ادال جانە ارام كاسىپتىڭ ايىرماشىلىعى
اسسالامۋالەيكۇم!
سىزدەردەن سۇرايىن دەگەنىم: قاندايدا ٴبىر كاسىپتىڭ يسلام ٴدىنى تۇرعىسىندا قانداي شارتتارى بار؟ جانە سول شارتتارىمەن ٴجۇرۋ ماڭىزدى ما؟ ۇلان اسقات

ۋا الەيكۋم اسسالام!
ەڭبەك ەتۋگە قاتىستى قۇراندا: «ول اللا، سەندەر ٴۇشىن جەردى كونبىس قىلىپ جاراتتى. ەندەشە، ونىڭ اينالاسىندا جۇرىڭدەر. سونداي-اق، ونىڭ ريزىعىنان جەڭدەر[1]»، – دەپ ٴامىر ەتىلگەن.

ەڭبەك ەتىپ، ماڭداي تەرمەن تابىس تابۋ – يسلام قاعيداتتارىنىڭ ٴبىرى. اللا تاعالا جەر بەتىن ادام بالاسىنا بويۇسىندىرىپ بەرگەن. ادام وسى نىعمەتتى پايدالانىپ، بەينەتتەنىپ اللا تاعالانىڭ جەر بەتىنە شاشقان ريزىق-نەسىبەسىن ىزدەۋى قاجەت.

مۇسىلمان بالاسىنا ٴوزىن جانە بالا-شاعاسىن اسىراۋدا جالقاۋلىق ەتۋىنە، قۇلشىلىقتى نەمەسە  «اللا تاعالاعا تاۋەكەل» دەپ سىلتاۋراتىپ، جاتىپىشەر  بولۋىنا رۇقسات جوق.

يمام عازالي: «پارىز كيفايا – ونسىز دۇنيە ٴىسىن وڭالتۋ مۇمكىن ەمەس ٴىلىم. ماسەلەن، دارىگەرلىك. بۇل ادامداردىڭ دەنساۋلىعى مەن ٴومىرىن ساقتاۋ ٴۇشىن قاجەتتى ٴىلىم. سونداي-اق، ەسەپ-قيساپ. ەسەپ ساۋدا-ساتتىق جانە قارىم-قاتىناس ٴۇشىن كەرەك. دەمەك، جۇرت ىشىندە وسى ىلىمدەر مەڭگەرىلمەسە، حالىققا قيىن سوعادى. بۇل – بىرەۋ قولعا السا، باسقالاردىڭ موينىنان تۇسەتىن پارىز ٴىلىم. دارىگەرلىك پەن ەسەپ-قيساپ پارىز كيفايا دەگەن سوزىمىزگە تاڭ قالماڭىز. ونەركاسىپتىڭ نەگىزگىلەرى دە پارىز كيفايا بولىپ تابىلادى. ماسەلەن، ەگىنشىلىك، توقىما...[2]»، – دەيدى.

كاسىپ پەن ماماندىقتاردىڭ بارلىعى دەرلىك ادال. الايدا، اراق-شاراپ نەمەسە ەسىرتكى ٴوندىرىسى، دوڭىز باعىپ، ەتىنەن ٴتۇرلى ٴونىم جاساپ ساتۋ جانە قۇمار ويىننىڭ بارلىق ٴتۇرىنىڭ تابىسى نەمەسە ۇرلىق پەن الاياقتىلىق، ٴتان ساۋداسى، جەزوكشەلىك وسى سەكىلدى ت.ب. سەنىم، ٴدىني ەتيكا، ار-نامىس جانە يسلامي ادەپكە جات كاسىپتەرگە قاتاڭ تيىم سالىنادى. مۇنىمەن اينالىسۋ –كۇنا.

ەڭبەك پەن كاسىپكە قاتىستى جالپى قاعيدا

اسىل ٴدىنىمىز مۇسىلمان بالاسىنا قوعام مۇددەسىنە قايشى كەلەتىن ٴوز قالاۋىمەن، شاريعاتقا تەرىس جولمەن تابىس تابۋىنا رۇقسات بەرمەيدى. بۇل قاعيدا نەگىزىندە، بوگدە بىرەۋدى شىعىنعا ۇشىراتىپ، تابىس تابۋ شاريعات بويىنشا زاڭسىز. ال، ادامدار ٴوزارا ريزاشىلىعى جانە ادىلدىكپەن پايدا كورەتىن تابىس جولدارى زاڭدى دەپ قاراستىرادى[3].

اتالمىش، قاعيدات: «ٴاي مۇمىندەر! ٴوزارا مالدارىڭدى بۇزىقتىقپەن جەمەڭدەر. ٴبىراق ٴوز ريزالىقتارىڭمەن ساۋدالاسۋ باسقا. جانە ٴبىر-بىرىڭدى ولتىرمەڭدەر. راسىندا اللا سەندەرگە ەرەكشە مەيىرىمدى. ال، كىم وسى ايتىلعاندى دۇشپاندىق، ز ۇلىمدىقپەن ىستەسە، ونى جاقىندا وتقا سالامىز. بۇل اللاعا وڭاي[4]»، – اياتىنا سۇيەنەدى.

قورىتا ايتقاندا، «ٴوزارا مالدارىڭدى بۇزىقتىقپەن جەمەڭدەر» اياتىنا قاتىستى القاما ابدۋللا بين ابباستان (ر.ا.) مىناداي ريۋايات كەلتىرەدى: «بۇل – ۇكىم ايات، ونىڭ كۇشى جويىلماعان. اياتتىڭ ۇكىمى قيامەت كۇنىنە دەيىن جويىلمايدى».

سونىمەن بىرگە، «...جانە ٴبىر-بىرىڭدى ولتىرمەڭدەر...» تاپسىرىندە: «اللا تاعالا تىيىم ەتكەن امالدار جاساپ، كۇناعا قول ۇرىپ جانە ٴوزارا مالدارىڭدى بۇزىقتىقپەن جەۋمەن (وزدەرىڭدى دە، باسقانىنا قۇرتپاڭدار)[5]»، – دەپ تۇسىندىرىلەدى. كاسىپتىڭ بارلىق تۇرىندە وسى ەكى شارت باسشىلىققا الىنادى.



[1] مۇلىك سۇرەسى، 15-ايات
[2] يحيا ۋلۋم ٴاد-دين، 1/15
[3] ٴال-حالال ۋال حارام فيل يسلام، 129-بەت
[4] نيسا سۇرەسى، 29-30 اياتتار
[5] مۇحتاسار تافسير يبن كاسير، 1-توم، 459-بەت

date26.03.2014readCount6446categoryساۋدا-ساتتىقprintباسىپ شىعارۋ