«عاباسا» سۇرەسى

«عاباسا» – مەككەلىك سۇرە. سۇرە سەنىم تاقىرىبىن جانە پايعامبارلىققا قاتىستى ماسەلەلەردى قامتيدى. سونىمەن بىرگە، اللا تاعالا قۇدىرەتىنىڭ ايعاقتارىمەن قوسا ادامزات، وسىمدىك الەمى جانە قورەكتى جاراتۋداعى اللا تاعالانىڭ بىرلىگى ايتىلادى. سونىمەن قاتار، ەڭ اۋىر كۇن قيامەت جانە ونداعى ۇرەيلى وقيعالار باياندالادى.

سۇرە تۋعانىنان سوقىر ابدۋللا يبن ٴۇممۋ ماكتۋم (ر.ا.) ساحابانىڭ قيسساسىمەن باستالادى. ول اللا ەلشىسىنە (س.ع.س.) كەلىپ ٴدىن ۇيرەتۋىن سۇرايدى. بۇل كەزدە پايعامبار (س.ع.س.) قۇرايىشتىڭ ۇلكەن كوسەمدەرىن دىنگە ۇندەپ اڭگىمەلەسىپ تۇرعان. سوندىقتان قاباعىن ٴتۇيىپ، تەرىس اينالادى. ناتيجەسىندە، وسى اياتتار ەسكەرتۋ بولىپ تۇسكەن.

ارى قاراي، پەندەنىڭ وزىنە بەرىلگەن كوپتەگەن نىعمەتتەرگە قاراماستان راببىسىنا كۇپىرلىك ەتىپ، قارسى شىعۋى ايتىلادى. سونداي-اق، اللا تاعالانىڭ مىنا عالامداعى شەكسىز قۇدىرەتى ٴسوز ەتىلەدى. جاراتقان يە ادامعا جەر بەتىندە ٴوز ريزىعىن تابۋدى وتە جەڭىل ەتىپ قويعان.

سۇرە سوڭىندا قيامەتتەگى بولاتىن ۇرەيلى جايتتار باياندالادى. ول كۇنى ادام قورىققاندىقتان ٴوزىنىڭ ەڭ جاقىن دا سۇيىكتىلەرىنەن قاشادى. سول اۋىر كۇندەگى مۇسىلمان مەن كاپىردىڭ حال-جاعدايى اڭگىمەلەنەدى.

سۇرەنىڭ ٴتۇسۋ سەبەبى:

ريۋايات بويىنشا، پايعامبارىمىز (س.ع.س.) قۇرايىشتىڭ اتقامىنەرلەرىن يسلامعا ۇندەپ اڭگىمەلەسىپ تۇرعان. پايعامبارىمىزدىڭ (س.ع.س.) ولار مۇسىلمان بولسا، ارتىنان ەرگەندەر دە يمانعا كەلەر دەگەن ٴۇمىتى بار ەدى. وسى كەزدە ولاردىڭ جانىنا ابدۋللا يبن ٴۇممۋ ماكتۋم (ر.ا.) اتتى كوزى كورمەيتىن ساحابا كەلىپ: «ۋا، اللا ەلشىسى! اللا تاعالا سىزگە ۇيرەتكەن جاقسىلىقتى ماعان دا ۇيرەتىڭىزشى»، – دەپ وتىنەدى. ٴبىراق ول ساحابا اللا ەلشىسىنىڭ (س.ع.س.) قولى تيمەي تۇرعانىنان بەيحابار ەدى. اللا ەلشىسى (س.ع.س.) ٴسوزىن بولە بەرگەنى ٴۇشىن جاقتىرماي قاباعىن ٴتۇيىپ، تەرىس اينالادى. ىشىنەن: «مىنالار وعان ىلەسكەندەر كوزى كورمەيتىن، جاعدايى تومەن جانە قۇلدار دەپ ايتاتىن بولدى»، – دەپ قاباعىن ٴتۇيىپ، الگى كىسىلەرگە قارايدى. سوندا وسى سۇرە تۇسكەن ەدى.

بسم الله الرحمن الرحيم

 عَبَسَ وَتَوَلَّى

1.    قاباعى قاتايىپ، تەرىس بۇرىلدى.

ايشا (ر.ا.) انامىز: «اللا تاعالا «قاباعى قاتايىپ، تەرىس بۇرىلدى» سۇرەسىن كوزى كورمەيتىن يبن ٴۇممۋ ماكتۋمگە بايلانىستى ٴتۇسىردى. ول پايعامبارعا (س.ع.س.) كەلىپ: «ۋا، اللا ەلشىسى! مەنى تۋرا جولعا سالىڭىز»، – دەپ ايتا باستادى. ال، اللا ەلشىسىنىڭ (س.ع.س.) جانىندا بەدەلدى مۇشرىكتەردىڭ ٴبىرى بار ەدى. سوندا اللا ەلشىسى (س.ع.س.) وعان قاراماي، ەكىنشىسىنە بۇرىلىپ: «مەنىڭ ايتقانىمنان ٴبىر جاماندىق كورىپ تۇرسىڭ با؟» – دەيدى. ول بولسا: «جوق» – دەپ جاۋاپ بەردى. سوندا وسى «قاباعى قاتايىپ، تەرىس بۇرىلدى» سۇرەسى ۋاحي ەتىلدى[1]»، – دەپ ريۋايات ەتكەن.

أَنْ جَاءَهُ الْأَعْمَى

2.    وعان سوقىر ادامنىڭ كەلۋىمەن.           

كوزى كورمەيتىن يبن ٴۇممۋ ماكتۋم كەلگەندىكتەن. وسى ۋاحيدان سوڭ پايعامبارىمىز (س.ع.س.) ابدۋللا يبن ۋممۋ ماكتۋم كەلە قالسا: «مەنى راببىم جازعىرۋعا سەبەپ بولعان كىسى، قوش كەلدىڭ»، – دەپ، شاپانىن توسەپ قوشەمەت كورسەتەتىن بولعان ەكەن.

وَمَا يُدْرِيكَ لَعَلَّهُ يَزَّكَّى

3.    قايدان بىلەسىڭ، مۇمكىن ول تازارعان بولار؟

ۋا، پايعامبار! قايدان بىلەسىڭ، مۇمكىن مىناۋ كوزى كورمەيتىن جان سەنەن ەستىگەن اقيقات سەبەپتى كۇنادان تازارىپ، يمانى كۇشەيىپ، ىزگى امالدى كوبەيتە تۇسەتىن شىعار؟

أَوْ يَذَّكَّرُ فَتَنْفَعَهُ الذِّكْرَى

4.    نە ۇگىت الار، وعان ۇگىت پايدا بەرەر.

الدە، سوزىڭنەن عيبرات الىپ، ۋاعىزىڭ وعان پايدا بەرەتىن بولار.

أَمَّا مَنِ اسْتَغْنَى

5.    ال، ەندى قاجەتسىنبەيتىن الدە بىرەۋ (قۇرايىش باستىقتارى) كەلسە

ال، ەندى اللا تاعالانى جانە يماندى قاجەتسىنبەيتىن، بايلىعى، مال-دۇنيەسى جانە اتاق-ابىرويى سەبەپتى قۇراندى تىڭداۋعا جانە سەن دارىپتەگەن جاقسىلىققا نەمقۇرايلىق تانىتقان ادام بولسا.

فَأَنْتَ لَهُ تَصَدَّى

6.    وعان كوڭىل بولەسىڭ.

سەن وعان اڭگىمەڭدى ايتىپ، ونىڭ سوزىنە قۇلاق تۇرەسىڭ دە وعان ناسيحاتىڭدى جەتكىزۋدە اسا ٴمان بەرەسىڭ.

وَمَا عَلَيْكَ أَلَّا يَزَّكَّى

7.    ول تازارماسا ساعان نە؟

ونىڭ كۇنا جانە كۇپىرلىك باتپاعىنان تازارماۋىندا ساعان ەشبىر ايىپ جوق. ونىڭ تۋرا جولعا ٴتۇسۋى سەنەن تالاپ ەتىلمەيدى. سەن تەك دۇرىس جەتكىزۋگە مىندەتتىسىڭ.

وَأَمَّا مَنْ جَاءَكَ يَسْعَى

8.    ال، ەندى ساعان بىرەۋ ىنتالانىپ كەلسە

ال، اللا تاعالا جولىندا اسىعىپ سەنەن ٴىلىم مەن ناسيحاتتى سۇراپ، جاقسىلىققا جانى قۇشتار ادام بولسا.

وَهُوَ يَخْشَى

9.    جانە ول (اللادان) قورىققان كۇيدە.

مىنە، ول كوزى سوقىر بولسا دا اللا تاعالادان قورقىپ تۇر. حارام ىستەردەن ٴوزىن اۋلاق ۇستاۋدا.

فَأَنْتَ عَنْهُ تَلَهَّى

10.  سوندا دا وعان كوڭىل اۋدارمايسىڭ.

ال، سەن ودان تەرىس اينالىپ، شارۋاڭ بار سىڭاي تانىتۋداسىڭ. كۇپىرلىك پەن اداسۋشىلىق كوسەمدەرىنە بەت بۇرۋداسىڭ.

كَلَّا إِنَّهَا تَذْكِرَةٌ

11.  جوق، ولاي ەمەس. البەتتە، (اياتتار) ٴبىر
ناسيحات.

ۋا، پايعامبار! بۇدان بىلاي ولاي ەتۋشى بولما! بۇل اياتتار پەندەلەر امال ەتۋگە تۇرارلىق ناسيحات.

فَمَنْ شَاءَ ذَكَرَهُ

12.  سوندىقتان كىم قالاسا، ۇگىت الادى.

اللا تاعالا قۇلدارىنان كىم قالاسا، قۇراننان عيبرات الادى. قۇراننىڭ كورسەتكەن باعىت-باعدارىنان ۇلگى الادى. تاپسىرشىلەر: «پايعامبار (س.ع.س.) وسى جازعىرۋ اياتتارىنان كەيىن ەشبىر كەدەيدىڭ جۇزىنە قابات شىتىپ قاراعان ەمەس. جانە ەشۋاقىتتا باي-داۋلەتتىلەرگە كوڭىل بولگەن ەمەس. كەدەيلەر ول كىسىنىڭ ماجىلىسىندە تورەلەر سياقتى وتىراتىن...»، – دەيدى.

فِي صُحُفٍ مُكَرَّمَةٍ

13.  قۇرمەتتى نۇسقالاردا (جازۋلى)

ەندىگى كەزەكتە، قۇران كارىمنىڭ ۇلىق دارەجەسى جايلى: «بۇل اللا تاعالا قۇزىرىندا ەرەكشە قۇرمەتتى نۇسقالار»، – دەپ ايتىلۋدا.

مَرْفُوعَةٍ مُطَهَّرَةٍ

14.  جوعارى باعالانعان تاپ-تازا.   

بۇل ناسيحات اللا قۇزىرىنداعى ٴقادىرلى دە قاستەرلى نۇسقالاردا. بۇلار اللا قۇزىرىندا دارەجەسى بيىك. شايتانداردىڭ قولى تيمەگەن. وعان تەك پاك ادامدار قول تيگىزەدى.

بِأَيْدِي سَفَرَةٍ

15.  ەلشىلەردىڭ (پەرىشتەلەردىڭ) قولىندا

اللا تاعالا مەن پايعامبارلار اراسىندا ەلشى بولعان پەرىشتەلەر قولىمەن

كِرَامٍ بَرَرَةٍ

16.  ارداقتى، يگى.

بۇل پەرىشتەلەر – اللا تاعالا قۇزىرىندا ۇلىق مارتەبەلى. ولار اللا تاعالادان قورقۋشى جانە ىزگى پەرىشتەلەر.

قُتِلَ الْإِنْسَانُ مَا أَكْفَرَهُ

17.  (يمان ەتپەگەن) ادامنىڭ جانى شىقسىن! يگىلىكتى مويىنداماۋدا نەتكەن قاتتى ەدى.

كاپىر قارعىسقا قالىپ، اللا تاعالانىڭ راقىمىنان قۋىلدى. ويتكەنى، اللا تاعالا كوپ جاقسىلىق بەرسە دە، ونىڭ جاراتۋشىنى مويىنداماۋى جانە كۇپىرلىك ەتۋى تىم قاتتى.

مِنْ أَيِّ شَيْءٍ خَلَقَهُ

18.  اللا ونى (ادامدى) نە نارسەدەن جاراتتى؟

ادامنىڭ كۇپىرلىك پەن كۇناعا بەلشەسىنەن باتقانىنا تاڭ قالىپ: «جاراتۋشىسىنا قارسى شىعىپ، تاكاپپارلاناتىنداي ول نەدەن جاراتىلعان ەدى؟» – دەپ ايتىلۋدا.

مِنْ نُطْفَةٍ خَلَقَهُ فَقَدَّرَهُ

19.  ٴبىر تامشىدان جاراتتى دا بەلگىلەدى. 

ونىڭ جاراتىلىسى بولماشى ٴبىر تامشى سۋدان باستالدى. اناسىنىڭ قۇرساعىندا تامشى سۋ، ۇيىعان قان بولىپ بىرنەشە كەزەڭنەن ٴوتىپ، بەينەسى قالىپتاسىپ، بەلگىلەندى. يبن كاسير: «بەلگىلەندى» دەگەن ٴسوزدى ادامنىڭ ريزىق-نەسىبەسى، اجالى، امالى جانە باقىتسىز نەمەسە باقىتتى بولاتىنى بەلگىلەندى، – دەپ تۇسىندىرگەن.

ثُمَّ السَّبِيلَ يَسَّرَهُ

20.  سوسىن وعان جولدى وڭايلاستىردى.

سوسىن ادامعا انا قۇرساعىنان شىعار جولدى جەڭىل ەتتى. حاسان باسري: «ٴزار جولىنان ەكى رەت شىققان ادام قالايشا تاكاپپارلانادى؟» – دەپ، ٴبىرىنشى اكە بەلىنەن جانە ەكىنشى رەت انا جاتىرىنان شىققانىن ەسكە سالعان ەكەن.

ثُمَّ أَمَاتَهُ فَأَقْبَرَهُ

21.  كەيىن وعان ٴولىم بەرىپ، (سۇيەگىن) قابىرگە قويدىردى.

سوسىن ادامنىڭ جانىن الىپ، ٴتانىن قۇرمەتتەپ جەر قويناۋىنا تابىستادى. ادامنىڭ ولگەن دەنەسىن جىرتقىش يت-قۇسقا جەم ەتپەدى. حازين: «بۇل دا ٴبىر ادامنىڭ باسقا تىرشىلىك يەلەرىنە قاراعاندا قۇرمەتتى ەكەندىگىن كورسەتەدى»، – دەيدى.

ثُمَّ إِذَا شَاءَ أَنْشَرَهُ

22.  قالاعان ساتتە ونى تىرىلتەدى.

اللا تاعالا قالاعان كەزدە ەسەپ-قيساپ پەن جازا ٴۇشىن قايتا تىرىلتەدى. «قالاعان كەزدە» دەگەنى قايتا ٴتىرىلتۋ ۋاقىتى ەشبىر جانعا ايان ەمەستىگى جانە ول تەك اللا تاعالا قالاۋىندا ەكەندىگىن ۇعىندىرادى.

كَلَّا لَمَّا يَقْضِ مَا أَمَرَهُ

23.  جوق! ول اللانىڭ ٴامىرىن ورىندامادى.

كاپىر تاكاپپارلانۋىن، ٴوزىن جوعارى ساناۋىن دوعارسىن. ول جاراتۋشىعا يمان ەتپەدى، قۇلشىلىعىن جاسامادى. ادامنىڭ جاراتىلىسىنان كەيىن، وعان بەرىلگەن ريزىق-نەسىبەسى ايتىلۋدا. ونىڭ سەبەبى، پەندە اللا تاعالانىڭ وزىنە بەرگەن نىعمەت تۇرلەرىنە قاراپ ويلانىپ، راببىسىنا شۇكىرشىلىك ەتىپ، بويۇسىنۋى ٴۇشىن.

فَلْيَنْظُرِ الْإِنْسَانُ إِلَى طَعَامِهِ

24.  ال، ەندى ادامزات جەگەن تاماعىنا ٴبىر نازار سالسىن.

قارسى شىعۋشى ادام زەر سالىپ قاراسىن، ومىرىنە، قالاي جاراتىلعانىنا، ريزىعى قالاي كەلىپ جاتقانىنا.

أَنَّا صَبَبْنَا الْمَاءَ صَبًّا

25.  شىن مانىندە، ٴبىز سۋدى مول ەتىپ بەردىك.

ٴبىزدىڭ قۇدىرەتىمىزبەن بۇلتتاردان جەرگە عاجايىپ تۇردە سۋ تۇسىردىك.

ثُمَّ شَقَقْنَا الْأَرْضَ شَقًّا

26.  سوسىن قارا جەردى قاق ايىردىق.

جەردى جارىپ، ودان كەرەمەت تۇردە وسىمدىك شىعاردىق.

فَأَنْبَتْنَا فِيهَا حَبًّا

27.  سوندا جەردە ٴداندى داقىلدار وسىردىك.

وَعِنَبًا وَقَضْبًا

28.  ٴجۇزىم مەن جوڭىشقانى،

سول سۋدان ٴدان-داقىل مەن وسىمدىكتىڭ ٴتۇر-تۇرىن شىعاردىق. ادامزات قورەك ەتەتىن جانە ساقتايتىن ٴداندى-داقىلدار، ٴدامدى دە ٴتاتتى ٴجۇزىمدى جانە باسقا كوكونىس تۇرلەرىن وسىردىك.

وَزَيْتُونًا وَنَخْلًا

29.  ٴزايتۇن، قۇرمانى،

جانە ٴزايتۇن مەن قۇرما اعاشتارىن. ودان ٴزايتۇن مايى مەن سۋلى دا كەپكەن قۇرما الىنادى.

وَحَدَائِقَ غُلْبًا

30.  جانە نۋ باقشالاردى،

بۇتاعى قالىڭ، كوپ اعاشتى باقشالاردى جاراتتى.

وَفَاكِهَةً وَأَبًّا

31.  جەمىستەر، شوپتەر،

جەمىستىڭ الۋان ٴتۇرىن، سول سياقتى جان-جانۋارلار قورەك ەتەتىن كوك ٴشوپتى.

مَتَاعًا لَكُمْ وَلِأَنْعَامِكُمْ

32.  سەندەر پايدالانۋ ٴۇشىن جانە دە مالدارىڭ.

بۇلاردىڭ بارلىعىن سەندەر قورەك ەتۋ ٴۇشىن جانە مالدارىڭ جەۋ ٴۇشىن وسىردىك. يبن كاسير: «بۇل اياتتار پەندەلەرگە جاسالعان كەڭشىلىكتى كورسەتەدى. سونىمەن قاتار، جانسىز جەردەن وسىمدىكتىڭ ٴوسىپ شىعۋى – قۋراپ كەتكەن سۇيەكتەردىڭ قايتا تىرىلۋىنە دالەل»، – دەگەن. اتالمىش اياتتاردان كەيىن قيامەت كۇنىنىڭ قورقىنىشتى وقيعالارى بايان ەتىلەدى.

 

فَإِذَا جَاءَتِ الصَّاخَّةُ

33.  ال، ەندى قاتتى داۋىس (قيامەت) كەلگەن ساتتە

قۇلاقتى تاس كەرەڭ ەتەتىن قاتتى داۋىس كەلگەن كۇنى

يَوْمَ يَفِرُّ الْمَرْءُ مِنْ أَخِيهِ

34.  سول كۇنى ادام ٴوز تۋعان باۋىرىنان قاشادى.

وَأُمِّهِ وَأَبِيهِ

35.  شەشەسىنەن، اكەسىنەن،

وَصَاحِبَتِهِ وَبَنِيهِ

36.  ايەلى مەن بالالارىنان.

مىنە، سول قورقىنىشتى كۇنى ادام ەڭ سۇيىكتى جاندارى: باۋىرى، اناسى مەن اكەسى، ايەلى مەن بالا-شاعاسىنان ٴوز قارا باسىن ويلاپ قاشادى. تاسھيلدە: «اللا تاعالا پەندەنىڭ ٴوزى جاقسى كورەتىن ەت جاقىن ادامدارىنان قاشاتىنىن ايتا كەلە، ولاردى مەيىرىم مەن جاقسى كورۋدەگى ەڭ تومەنىنەن باستاپ، جوعارىعا قاراي رەتتەگەن. ادەتتە، ادام بالاسى باسقالاردان قاراعاندا بالا-شاعاسىن قاتتى جاقسى كورەدى»

لِكُلِّ امْرِئٍ مِنْهُمْ يَوْمَئِذٍ شَأْنٌ يُغْنِيهِ

37.  ول كۇنى اركىم ٴوز قارا باسىمەن الەك بولادى

سول اۋىر كۇنى ٴاربىر ادام ٴوز قارا باسىنىڭ قامىمەن بولادى. باسقانىڭ جاعدايىن ويلاۋعا مۇرشاسى كەلمەيدى. اللا تاعالا قيامەت پەن ونىڭ ۇرەيىن بايان ەتكەن سوڭ، سول كۇنى ادامداردىڭ باقىتتى جانە باقىتسىز بولىپ ٴبولىنۋىن ايتادى.

وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ مُسْفِرَةٌ

38.  سول كۇنى كەيبىر جۇزدەر جارقىرايدى

سول كۇنى بىرەۋلەردىڭ ٴجۇزى قۋانىش پەن شاتتىقتان جارىق تا نۇرلى كەلەدى.

ضَاحِكَةٌ مُسْتَبْشِرَةٌ

39.  كۇلىمسىرەگەن، قۋانىشتى.

اللا تاعالانىڭ وزدەرىنە دەگەن قۇرمەتى مەن ريزاشىلىعىنان قاتتى قۋانىپ جانە ماڭگىلىك نىعمەتپەن سۇيىنشىلەنگەندىكتەن.

وَوُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ عَلَيْهَا غَبَرَةٌ

40.  ول كۇنى كەيبىر جۇزدەردى شاڭ باسادى

ال، كەيبىرەۋلەردىڭ جۇزدەرى سول كۇنى شاڭ-توزاڭ باسقان بولىپ كەلەدى.

تَرْهَقُهَا قَتَرَةٌ

41.  ونى قارا تۇنەك قاپتاعان بولادى.

جۇزدەرى تۇنەرىپ، تۇتىگىپ تۇرادى.

أُولَئِكَ هُمُ الْكَفَرَةُ الْفَجَرَةُ

42.  مىنە، سولار – قارسى كەلۋشى (كاپىرلەر) جانە بۇزاقىلار.

جۇزدەرى قاپ-قارا بولىپ بەينەلەنگەن كۇپىرلىك پەن كۇنانى قاتار ىستەگەن باقىتسىزدار. ساۋي: «ولاردىڭ كۇپىرلىك پەن كۇنانى قوسا ىستەگەنى ٴۇشىن اللا تاعالا بۇل اياتتا كاپىرلەردىڭ جۇزدەرىنىڭ تۇنەرگەندىگى مەن شاڭ-توزاڭ بولاتىندىعىن بىرگە ايتۋدا»، – دەگەن.



[1] تيرميزي، حاكيم

 

سەرىكباي قاجى وراز
date21.03.2015readCount4161printباسىپ شىعارۋ