ساۋدا بارىسىندا كەپىلاقشا (زاداتوك) الۋ دۇرىس پا؟

كەپىلاقشا دەپ زاتتى ساتىپ الۋ ٴۇشىن نەمەسە مۇلىكتى جالداۋ ٴۇشىن اقشاسىنىڭ ٴبىر بولىگىن الدىن-الا تولەۋدى ايتادى. ەگەر تاۋاردى ساتىپ الاتىن بولسا، وندا كەپىلاقشانى سول زاتتىڭ قۇنىنا قوسىپ ەسەپتەيدى. ا،ل ساتىپ الماعان جاعدايدا كەپىلاقشا ساتۋشىنىڭ يەلىگىندە قالادى.

كەپىلاقشا ساۋدانى جۇزەگە اسىرۋعا ٴارى ودان باسقا زاتتى ساتىپ الماۋىنا كەپىلدىك بەرەدى. سونداي-اق، ول – ساتىپ الۋشىنىڭ زاتتى الۋعا نيەتتى ەكەندىگىن ناقتىلايتىن  كەلىسىمشارت.

جۇمھۇر (ماليكي، شافيعي، حانافي) عالىمداردىڭ كوزقاراسى بويىنشا بۇل كەلىسىمشارت دۇرىس سانالمايدى. ماليكي، شافيعي ٴمازھابىنىڭ عالىمدارى كەپىلاقشا ارقىلى جاسالعان كەلىسىمشارت دۇرىس ەمەس دەسە، حانافي ٴمازھابىنىڭ عالىمدارى شارتى دۇرىس بولماعاندىقتان كەلىسىمشارتى دا دۇرىس ەمەس دەگەن. ويتكەنى، ول بىرەۋدىڭ مال-دۇنيەسىن ەشبىر قايتارىمسىز، زاڭسىز جولمەن العان بولىپ ەسەپتەلەدى.

ال، يمام احماد يبن حانبال بۇل كەلىسىمشارتقا رۇقسات بەردى. زايد بين اسلامنان جەتكەن حاديستە ول بىلاي دەيدى: «راسىندا پايعامبارىمىز (وعان اللانىڭ سالۋاتى مەن سالەمى بولسىن) ساۋداداعى كەپىلاقشاعا رۇقسات ەتتى»[1].

ٴال-ماقديسي «ٴال-مۋعني» اتتى كىتابىندا: «يمام احماد دالەل رەتىندە نافيع يبن ابدۋ ٴال-حاريس ومار يبن حاتتابتىڭ (ر.ا.) بۇيرىعىمەن تۇرمە جاساۋ ٴۇشىن سافۋان يبن ۋمايادان مەككەدەن 4000 ديرھامعا جەر ساتىپ العاندىعىن العا تارتادى. سوندا نافيع: «ەگەر ومار (ر.ا.) رازى بولسا جەردى الامىز، الماساق 400 ديرھام اقشا سەندە قالادى»، –  دەگەن.  بۇل حابار  ومارعا (ر.ا) جەتكەندە، وعان قارسىلىعىن بىلدىرمەگەن. سوندىقتان وسى ريۋايات اتالمىش ساۋدا تۇرىنە رۇقسات ەكەنىن بىلدىرەدى»[2]،– دەپ كەلتىرگەن.

قازىرگى زاماننىڭ فيقھ عالىمى ٴاز-زۋحايلي: «قازىرگى تاڭدا كەلىسىمدى بۇزۋ جانە كۇتتىرۋ ەسەسىنە الىناتىن كەپىلاقشا ارقىلى ساۋدا جاساۋ كەڭ تارالعان. مەنىڭ پىكىرىمشە، ادەت-عۇرىپقا سۇيەنە وتىرا بۇل كەلىسىمشارتتى دۇرىس ٴارى كەپىلاقشا ارقىلى جاسالعان ساۋدانى ادال دەيمىن. ويتكەنى، ول جونىندە حارام نەمەسە حالال دەپ كەلگەن حاديستەردىڭ بارلىعى دەرلىك ساحيح ەمەس»[3]، – دەگەن.

وسىعان وراي، «ٴبايتۋ ٴات-تامۋيل ال-كۋايتي» (كۋۆەيت قارجىلاندىرۋ ٴۇيى) احماد يبن حانبالدىڭ كوزقاراسىن قۇپتاپ، سونىڭ نەگىزىندە ٴپاتۋا بەرگەن[4].

سونىمەن قاتار، حالىقارالىق يسلام فيقھ اكادەمياسى سەگىزىنشى وتىرىسىندا كەپىلاقشا ساۋداسىنا قاتىستى №72 (8/3) مىناداي قارار شىعاردى: «ەگەر كەپىلاقشانى بەلگىلى ٴبىر ۋاقىتقا دەيىن شەكتەپ قويىپ، سوسىن سول ارالىقتا تاۋاردى السا، وندا الدىن الا بەرىلگەن اقشا زاتتىڭ سوماسىنا قوسىلىپ ەسەپتەلەدى. ال، شارت بويىنشا بەلگىلەنگەن ۋاقىتتان كەشىكسە، اقشا ساتۋشىنىڭ يەلىگىندە قالادى»[5].    

ٴۇكىم:   ساۋدا بارىسىندا ساتىپ الۋشى زاتتى الماعان جاعدايدا كەپىل اقشا ساتۋشىدا قالادى.  كەپىلاقشا سوماسى جەرگىلىكتى قولدانىسقا قاراي تاراپتاردىڭ كەلىسىمى بويىنشا بەلگىلەنەدى ٴارى ول تاۋار قۇنىنىڭ ٴبىر بولىگى بولىپ ەسەپتەلەدى.

fatua.kz


[1] يبن ٴابۋ شايبا، «ٴال-مۋساننيف»، «ساۋدا جانە قازيلىق» كىتابى، «ساۋداداعى كەپىلاقشا» بابى، №3246،3251. 7/304-306.
[2] ٴال-مۋعني ۋا ٴاش-شارحۋ ال-كابير 4/289.
[3] فيقھ ٴال-يسلامي ۋا اديللاتۋھۋ، 4/485.
[4] ٴال-فاتاۋا ٴاش-شارعيا في ٴماسايلي ٴال-يقتيساديا، 1979-1989 توپتاماسى، 31-33 بەتتەر.
[5] يسلام فيقھي اكادەمياسى جۋرنالى، سەگىزىنشى سانى، 1/641. 

date26.04.2017readCount3302categoryساۋدا-ساتتىقprintباسىپ شىعارۋ