«اۋرۋ – استان» نەمەسە ورازانىڭ دەنساۋلىققا پايداسى

حالقىمىز «اۋرۋ – استان...» دەپ تەكتەن-تەك ايتپاسا كەرەك. عالىمدارعا قۇلاق تۇرسەك، دۇرىس تاماقتانباۋدىڭ، نەمەسە مولشەرىنەن كوپ تاماقتانۋدىڭ جانە تالعامسىز تاماقتانۋدىڭ سالدارى ۇلكەن دەرتكە اينالادى ەكەن. سوڭعى جىلدارى ماماندار تاراپىنان كوپ تالقىعا ٴتۇسىپ، بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا ٴجيى تالقىلانىپ جۇرگەن باستى ماسەلەلەردىڭ ٴبىرى – ادامداردىڭ دۇرىس تاماقتانباۋىنان تۋىنداعان دەرتتەر.

عالىمدار ادام بالاسىنىڭ دەنىنىڭ ساۋلىعىنا ونىڭ نە ٴىشىپ، نە جەگەنى قاتتى اسەر ەتەدى. ول، ول ما، اتاقتى يسلام عۇلاماسى يبن حالدۋن[1] ادام قانداي مالدىڭ نەمەسە جانۋاردىڭ ەتىن جەپ، ٴسۇتىن ىشكەنىنە بايلانىستى بويىندا سول جانۋاردىڭ مىنەزى مەن گەنەتيكالىق ەرەكشەلەكتەرى پايدا بولاتىنىن ايتقان. سوندىقتان دا ٴبىز نە ٴىشىپ، نە جەگەنىمىزگە، قانشا مولشەردە، قاي ۋاقىتتا جەپ-ىشۋ كەرەكپىز بارىنە كوڭىل ٴبولۋىمىز كەرەك.

زەرتتەۋشىلەردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا، الەم تۇرعىندارىنىڭ 30-35 پايىزى سەمىزدىكپەن اۋىرادى ەكەن. وسىمەن قاتار، قازىرگى تاڭدا ادامزات بالاسى اراسىندا  اسقازان، ىشەك، جۇرەك تامىرلارى، قانت ديابەتى سياقتى اۋرۋلار دا كەڭىنەن ەتەك جايعان. دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ دەرەكتەرى بويىنشا، ناۋقاستاردىڭ 80 پايىزى وسى تاماقتانۋدىڭ توڭىرەگىندە بولسا، 40 پايىزى تىكەلەي دۇرىس تاماقتانباۋدىڭ نەمەسە پايداسىز نارسەلەرمەن تاماقتانۋدىڭ سالدارىنان تۋىندايدى ەكەن. شىنى كەرەك، قازىرگى تاڭداعى باتىستىق ۇلگىدەگى تاماقتانۋ ٴۇردىسى كەڭ ەتەك جايىپ كەلەدى. مىسالى، تۇرەگەپ تۇرىپ ياكي ٴجۇرىپ بارا جاتىپ تاماقتانۋ. فاستفۋد، گامبۋرگەر سياقتى تەز، جەڭىل دايىندالعان ىشىندە كالورياسى مەن حولەستەرينى كوپ تاماقتارمەن تاماقتانۋدى ادەتكە اينالدىرۋ. حيميالىق قوسپالارمەن كومكەرىلگەن گازدى سۋسىنداردى كوپ پايدالانۋدىڭ ارقاسىندا تەز سالماق الۋ، اس قورىتۋ جۇيەلەرى دۇرىس ىستەمەۋى جانە جوعارىداعى اۋرۋلارعا اكەپ سوعۋدا.  

يسلام ٴدىنى دە بۇل تۇرعىدا بىزگە ۇلكەن جول قالدىرعان. پايعامبارىمىزدىڭ (س.ع.س.) سۇننەتىندە بۇل تاقىرىپتارعا مەڭزەلگەن تۇستارى جەتەرلىك-اق. اسىل دىنىمىزدە تاماقتانۋ ادەپتەرى بارشىلىق. سول ادەپتەردى جانە پايعامبار سۇننەتتىن ۇستانساق، قازىرگى دەرتتەرگە دۋشار بولماسىمىز انىق. سول ادەپتەردىڭ بارلىعىنا توقتالماساق تا بىر-ەكەۋىنەن مىسال بەرە كەتەيىك:

ماسەلەن، پايعامبارىمىز (س.ع.س.): «مەنىڭ ۇمبەتىم داستارقانعا اش وتىرىپ، تويماي تۇرىپ كەتەدى»،[2] – دەيدى. تاماقتان الدىندا جانە كەيىن قولدى جۋۋ. استى وڭ قولىمەن جەۋ. اسقازاندى ۇشكە ٴبولۋ. ول  دا، ارينە، اس ىشكەندە پايعامبارىمىزدىڭ (س.ع.س.) سۇننەتىنە ساي وتىرۋ ارقىلى بولماق.

اس ٴىشۋدىڭ الدىندا جانە سوڭىندا ٴبىر شىمشىم تۇز جەۋ – كوڭىل اۋدارارلىق نارسەلەردىڭ ٴبىرى. اللا ەلشىسى (س.ع.س.) حازىرەتى اليگە (ر.ا.) قاراتىپ: «ۋا، ٴالي! تاماقتى تۇزبەن باستاپ، تۇزبەن اياقتا! ويتكەنى، تۇز – جەتپىس اۋرۋدىڭ ەمى»، – دەگەن. مامانداردىڭ زەرتتەۋىنە قاراعاندا، ول اۋرۋلاردىڭ كەيبىرى مىنالار: ەس اۋىسۋ، الاپەس (ۆيتيليگو، گانسەن)، قىشىما (ەكزەما)، تاماق اۋرۋى (انگينا)، ٴتىس اۋرۋى جانە جۇرەك اۋرۋى ەكەن.

يراندىق ٴداستۇرلى مەديسينا مامانى، دوكتور حۋسەين راۆازادە تابيعي تۇزدىڭ ميكروبتى ولتىرەتىن قاسيەتىن سيپاتتاي كەلىپ: «تاماقتى ىشەردەن بۇرىن از مولشەردە تابيعي تۇز جەۋ – اۋىز سىلەكەيىندە جينالىپ قالعان اسقازان ميكروبتارىنىڭ تەز جويىلۋىنا سەبەپ بولادى»، – دەيدى. دارىگەرلەردىڭ پىكىرىنشە، تاماق ىشەر الدىندا تۇز جەۋ اۋىز قۋىسىن ميكروبتاردان تازارتىپ، ونى  استى قابىلداۋعا دايىندايدى.

تاعى ٴبىر وسى سالانىڭ مامانى دوكتور تۋمانيانەس ٴوزىنىڭ  «يسلامداعى گيگيەنالىق ەرەجەلەر» اتتى كىتابىندا تاماقتان بۇرىن جەلىنگەن تۇزدىڭ پايداسىن زەرتتەگەن. ول: «سىلەكەي اۋىزداعى سىلەكەي بەزدەرى دەپ اتالاتىن جەردەن ٴبولىنىپ شىعادى. سىلەكەي تاماقپەن كوبىرەك ارالاسسا،  تاماق تەزىرەك وڭەشتەن ٴوتىپ كەتەدى جانە تەزىرەك قورىتىلادى. تاماق ىشەردىڭ الدىندا تۇز جەۋ اۋىز ىشىندەگى سىلەكەي بەزدەرىن قوزدىرادى جانە ودان سىلەكەيدىڭ ٴبولىنىپ شىعۋىن جىلدامداتادى. وسى جاعىنان  تاماقتىڭ قورىتىلۋىن جەڭىلدەتەدى. تۇز بوس اسقازانعا تۇسكەن كەزدە اسقازاندى قوزدىرىپ، ونىڭ ٴسولىنىڭ تەزىرەك بولىنۋىنە سەبەپ بولادى. ياعني، تۇز تاماقتىڭ تەز جۇتىلۋى مەن تەز قورىتىلۋىندا ايتارلىقتاي ٴرول اتقارادى».

مىنا كەرەمەتتى قاراڭىز، قازىرگى تاڭدا ەۋروپادا ناۋقاستاردى اشتىقپەن ەمدەۋ ٴادىس-تاسىلى كەڭ ەتەك جايۋدا. بۇل ماسەلەدە كەزىندە xix عاسىردىڭ اياعىندا فيزوتەراپيا سالاسىنىڭ مايتالمان مامانى، نەمىس عالىمى  ەرەت ارنولد[3] ورازامەن ەمدەۋ ورتالىقتارىن اشىپ، نەبىر جازىلماس ناۋقاستاردى ەمدەپ، بۇل سالادا ۇلكەن جەتىستىكتەرگە جەتكەن. ٴسويتىپ ەرەت باتىستىڭ كوپتەگەن ەلدەرى مەن قالالارىندا  (fasting senter)[4] ورتالىقتارىن اشقان. ەرەتتىڭ ەرەكشەلىگى سول – باتىستىڭ مەديسينا سالاسىنىڭ ەڭ مىقتى 24 عالىمى واعان جازىلمايسىڭ دەپ دياگنوز قويعان سوزىلمالى نەفريت[5] ناۋقاسىنان وسى اشتىقپەن ەمدەلۋ (ورازا ۇستاۋ) ارقىلى جازىلىپ كەتكەن. ال، مۇسىلمان جۇرتشىلىعىنا اللا تاعالا ەشقانداي عىلىمي زەرتتەۋلەر مەن تاجىريبەلەر وتكىزبەي-اق، جىلىنا ٴبىر رەت كەلەتىن قاسيەتتى رامازان ايىندا  ورازا ۇستاۋ دەگەن ۇلكەن نىعمەتىن بەرىپ قويعان. ورازا ۇستاۋدىڭ دەنساۋلىققا وراسان پايدالى ەكەندىگى جوعارىدا كەلتىردىك، الدەقاشان دالەلدەنىپ قويعان. بىلە بىلگەنگە ورازا – ادامعا تاماق جەۋ، تىنىس الۋ، ۇيقى، ٴىس-قيمىل سياقتى ادام اعزاسىنا ومىرلىك ماڭىزى بار قۇبىلىستاردىڭ ٴبىرى بولىپ تابىلادى. ەگەر ادام ۇزاق مەرزىمگە ۇيقىدان نە تاماق جەۋدەن تىيىلسا دەنساۋلىعىنا زاقىم كەلىپ، دەرتكە شالدىعاتىنى سەكىلدى، ادام بالاسى ورازا ۇستاماسا دا اعزالارىنا زيان كەلەتىنى انىقتالىپ وتىر.

ماماندار ورازا ۇستاۋ مىنا اۋرۋلارعا ەم دەيدى:   

  1. جاسۋشالار جاڭارىپ، ەسكىلەرى جويىلادى
  2. قانت اۋرۋىنا توسقاۋىل بولادى
  3. ارتىق سالماقتان ارىلۋعا اسەرىن تيگىزەدى
  4. تەرى اۋرۋلارىنا پايدالى
  5. تۇز بايلانۋ ارۋىنا پايدالى
  6. قان قويۋلانۋىنىڭ الدىن الادى
  7. اعزالاردى ۋلى زاتتاردان تازارتادى
  8. اس قورىتۋ جۇيەسى دەم الادى
  9. جاعىمسىز تاۋەلدىلىكتەردەن ارىلتادى
  10. قان قىسىمىن ٴتۇسىرىپ، باس اۋرۋىنىڭ جازىلۋىنا پايدالى

قۇرمەتتى وقىرماندار! ارينە، ورازانى حاديستە كەلگەندەي، يمان كەلتىرىپ، ٴبىر اللانىڭ عانا رازىلىعى ٴۇشىن ۇستاۋىمىز قاجەت. دەگەنمەن دە، راببىمىز ٴبىر قۇلشىلىقتىڭ وزىندە بىزگە قانشاما پايدالى قانشاما سىي بەرگەن ەكەن. سول ٴۇشىن دە ورازا نىعمەتىن دۇرىس پايدالانايىق.



[1] تولىق ٴاتى-جونى ٴابدۋرراحمان ٴابۋ ٴزايد ۋالييۋددين بولعان يەمەننەن شىققان قۇران ٴحافيزى يبن حالدۋن (1332 ت./1406 ٴو.) الەۋمەتتانۋ عىلىمىنىڭ نەگىزىن سالعان، تاريح عىلىمدارىن ٴبىر جۇيەگە تۇىسىرگەن، فيقھ، حاديس، كالليگرافيا، پسيحولوگيا، دەموگرافيا، گەوگرافيا جانە ەتنولوگيا (ەتنوگرافيا) عىلىمدارىمەن دە تەرەڭ اينالىسقان سان-سالالى ەنسيكلوپەديست، ۇلى عالىم.  
[2] بۇحاري، تاماقتانۋ بابى 12.
[3] ەرەت ارنولدتىڭ (1866 ت./1922 ٴو.) «ٴتىرى قورەك»، «اشتىقپەن جانە جەمىستەرمەن ەمدەۋ»، «49 كۇنگى  اشتىقتىڭ تاجىريبەسى» سىندى ت.ب. ەڭبەكتەرى ورازامەن ەمدەۋگە ارنالعان.  
[4]  قازاقشالاعاندا «ورازا ورتالىعى» دەگەندى بىلدىرەدى.
[5] بۇيرەكتىڭ قابىنۋى، ٴىسۋى.

 
باقىتجان وتكەلبايەۆ
date29.06.2015readCount5854printباسىپ شىعارۋ