«حاباشيت» دەگەن كىمدەر؟
اسسالامۋعالەيكۋم! ۋكراينادا حاباشي ۇستازدار وتە كوپ. مىسالى، كوبا باتۋمي، اللانىڭ سيپاتتارىن كەرەمەت ٴتۇسىندىرىپ، ايتىپ بەرەدى. ٴبىراق «تاكفىرى» وتە كوپ. سول عۇلامالار تۋرالى پىكىر ايتساڭىزدار! كوپ ادامدار سولاردى تىڭدايدى. لەيلا «حاباشيت» دەگەن كىمدەر؟ قۋانىش

ۋاعالەيكۋم ٴاسسالام ٴۋا راحماتۋللاھي ٴۋا باراكاتۋھ!

حاباشيت ("حاباشيا" نەمەسە "احباش") – قازىرگى تاڭدا بوي كورسەتىپ وتىرعان يسلامي ۇيىمداردىڭ ٴبىرى. ورتالىعى ليۆان ەلىندە ورنالاسقان. كوسەمدەرى ەفيوپيالىق ابدۋللا ٴال-حاراري ٴال-حاباشي بولىپ تابىلادى (1910-2008 ج.).

ۇيىمنىڭ اتاۋى كوسەمىنىڭ شىققان تەگىنە وراي «حاباشيا» دەپ اتالعان. اتالمىش ۇيىم «ٴال-جامياتۋل ٴماشارييل حايرياتيل يسلاميا» دەگەن اتپەن دە بەلگىلى.

ولار وزدەرىن ٴاھلي سۇننەت جولىندامىز دەپ كورسەتكەنىمەن باستى سەنىمدەرى سۋننيتتىك، شيىتتىك جانە سوپىلىق نەگىزدەردەن قۇرالعان دەسەدى ماماندار.

حاباشيت جاماعاتى جايىندا قازىرگى تاڭداعى بەدەلدى يسلام عالىمدارى قانداي پىكىردە ەكەن، سوعان نازار اۋدارالىق:

"حاباشيت ۇيىمىنىڭ سىرتقى جانە ىشكى (جاسىرىن) ەكى ٴتۇرلى تۇسى بار  - دەيدى مىسىر ەلىنىڭ بۇرىنعى باس ٴمۇفتيى ٴالي جۇما: - جاريا تۇسىن ايتار بولساق، وزدەرىن سىرت كوزگە امالدا شافيعي ٴمازحابىن، سەنىمدە اشعاري اقيدا مەكتەبىن ۇستانادى ەتىپ كورسەتەدى. ال، ىشكى جاسىرىن تۇسىنا كەلەر بولساق، كەي مۇسىلمانداردى ٴجونسىز كاپىرگە شىعارىپ، كەيبىرىن  پاسىق دەيدى. ولار ۇممەتتىڭ اراسىنا بۇلىك جايدى. استىرتىن يسلام دۇشپاندارىمەن اقىعا ىنتىماقتاسىپ ٴىس ىستەگەندەرى دە بەلگىلى..."[2]  

مارحۇم رامازان ٴال-بۋتي (ر.ا) حاباشيتتەر جايىندا بىلاي دەگەن:

"حاباشيتتەردىڭ بەيرۋتتا ابدۋللا ٴال-ھاراري ەسىمدى باسشىلارى بار. ولار وزدەرىنىڭ مەشىتتەرىندە: «ۋاحابيستەردىڭ (ٴسالافي) ارتىندا تۇرىپ ناماز وقۋعا بولمايدى. ولاردىڭ كوسەمى يبن ٴتايميا – كاپىر»، - دەپ ايتادى. (مەن ايتايىن) ٴۋاحابيدىڭ ارتىندا ۇيىپ ناماز وقۋ حارام ەمەس. ۇيۋشىنىڭ نامازى دۇرىس. سونداي-اق، كاپىر بولعان كۇيى ولگەندىگىن ناقتى بىلمەي تۇرىپ، ەشقانداي مۇسىلماندى كاپىرگە شىعارۋعا بولمايدى. ەندىگى جەردە، ادامداردىڭ اراسىندا كىم يبن ٴتايميا ولەر الدىندا يسلام جولىنان اۋىتقىپ (ٴمۇرتاد بولىپ)، كاپىر بولعان حالدە ٴولدى دەپ ايتا الادى؟! ٴسىز سۇراپ وتىرعان جاماعات كوپتەگەن مۇسىلمانداردى كاپىرگە شىعارعان.ولار، ٴمۇتاۋاللي ٴاش-شاراۋيدى، ٴقارداۋيدى جانە مەنى دە كاپىرگە شىعارعان..."

پروف.دوكتور ۋاھباتۋ زۋحايلي دا (ر.ا.) حاباشيتتەرگە بايلانىستى ويىن بىلاي بىلدىرگەن:

"حاباشيتتەر – اداسۋشى جانە اداستىرۋشى ۇيىم. ولاردان ۇزاق ٴجۇرۋ كەرەك. جانە وزگەلەرگە دە ەسكەرتۋ كەرەك: ولاردان الىس ٴجۇرسىن. ولار – بۇلىك شىعارۋشىلار. ادامدارعا وزدەرىنىڭ ناپسىلەرىنە ساي ٴپاتۋا بەرەدى. حالالدى – حارام، حارامدى – حالال دەپ ٴجۇر. ونىڭ ۇستىنە، ولاردىڭ سىرتقى مەملەكەتتەرمەن ىنتىماقتاسىپ، (استىرتىن) بايلانىس قۇرادى دەگەن كۇمان دا جوق ەمەس. سوندىقتان دا، ولاردان وتە ساق بولۋ قاجەت. مەن ولاردىڭ (وزگە مۇسىلمان جاستاردىڭ) ساق بولۋلارىن وتىنەمىن"[3].

قورىتىندى:

بۇگىنگى جولدانعان سۇراققا ارقاۋ بولىپ وتىرعان جاماعاتقا بايلانىستى جازىلعان قولىمىز جەتكەن دەرەكتەرگە سۇيەنەر بولساق، ول جاماعاتتىڭ ٴاھلي سۇننەتكە قايشى كەلەتىن جاقتارى جوق ەمەس.  مىسالى: وزدەرىنىڭ پىكىرلەرىنە قارسى كەلگەندەردى بىردەن كاپىرگە شىعارۋ ادەتتەرى بار. ٴاھلي سۇننەت عالىمدارى ەشكىمدى ٴجونسىز كاپىرگە شىعارماعان. ٴتىپتى، ەرتەرەكتەگى بوي كورسەتكەن اداسۋشى يسلامي اعىمداردىڭ كوبىن «ٴاھلۋ قيبليا» - قىبلا يەسى دەپ اتاپ، كاپىر رەتىندە ەسەپتەمەگەن. ٴبىراق، «بيدعات يەسى» دەيتىن.

سونداي-اق، حاباشيتتەر ازىرەتى ٴالي زامانىندا ورىن العان «بۇلىك» كەزىندە ازىرەتى اليگە قارسى تۇرعان ساحابا مۇعاۋيا مەن جانىنداعىلاردى «باعي» (بۇلىكشى) رەتىندە ەسەپتەيدى. وسىعان قاراعاندا، ٴجامال سوعىسىنداعى ازىرەتى ايشا انامىز، تالحا، زۋبەير سىندى ساحابالار دا «باعي» قاتارىنا كىرەدى دەگەن ٴسوز. ال، ٴاھلي سۇننەت سەنىمىندە cاحابالاردىڭ ٴبارىن جاقسىلىقپەن تىلگە الامىز. مۇعاۋيا دا ارداقتى ساحابالاردىڭ ٴبىرى. كەزىندە ول (ر.ا.) پايعامبارىمىزعا (س.ع.س.) كەلگەن ۋاحيلاردى جازىپ وتىرۋشى جازۋشىلاردىڭ ٴبىرى-تىن، ياعني، «قۇران كاتيبتەرىنەن» ەدى. مۇعاۋياعا پايعامبارىمىز ٴوزىنىڭ كويلەگىن سىيعا تارتقان. وعان ساحابا رەتىندە قۇرمەت كورسەتۋىمىز ٴتيىس. ٴتىپتى، ەرتەرەكتە ٴومىر سۇرگەن كەيبىر عالىمدار ساحابا مۇعاۋياعا ٴتىل تيگىزگەندەردى ٴولىم جازاسىنا تارتۋ كەرەك دەگەن تۇجىرىم العا تارتادى. ەندەشە، ٴاھلي سۇننەت سەنىمىندە ەشكىمنىڭ ساحابالارعا ٴتىل تيگىزۋگە حاقىسى جوق. 

سونداي-اق، حاباشيتتەردىڭ ويىنشا، كەدەي مۇسىلمانعا لوتورەيا ويىنىن ويناۋعا بولادى. باي مۇسىلمانعا بولمايدى ەكەن. جəنە ولاردىڭ پايىمداۋىنشا، بۇلىك شىقپايتىن بولسا، وزگە دىندەگىلەردىڭ دۇنيە-مۇلكىن ۇرلاۋعا بولادى. جانە دوللارمەن جينالعان اقشانىڭ زەكەتى جوق. زەكەت تەك التىن نە كۇمىستەن بەرىلەدى دەگەن.

وسى جاماعاتتىڭ كەسىرىنەن، امەريكا مەن كانادا ەلىندەگى مۇسىلماندار ەكىگە ٴبولىنىپ ناماز وقيدى: ٴبىر بولىگى نامازدى وڭتۇستىك شىعىسقا قاراپ وقىسا، تاعى ٴبىر بولىگى سولتۇستىك باتىسقا قاراپ وقيدى.

قازىرگى تاڭدا،  دۇنيەنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە اتالمىش جاماعاتتىڭ ورتالىقتارى بار. اۆستراليا، شۆەسيا، فرانسيا، بەلگيا، انگليا، گەرمانيا، رەسەي، تايۆان، يندونەزيا، مالازيا، ٴۇندىستان، پاكيستان، تاجىكىستان، مىسىر، نيگەريا، گانا ت.ب. الەم ەلدەرىندە حاباشيتتەر وزدەرىنىڭ ۇگىت-ناسيحاتتارىن  بەلسەندى تۇردە جايۋدا[4].


[1] ن.كامال كارابيبەر: «احباش جاماعاتى». تۇرىك تىلىندە.
[2] http://www.ye1.org/
[3] يۋتۋبتاعى ۆيدەوسىنان.
[4] ن.كامال كارابيبەر: «احباش جاماعاتى». تۇرىك تىلىندە.

ابدۋسامات قاسىم
date02.05.2017readCount3637categoryٴارتۇرلىprintباسىپ شىعارۋ