جەۋگە بولمايتىن «ەت»

رامازان نەتكەن ۇلىق اي ەدى دەسەڭىزشى! وتىز كۇن ورازا تۇتقان ادامنىڭ بۇل ايدا بۇرىنعى جاساعان كۇنالارى كەشىرىلەدى. اللا تاعالا الدىندا دارەجەسى ارتىپ، ٴجاننات قاقپاسىنىڭ ەسىگىن قاعادى. سانسىز ساۋاپتارعا يە بولىپ، بەرەكە مەن نىعمەتكە بولەنەدى. ويتكەنى، رامازان – بەرەكە مەن كەشىرىمنىڭ، شۇكىرشىلىك پەن ٴتاۋبا ايى. قاسيەتتى قۇران كارىمدە رامازاندى: «... ادام بالاسىنا تۋرا جول كورسەتىپ جانە (اق پەن قارانى) ايىراتىن اي»،[1] – دەپ سۋرەتتەيدى. ارداقتى پايعامبارىمىزدىڭ (س.ع.س.) حاديستەرىندە دە رامازان ايىنىڭ ارتىقشىلىقتارى جايلى از ايتىلمايدى. اللا ەلشىسى (س.ع.س.) ىزگى امالداردىڭ ساۋابى ەسەلەنىپ جازىلاتىن جارىلقاۋ ايىن قالاي وتكىزۋ كەرەكتىگى جايلى كوپتەگەن وسيەتتەر قالدىرعان.

سول وسيەتتەرىنىڭ بىرىندە: «راسىندا، اللا وتىرىك ايتۋىن دوعارماعان بىرەۋدىڭ ىشىپ-جەمىن توقتاتقانىنا مۇقتاج ەمەس»،[2] – دەپ كەلەدى. ياعني، ورازا تەك ىشىپ-جەۋدەن تىيىلۋ عانا ەمەس ەكەن. رامازان ايىندا  مۇسىلمان بالاسى بارلىق جاعىمسىز ىس-ارەكەتتەن، بەيادەپ قىلىقتان تىيىلىپ، ەكى ەلى اۋزىنا ٴتورت ەلى قاقپاق قويا بىلگەنى ابزال. ايتپەسە، پايعامبارىمىز (س.ع.س.) ايتقانداي، «قانشاما ورازا تۇتۋشىلار بار، ولاردىڭ بار تاپقان پايداسى – شولدەۋ عانا»[3].

حاكيم تاراتقان ريۋاياتتا پايعامبارىمىزدىڭ (س.ع.س.) مىنبەرگە كوتەرىلىپ بارا جاتىپ ٴۇش رەت «ٴامين» دەگەنى ايتىلادى. سوندا ساحابالارى مۇنىڭ ٴمانىسىن سۇراعاندا، اللا ەلشىسى (س.ع.س.) بىلاي دەگەن ەكەن: «ماعان جابىرەيىل (ع.س.) كورىنىپ: «رامازانعا جەتسە دە، كۇناسى كەشىرىلمەگەن جان اۋلاق كەتسىن!» – دەدى. مەن: «ٴامين»، – دەدىم. ەكىنشى مارتە كوتەرىلگەنىمدە: «سەنىڭ ەسىمىڭ اتالعاندا، سالاۋات ايتپاعان جان اۋلاق كەتسىن!» – دەدى. مەن: «ٴامين»، – دەدىم. ٴۇشىنشى مارتە كوتەرىلە بەرگەنىمدە: «اتا-اناسىنىڭ ەكەۋى نە بىرەۋى كوز الدىندا قارتايا تۇرا، جۇماققا كىرۋىنە سەبەپكەر بولا الماعان (اتا-اناسىنا لايىقتى قىزمەت ەتە الماعان) جان اۋلاق كەتسىن!» – دەدى. مەن تاعى دا: «ٴامين» – دەدىم».

حاديستە ايتىلعانداي، رامازان ايىندا بولا تۇرا اللا مەيىرىمىنەن ماقۇرىم قالعانداردىڭ جاعدايى نەتكەن جامان! ال، رامازان ايىندا اۋىز بەكىتە تۇرىپ، بار تاپقان پايداسى – اشىعۋ مەن شولدەۋ عانا بولعانداردىڭ كۇيى قانداي ايانىشتى ەدى! سوندىقتان دا قاسيەتتى رامازان ايىن پايعامبارىمىزدىڭ (س.ع.س.) وسيەتتەرىنە ساي وتكىزىپ، ساۋاپقا كەنەلە بىلەيىك! مىسالعا، اللا ەلشىسى ٴوزىنىڭ ٴبىر حاديسىندە: «ورازا تۇتۋشىنىڭ ۇندەمەۋى اللاعا ٴتاسبيح ايتقانىمەن تەڭ»، – دەيدى. راسىندا، وسەك پەن وتىرىك جەلدەي قاۋلاپ، عايبات پەن بالاعات ورىن العان ورتادا ادامنىڭ ۇندەمەي تۇرۋى ۇلكەن سابىرلىقتى قاجەت ەتەتىنى ٴسوزسىز. قازاقى تىلمەن ايتساق، «ۇندەمەگەن ۇيدەي پالەدەن قۇتىلادى». ساڭلاق ساحابالاردىڭ ٴبىرى ٴابۋ باكىر (ر.ا.) ۇنەمى اۋزىنا تاس سالىپ جۇرەتىن بولعان. ودان نە ٴۇشىن بىلاي جاسايتىنىن سۇراعاندا كەزدە: «پايدالاردىڭ ماعان كەلتىرگەن پايداسى»، – دەپ جاۋاپ قايتارادى ەكەن.

«ايتىلعان ٴسوز – اتىلعان وق» دەيدى حالقىمىز. ۇڭعىسىنان ۇشقان وقتى قايتىپ قايتارا المايتىنىمىز سەكىلدى، وتىز تىستەن شىققان ٴسوزدىڭ وتىز رۋلى ەلگە لەزدە تارايتىنى ٴمالىم. سونداي-اق، سول «اتىلعان وقتىڭ» كوبىنە بىرەۋلەردى جارالاپ جاتاتىنىن ەسكەرە بەرمەيتىنىمىز وكىنىشتى. بۇنى دىنىمىزدە عايبات دەيدى. يسلام ٴدىنىنىڭ كەيبىر عالىمدارى عايباتتى ۇشكە بولەدى: ٴبىرىنشىسى – عايبات جاساپ تۇرىپ، «مەن عايبات ايتىپ تۇرعان جوقپىن، ونىڭ بويىنداعى ٴمىندى اتيىپ تۇرمىن» دەۋى. بۇل – حارام ەكەنى بەلگىلى نارسەنى حالال دەۋ، ياعني كۇپىرلىك. مۇسىلمان بالاسىنىڭ، ەڭ اۋەلى، عايباتتىڭ وسى تۇرىنەن ساقتانعانى ابزال. شىندىقتى ايتىپ تۇرمىن دەپ، كۇنا ارقالاۋدان اۋلاق بولىڭىز! اسىرىسە، قاسيەتتى رامازان ايىندا!

عايباتتىڭ ەكىنشى ٴتۇرى – ايتىلعان ٴسوز عايباتتالعان جاننىڭ قۇلاعىنا جەتەتىن بولسا، ونىڭ كەشىرىمى بولمايىنشا، پەندەنىڭ تاۋبەسى تولىق بولمايدى. عايباتتىڭ بۇل ٴتۇرى كىسى قۇقىعىنا قول سۇعىپ، اقىسىن جەگەنمەن بىردەي.

ال، ٴۇشىنشى ٴتۇرى – عايباتتالۋشىنىڭ قۇلاعىنا جەتۋ ىقتيمالدىعى جوق عايبات. بۇل جاعدايدا پەندە ٴوزى ٴۇشىن جانە عايباتتاعان ادامى ٴۇشىن كەشىرىم تىلەپ، تاۋبە ەتۋى ٴتيىس.  بۇل ايتىلعانداردان بولەك، عايبات ماسەلەسىندە اباي بولۋدى قاجەت تاعى ٴبىر جايت بار. ول – كەيبىر ادامداردىڭ عايباتتان ساقتانعان بولىپ، «ودان دا بەتەر نارسەلەرى بار. ولاردى ايتسام، عايبات بولا ما دەپ تۇرمىن» دەپ جۇمباقتاپ سويلەپ، تىڭداۋشىسىن كۇماندى ويلارعا باتىرۋى. بۇل – اشىق ايتىلعان عايباتتان دا اۋىر كۇنا بولىپ ەسەپتەلەدى.

قاسيەتتى قۇران كارىمدە عايبات ايتقان جاننىڭ جازاسى قانداي بولاتىندىعى جونىندە بىلاي دەپ كەلتىرىلەدى: «ٴاي، مۇمىندەر! كۇماننىڭ كوبىنەن ساقتانىڭدار! ويتكەنى، كۇماننىڭ كەيبىرى – كۇنا. سىر تەكسەرمەڭدەر، بىرەۋدى بىرەۋ عايباتتاماسىن! بىرەۋلەرىڭ ولگەن تۋىسىنىڭ ەتىن جەۋدى جاقسى كورە مە؟ ارينە، ونى جەك كورەسىڭدەر. راسىندا، اللا تاۋبەنى تىم قابىل ەتۋشى، ەرەكشە مەيىرىمدى».[4]

ٴاناس يبن ماليكتەن (ر.ا.) جەتكەن ٴبىر حاديستە پايعامبارىمىزدىڭ (س.ع.س.) بىلاي دەپ ايتقانى باياندالادى: «مەنى كوككە كوتەرىلگەنىمدە، تىرناقتارى جەزدەن بولعان ادامداردىڭ ٴوز بەتتەرى مەن كەۋدەلەرىن تىرناپ جاتقاندارىن كوردىم. مەن: «ەي، جەبىرەيىل! بۇلار كىمدەر؟» – سۇرادىم. ول بىلاي دەپ جاۋاپ بەردى: «بۇلار ٴپاني جالعاندا ادامداردىڭ ەتىن جەۋشى ەدى، ياعني  عايبات ايتۋشى ەدى. جانە دە ادامداردىڭ ار-نامىسىڭا قول سۇعۋشى ەدى»[5]. دەمەك، ادام بالاسىنىڭ ايتىلعان سوزىنە ەسەپ بەرمەستەن، عايبات ايتۋى – اقىرەتتە ايتقىسىز ازاپقا دۋشار ەتىپ، جان توزگىسىز جازاعا سەبەپ بولادى.

سوندىقتان دا، ٴاربىر ىزگى امالدار ەسەلەنەتىن قاسيەتتى رامازان ايىندا ۇستاعان ورازامىزدىڭ قابىل بولۋىنان ٴۇمىت ەتسەك، ەڭ اۋەلى، عايباتتان اۋلاق بولعانىمىز ٴجون. بىردە اللا ەلشىسى (س.ع.س.) ٴوزىنىڭ ساحابالارىنا ورازا ۇستاۋدى بۇيىرىپ، ارتىنشا بىلاي دەپ قاتاڭ ەسكەرتۋ جاسايدى: «مەن رۇقسات ەتپەيىنشە ەشكىم اۋىز اشپاسىن!».

اللاعا يمان كەلتىرگەندەردىڭ بارلىعى بۇل سوزدەن سوڭ اس پەن سۋدان تىيىلىپ، اۋىز بەكىتەدى. كەش ٴتۇسىپ، كوز بايلانا باستاعان شاقتا ورازا ۇستاعاندار پايعامبارىمىزعا (س.ع.س.) كەلىپ، اۋىز اشۋعا رۇقسات سۇراپ جاتتى. سول ساتتە پايعامبارىمىزعا (س.ع.س) ٴبىر كىسى كەلىپ، قىزدارىنىڭ اۋىز بەكىتكەنىن ايتىپ: «ەكى قىزىم كۇنى بويى ورازا ۇستاعان ەدى. ۇيالعاندىقتان وزدەرى كەلىپ سىزدەن رۇقسات سۇراي المادى. رۇقسات ەتسەڭىز، ورازالارىن اياقتاپ، اۋىزدارىن اشسا جاقسى بولار ەدى»، – دەپ ٴوتىنىش ٴبىلدىردى.

الايدا رۇقسات بەرىلمەيدى. الگى كىسى تاعى ەكى رەت كەلىپ رۇقسات سۇرايدى. ٴۇشىنشى رەت كەلگەندە پايعامبارىمىز (س.ع.س.): «وكىنىشتىسى، ولار بۇگىن ورازا ۇستاعان جوق. كۇنى بويى «كىسى ەتىن جەگەن» (اركىمنىڭ سىرتىنان وسەك ايتىپ، عايباتتاعان) ادام ٴقايتىپ ورازا ۇستاسىن؟! بار دا ولارعا ايت: ەگەر نيەت ەتىپ ورازا ۇستاعاندارى راس بولسا، دەرەۋ قۇسىپ تاستاسىن»، – دەيدى.

الگى كىسى ايتىلعانداردى قىزدارىنا اينا-قاتەسىز جەتكىزدى. ولار بۇيرىقتى ورىنداپ، وزدەرىن كۇشتەگەندە، كەسەك-كەسەك قان قۇسىپ جىبەردى. الگى كىسى كەلىپ بۇل جايدى پايعامبارىمىزعا (س.ع.س.) بىلدىرگەندە: «قۇدىرەتتى اللا تاعالاعا انت ەتەمىن، ەگەر ولار الگى ۇيىعان قاندى قۇسىپ تاستاماعاندا، توزاقتا كۇيدىرەتىن وت اساعان بولار ەدى»، – دەگەن ەكەن.

مىنەكەي، قاسيەتتى رامازان ايىندا عايبات سويلەپ، وسەك ايتقانداردىڭ و دۇنيەدەگى ازابى وسىنداي بولماق. پايعامبارىمىزدىڭ (س.ع.س.) ساحابالارىنىڭ ٴبىرى وسمان يبن اففان (ر.ا.): «عايبات، وسەك ايتۋ، ٴسوز تاسۋ – ٴبىر وتار قويدىڭ شۇيگىن ٴشوپتى قىرقىپ جەپ كەتكەنى سياقتى، يماندى دا قىرقىپ جوق ەتەدى»، – دەگەن. وسى سەبەپتى دە، اللا ەلشىسى (س.ع.س.) ٴوز ۇممەتىنە: «... كىمدە-كىم اللاعا جانە اقىرەت كۇنىنە يمان كەلتىرسە،جاقسى سويلەسىن نەمەسە تىلىنە يە بولىپ، تىنىش تۇرسىن»، – دەپ بۇيىرعان.

اقيقاتىندا، اللا تاعالانىڭ ساۋابىنان ٴۇمىت ەتىپ، اۋىز بەكىتكەن جانداردىڭ عايبات ايتىلعان ورتادان اۋلاق بولعانى ابزال. ويتكەنى، ٴابۋ داۋىدتەن ريۋايات ەتىلگەن حاديستە اللا ەلشىسى (س.ع.س.) قاسيەتتى قۇراننىڭ «نيسا» سۇرەسىنىڭ 58-اياتىنداعى «اللا سەندەرگە امانتتارىن ٴوز يەلەرىنە تاپسىرۋدى بۇيىرادى» دەگەن جەرىن وقىپ تۇرىپ، قولىمەن قۇلاعى جانە كوزىن كورسەتىپ: «قۇلاق – امانات، كوز – امانات» دەگەنى ايتىلادى. دەمەك، ورازا ۇستاعان جان قۇلاقتى حارام ەستۋدەن، ياعني وسەك پەن وتىرىك سياقتى حارام نارسەلەردىڭ بارشاسىنان ساقتاۋى قاجەت. ويتكەنى، ايتۋعا بولمايتىن نارسەنى ەستۋگە دە بولمايدى. بۇل جايىندا قاسيەتتى قۇران كارىمدە بىلاي ٴامىر ەتىلەدى: «ولارمەن (وتىرىك سويلەيتىن، عايبات، وسەك ايتاتىندارمەن) بىرگە وتىرماڭدار. اتپەسە، سەندەر دە سولار سياقتى (كۇناھار) بولاسىڭدار!»[6]

حالقىمىزدىڭ دانىشپان اقىنى اباي قۇنانباي ۇلى ٴوزىنىڭ ولەڭىندە: «وسەك، وتىرىك، ماقتانشاق، ەرىنشەك، بەكەر مال شاشپاق، بەس دۇشپانىڭ بىلسەڭىز»، – دەپ جىرلايدى. قاراپ تۇرساڭىز، ادامزاتتىڭ بەس دۇشپانىنىڭ ۇشەۋى وسى ايتىلعان عايبات توڭىرەگىنەن تابۋعا بولادى. جەل سوزگە ەرىپ، ماقتانشاقتىققا سالىنۋدىڭ سوڭى جاقسىلىققا اپارماسى بەلگىلى. ال، وسەك پەن وتىرىكتىڭ ورگە باسپايتىنىن دانا حالقىمىز الدەقاشان ايتىپ قويعان.

ٴسوز سوڭىندا، ساعىنا كۇتكەن قاسيەتتى ايمەن قاۋىشىپ، شىلىڭگىر شىلدەنىڭ ىستىعىنا قاراماستان، اۋىز بەكىتكەن اعايىندارعا ايتارىمىز – ورازامىز كامىل بولسىن دەسەك، اس پەن سۋدان، ٴناپسى قالاۋلارىنان تىيىلعانىمىزداي، بارلىق جامان ادەتتەرىمىز مەن ارەكەتتەرىمىزدى توقتاتىپ، اللا ەلشىسى (س.ع.س.) كورسەتكەندەي اۋىز بەكىتە بىلەيىك!



[1] «باقارا» سۇرەسى، 185-ايات.
[2] ٴابۋ ٴداۋىد، تيرميزي.
[3] يبن ٴماجا.
[4] «حۋجۋرات» سۇرەسى، 12-ايات.
[5] احماد.
[6] «ٴمايدا» سۇرەسى، 42-ايات. 

 
قۋات ەرعالي ۇلى
date23.06.2015readCount7724printباسىپ شىعارۋ