy jaza emes, ishki "uıat" pen "ar". Bul uǵymdar tikeleı rýhanı tazalyqpen baılanysty. Rýhanı termınderdi qoldanystan shyǵarý moraldyq jaýapkershilikti tek zańmen nemese qorqynyshpen shekteýge ákeledi.
Iaǵnı "Qudaıdan qoryqpaǵannan qoryq" degen prıntsıptiń buzylýy. Adamnyń ishki rýhanı kompasy buzylyp, tek "eshkim kórmese boldy" degen pragmatıkalyq Etıka qalyptasady. Ulttyq tárbıeniń negizgi ıdealdary bul Iasaýıdiń "Hál ilimi", Abaıdyń "Tolyq adam" kontseptsııasy nemese Shákárimniń "Ar ilimi". Bul ilimderdiń negizi júrekti tazartý, nápsini tyıý jáne rýhanı kemeldený ǵoı. Bul jerde "Jar", "ıman", "sabyr", "táýbe" sııaqty termınderdi aınalyp ótý múmkin emes. Aınalyp ótý degen, bilim berý júıesi tulǵany emes, tek "fýnktsııany" (mamandy) daıyndaıdy. Adamgershilik qundylyqtardyń ornyn tehnokrattyq sýyq sana basady. Olaı bolsa, "qazaqı", "ulttyq tárbıe", "arly", "ıbaly" sózder qur sózge jáne tarıhtyń tereń tuńǵyıyǵyna keter.
Ata-ájeniń ertegisindegi, sheshendik sózderdegi nemese bata-tilekterdegi rýhanı-dinı astarlardy mektep "teris" nemese "qajetsiz" dep tanysa, balanyń otbasylyq qundylyqtarǵa degen senimi joǵalady.
Aıta berse, áńgime kóp, Ulttyq tárbıeden rýhanı jáne dinı termınderdi alastatý degenimiz aǵashtyń tamyryn ýlap, odan gúl kútkenmen birdeı. Zaıyrlylyq dep jatyrmyz, biraq ol dinsizdik emes qoı, ol dinı senimge beıtarap qarap, biraq ulttyń rýhanı kapıtalyn memleket ıgiligine jumsaı bilý. Ulttyq tárbıe mektepte ǵylymı negizdelgen, Etnopedagogıkalyq turǵydan júıelengen rýhanı túsiniktermen tolyqtyrylýy tıis."
Dosaı KENJETAI
