ÁHLI SÝNNA ÝÁL JAMAǴAT TÚSINIGI QALAI QALYPTASTY?
Áhlı sýnna ýál jamaǵat – Muhammed (s.ǵ.s) paıǵambardyń jáne sahabalardyń jolyn ustanýshylar, sondaı-aq amaldyq jáne senimdik máselelerde osy jolǵa sáıkes amal etýdi jón kóretin jamaǵatty bildiretin uǵym. Qazirgi tańda súnnet jolyn ustanýshylar sany 1.8 mıllıardqa jýyq bolyp, negizgi 4 mektepten qalyptasyp otyr. Mázhabtar tarıhshylarynyń zertteýine qaraǵanda Áhlı sýnna ýál jamaǵat nemese haq 4 mázhab túsinigi qalyptasý barysynda birneshe kezeńnen ótken.
1-kezeń. 7-8 ǵasyr «Jamaǵat – Fyrqa kezeńi» Bul kezeń ádiletti 4 halıfa zamanynan (632-661) keıingi bastalǵan saıası jáne dinı tartystardyń aıaqtalý jáne musylmandardyń bir tý astyna jamaǵat bolyp jınalýymen baılanystyrylady. Birinshi úlken fıtna atymen tarıhta qalǵan turaqsyz 5 jyldan keıin, musylman qaýymy endigi bir tutastyqty qalap Hz. Maǵaýııanyń halıfalyǵyn (661-680) moıyndaý arqyly birigýdi alǵa tartqan edi. Bul dáýirde Muhammed paıǵambardyń (s.ǵ.s.) jolynan ergen qaýym «jamaǵat» dep atalsa, al bul jamaǵattan bólingen toptarǵa «fyrqa» degen ataý berilip, aq pen qaranyń ara jigi ajyratylyp otyryldy.
2-kezeń. 8-9 ǵasyr «Súnnet qaýymy jáne Bıdaǵat qaýymy» Bul kezeń Ámáýı halıfasy Omar b. Abdýlazızdiń (717—720) bılik etken ýaqytynan bastaý alady. Islam tarıhynda 5-shi Ádil Halıf laqabymen tanylǵan Omar halıfa, ámáýılerdiń júrgizgen ulttyq jáne dinı saıasatyn synap, radıkaldy harıjı toptarmen kúresý úshin birneshe mańyzdy qadam jasaıdy. Sonyń biri Shıhab áz Zýhrı esimdi tabıǵın ǵalymǵa, Muhammed Paıǵambardyń (s.ǵ.s.) hadısterin bir kitapqa jınaýdy buıyrady. Osylaısha durys joldy anyqtaý úshin, súnnet túsinigin resmı túrde qalyptastyrýǵa kóńil aýdardy. Súnnet jolyn ustanbaǵandarǵa keler bolsaq, bul topqa «bıdaǵatqa erýshiler» retinde baǵalandy. Bul ýaqytta Paıǵambar men sahabalardyń jolynan erýshilerge «Áhlı-sýnna» uǵymy qoldanylsa, bul topqa kirmeıtinderge «Áhlýl-bıdaǵat» degen at taǵylǵan edi.
3-kezeń 9-13 ǵasyr. Abbası (750-1258) jáne Fatımı halıfaty (909-1171) arasyndaǵy saıası jáne dinı ústemdik úshin tartys kezeńi. Islam dininiń negizgi eki baǵytynyń biri – shıalyq Fatımıler, 10-shy ǵasyrda jeke memleket bolyp qurylǵan edi. Shııttik bıliktiń qurylyp, kúshti memleketke aınalýy Islam áleminde jańa ózgeristerge sebep bolǵan edi. Solardyń biri, shıalyq memleket qurylýymen, Sýnnı baǵyttaǵy Abbasılerdiń saıası ári dinı básekelesterine aınalýy boldy. Osylaısha dinı tartystar resmı túrde saıası arenaǵa yǵysa bastady. Álemniń túkpir-túkpirine joryq jasaǵan mońǵoldardyń tarıhı sahnaǵa shyǵýy jaǵdaıdy odan ári kúrdelendirdi.
Mońǵol shapqynshylyǵynyń nátıjesinde quldyraǵan Abbası halıfatynyń ornyna Mámlúkter (1250-1517) kelip, olardyń dástúrin jalǵastyrdy. Osy mámlúkter zamanynda Áhlı sýnna ýál jamaǵat nemese 4 haq mázhab túsinigi qalyptasýy úshin alǵysharttary qalyptasa bastaǵan bolatyn.
Ásirese Mámlúk sultany Beıbarys tusynda (1260-1277), qazylyq qyzmet úshin 4 mázhabtan qazylar taǵaıyndaý sheshimi qabyldanýynyń orny erekshe edi. Osy úrdistiń bastalýymen 4 mázhab ǵulamalary, Muhammed paıǵambar jáne sahabalardyń jolyn saqtaýshy ári qorǵaýshylary retinde tanyla bastady. Osylaısha Qazaq jerinen shyqqan Beıbarys Sultannyń Áhlı sýnna ýál jamaǵat nemese haq 4 mázhab túsiniginiń qalyptasýynda mańyzdy orny bolǵanyn kóre alamyz.
Medet SÁDIBEKOV, dintanýshy
Kazislam.kz
