ٴدىن دە، عىلىم دا، اۋليەلىك تە – قازاقتىڭ سوزىندە!..
Дін де, ғылым да, әулиелік те – қазақтың сөзінде!..

قازاقتىڭ شەجىرە قارتى ٴماشھۇر ٴجۇسىپ كوپەي ۇلى: «دۇنيەدە 77  ٴتىل بار، سونىڭ ىشىندە اراب ٴتىلى – اسىل ٴتىل. ويتكەنى، قۇران عارابي، اراب تىلىندە تۇسكەن. ەكىنشى اسىل ٴتىل – قازاقتىڭ ٴتىلى. قازىرگى جۇرگەن زامانداستارىمىزدىڭ بىردە-بىرەۋى قازاق ٴتىلىن بىلمەيدى. شىركىن، بىلسە عوي. ٴدىن دە، عىلىم دا، اۋليەلىك تە قازاقتىڭ تىلىندە تۇر»، - دەيدى. ٴماشھۇردىڭ زامانى قاي زامان ەدى؟ قازاقتىڭ قايماعى بۇزىلماي، ٴسوز اراسى قازىرگىدەي بوتەن سوزبەن بىلعانباي تۇرعان ٴحىح عاسىر ەدى. سول كەزدىڭ وزىندە ٴماشھۇر ٴجۇسىپ وسىلايشا دابىل قاقسا، قازاق ٴتىلىن بىلەمىن دەپ جۇرگەن قازىرگىلەردىڭ جايىن نە دەۋگە بولادى؟

سول ٴماشھۇر ٴجۇسىپ كوپەي ۇلى ٴوزىنىڭ زەرتتەۋ ەڭبەكتەرىندە قازاق سوزدەرىنىڭ ٴتۇپ توركىنىن، شىعۋ تاريحىن ىزدەپ، ٴمان-ماعىناسىن اشۋعا تىرىسقان. ماسەلەن، ٴبىر جازباسىندا «شىعاسى شىقپاي، كىرەسى كىرمەيدى» دەگەن ماقالدىڭ شىعۋ توركىنىن جازسا، ەندى بىرەۋىندە «ٴسوز تاپقانعا قولقا جوق» دەگەن ٴسوزدىڭ باسى قايدان شىققانىن ايتادى.

سونداي ٴبىر جازباسىندا: «قازاقتا ٴبىر ماقال بار: «ەر تۋعان جەرىنە، يت تويعان جەرىنە». قازاق سونىڭ ايتۋىن بىلسە دە، ماعىناسىن بىلمەيدى»، – دەپ ماقالدىڭ ٴمانىن اشىپ، تالداپ شىعادى. جالپى، ٴماشھۇر ٴجۇسىپ كوپەي ۇلىنىڭ زەرتتەۋىنە تۇرتكى بولعان بۇل ماسەلە ٴقازىر دە وزەكتىلىگىن جوعالتپاعان. قاراپ وتىرساق، كەيبىر ماقالدارىمىزدىڭ ٴبىز بىلمەيتىن باسقا دا قىرلارى بارشىلىق ەكەن. وكىنىشكە قاراي، ول جاعىن زەرتتەپ، زەردەلەپ جاتقاندار جوقتىڭ قاسى. ال ٴماشھۇر ٴجۇسىپ كوپەي ۇلى بۇل ماسەلەنى ٴوز زامانىندا وزەكتى تاقىرىپقا اينالدىرا بىلگەن.

ٴماشھۇر ٴجۇسىپ «ەر تۋعان جەرىنە، يت تويعان جەرىنە» دەگەن ماقالدىڭ باسىن حاديسكە تىرەپ، بىلايشا تالدايدى: «...وتاننىڭ اسىلى سىي ٴدۇر بىزگە. ...رۋحىنىڭ وربىپ-وڭدىگەن جەرى – قۇداي تابارىك تاعالانىڭ قۇدىرەت قاسى. دەنەسىنىڭ شىققان جەرى – توپىراق. مۇنان ماعلۇم بولدى، شىن جۇرتى، شىققان جۇرتى – اقىرەت عالامى».  

دەمەك، اللا تاراپىنان كەلگەن جاننىڭ، ياعني رۋحتىڭ بار امالى اقىرەتتىڭ قامىن ويلاپ، كۇيىن كۇيتتەمەك. شاكارىم قۇدايبەردى ۇلى ايتپاقشى، «ولمەس جانعا وزگەرمەس ورىن كەرەك». ەندەشە جان قالاۋى – كۇنىنە مىڭ قۇبىلعان ٴفاني ەمەس، ماڭگى تۇراق – باقي. سوندىقتان دا، ٴماشھۇر ٴجۇسىپ: «ەردىڭ ەرى، ەكەۋدىڭ سىنىعى بولعان جان – اقىرەت جۇمىسىن قوشتاپ، سونىڭ جابدىعىن ويلاپ، ەسى-دەرتى – تۋعان جەرى سوندا بولادى»، – دەيدى. بۇل جەردەگى «تۋعان جەر» كۇللى ادامزاتتىڭ ٴتۇپ اتاسى – ادام اتانىڭ العاش تابان تيگەن جەرى – اقىرەت الەمى. بۇل – ماقالدىڭ «ەر تۋعان جەرىندە» دەگەن بولىگىنە ٴماشھۇردىڭ بەرگەن تۇسىندىرمەسى.

ال ماقالدىڭ «يت تويعان جەرىندە» دەگەن ەكىنشى بولىگىن ٴماشھۇر: «ەر بولماعان، ەرلىك ٴىسىن قىلا الماعان – جۇرتتا قالعان جەمتىك ولەكسەنى قيىپ كەتە الماعان يتتەي بولىپ، دۇنيە شىلىعىمەن الدانىپ قالادى»، – دەپ تالدايدى. قۇران كارىمدەگى مۇحاممەد سۇرەسىنىڭ ٴ12-شى اياتىندا اللا تاعالا: «اللا يماندى بولىپ، جاقسى ٴىس ىستەگەندەردى اعىپ جاتاتىن جۇماققا كىرگىزەدى. ال كاپىرلەر ٴپاني دۇنيە يگىلىكتەرىنە زاۋىقتانىپ، حايۋانشا ىشىپ-جەپ قارىن تويعىزادى. اقىرەتتە ولاردىڭ ورنى توزاق»، – دەگەن. جوعارىداعى ماقال وسى جانە وسى ماعىنالاس اياتتاردان تۋعانى داۋسىز. ٴتۇبى دىننەن تامىر الاتىن ماقالدىڭ ماعىناسى بۇلاي ەكەن دەپ بۇگىنگى كۇنى كىم ويلاپتى؟ ارينە، ٴبىز بۇل ماقالدىڭ تۋرا ماعىناسىن جوققا شىعارمايمىز. تەك كەيبىر ماقالداردىڭ باسقا قىرىن دا بىلە جۇرگەنىمىز ٴجون-اۋ دەگىمىز كەلەدى.

وسى جەردەن قازاق ماقالىنا اينالعان، جۇرت پايعامبارىمىزدىڭ ٴحاديسى دەپ كەتكەن «وتاندى ٴسۇيۋ – يماننان» دەگەن قاناتتى ٴسوزدىڭ دە تاعى ٴبىر قىرى اشىلادى. ٴسوز توركىنىنە وي جۇگىرتسەك، مۇنداعى «وتان» – «تۋعان جەر» ماعىناسىندا عانا قولدانىلماي، اقىرەت الەمى، ادامزاتتىڭ كەلگەن جانە قايتار مەكەنى دەگەن مانگە دە سايادى ەكەن.

قازاق ادامنىڭ جانى تانىنەن اجىراعاندا ٴولدى دەمەيدى، «قايتتى» نە «قايتىس بولدى» دەيدى. بۇل – جاننىڭ كەلگەن تاراپىنا قايتا قايتقانىن بىلدىرەدى. بىلايشا ايتقاندا، ٴوز وتانىنا كەتتى دەگەن ٴسوز. اباي دا: «مەنى» مەن «مەنىكىنىڭ» ايرىلعانىن، «ٴولدى» ات قويىپتى وڭكەي بىلمەس»، – دەپ اقىرەت ماسەلەسىن بىلمەگەندى «ٴبىلىمسىز» دەپ سوگەدى. بۇدان اڭعاراتىنىمىز، وتاندى، ياعني اقىرەتتى ٴسۇيۋ – يماننىڭ امالىنا جاتادى. سەبەبى، يماننىڭ التى شارتىنىڭ ٴبىرى – اقىرەتكە سەنۋ. ەندەشە، بۇل – قازاقتىڭ تىلىندەگى ٴدىن ەمەي نەمەنە؟..

ەندى قازاقتىڭ تىلىندەگى عىلىمعا كەلسەك. قازاقتا «سۇمىراي كەلسە، سۋ قۇريدى» دەگەن ٴسوز بار. باياعىدا اۋىلدا ۇلكەندەرىمىز قۇرداستارىنان بىرەۋ كەلىپ جاتقاندا ۇيدە سۋ بولماي قالسا، «سۇمىراي ەكەنسىڭ، سەن كەلىپ ەدىڭ، سۋ دا ٴبىتىپ قالدى» دەپ قاعىتىپ جاتۋشى ەدى. بۇگىندە ويلاپ وتىرساق، بۇل ٴسوزدىڭ دە ماعىناسىن تۇسىنبەپپىز عوي.

سوڭعى كەزدەرى عىلىمدا سۋدىڭ قاسيەتى وتە كوپ زەرتتەلىپ ٴجۇر. وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن رەسەي «سۋدىڭ عاجايىپ قۇپياسى» دەگەن دەرەكتى فيلم ٴتۇسىردى. سول فيلمدە سۋدىڭ بويىندا اقپارات ساقتاۋ قاسيەتى بارىن، سول اقپاراتقا بايلانىستى قۇرامىنىڭ، ياعني مولەكۋلالىق قۇرىلىمىنىڭ وزگەرە الاتىنىن زەرتتەيدى. بىلايشا ايتقاندا، سۋ ماگنيتافون لەنتاسى سەكىلدى «ەستىگەن»، «كورگەن» اقپاراتىن جازىپ وتىرادى. رەسەيدىڭ جاراتىلىستانۋ عىلىمى اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى كوروتكوۆتىڭ زەرتحاناسىندا ادام كوڭىل-كۇيىنىڭ سۋعا قالاي اسەر ەتەتىنىن كورۋ ٴۇشىن بىرنەشە زەرتتەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلگەن. زەرتتەۋ بارىسىندا سۋعا جاعىمدى جانە جاعىمسىز سوزدەر ايتىلىپ، ميكروسكوپپەن باقىلايدى. ناتيجەسىندە سۋدىڭ قۇرامىنان ۇلكەن وزگەرىستەر بايقاعان. ياعني، جاقسى سوزدەر ايتىلىپ، جاعىمدى اۋەندەر قويعاندا سۋدىڭ كريستالدارى ادەمى سيممەتريالىق ٴپىشىن ٴتۇزىپ، كوركەم كەيىپكە ەنگەن. ال جاعىمسىز جامان سوزدەر ايتىلعان سۋدىڭ كريستالدارى ۇيلەسىمدى پىشىننەن ايرىلىپ، رەتسىز تۇزىلگەن.

بۇل زەرتتەۋ ناتيجەلەرىن جاپون عالىمى ەموتو ماسارۋ دا قۋاتتاپ وتىر. ول دا وسىعان ۇقساس زەرتتەۋ جاساعان. ەموتو ماسارۋ ٴۇش ىدىسقا بىردەي سۋ قۇيىپ، تۇبىنە بىردەي كۇرىش سالادى. سوسىن ٴۇش ىدىسقا ٴبىر اي بويى ٴۇش ٴتۇرلى ٴسوز ايتادى. بىرىنە – «راحمەت»، ەكىنشىسىنە – «مەن سەنى جەك كورەمىن» دەيدى، ۇشىنشىسىنە مۇلدەم كوڭىل بولمەيدى. ٴبىر اي وتكەن سوڭ الگى ىدىستاردان مىنانداي وزگەرىس كورەدى: «راحمەت» دەگەن ىدىستىڭ كۇرىشى كوكتەپ، وسكىن شىعىپ، ٴيىسى حوشتانا تۇسكەن. «مەن سەنى جەك كورەمىن» دەگەن ىدىستىڭ كۇرىشى كوگەرە باستاعان. ال مۇلدەم كوڭىل بولمەي، قاراۋسىز قالدىرعان ىدىستىڭ كۇرىشى قارايىپ، شىرۋگە اينالعان، سۋى بولسا ساسي باستاعان. بۇل تاجىريبەدەن بايقايتىنىمىز ىدىس ٴبىر، سۋ ٴبىر، كۇرىش ٴبىر، تەك ٴسوز ٴار ٴتۇرلى. دەمەك، ٴسوزدىڭ سۋعا قانداي دا ٴبىر اسەرى بولادى دەگەن ٴسوز. مۇنداي زەرتتەۋ مىسالدارى تىزە بەرسەڭ وتە كوپ. دىندە دە سۋعا دۇعا وقىپ، دەم سالىپ ىشەتىن تاجىريبە بار. قاراپ وتىرساڭىز، سۋدىڭ قاسيەتىنە قاتىستى عالىمدار قانشاما زەرتتەۋ جاساپ، ەڭبەكتەر جازعان. جاپون عالىمىنىڭ دا وسى ماسەلەگە قاتىستى توم-توم كىتابى بار. ورىستار بولسا، ۇلكەن دەرەكتى فيلم تۇسىرگەن. ال قازاق توقسان اۋىز ٴسوزدىڭ توبىقتاي ٴتۇيىنىن «سۇمىراي كەلسە، سۋ قۇريدى» دەيدى. مۇندا سۋ جوعالىپ كەتەدى دەگەن ٴسوز ەمەس، قازاق سۇمىراي كەلسە، سۋدىڭ قۇرامى قۇريتىنىن ايتقان. ال «سۇمىراي» دەگەن كىم دەسەڭىز، قازاق «سۋىق ٴسوزدى سۇمىراي عانا ايتادى» دەگەن. ياعني، جامان ٴسوزدىڭ يەسىن قازاق «سۇمىراي» دەيدى ەكەن. ەندەشە عىلىم دا، اۋليەلىك تە قازاقتىڭ سوزىندە دەگەن وسى بولسا كەرەك.

مىنە، بۇگىنگى تاڭدا ماشھۇرشە ماقالدىڭ تۇپ-توركىنىن قوپارىپ جۇرگەن قازاقتى تاپپايمىز. ەگەر بۇل ٴىستى قولعا الساق، قازاقتىڭ ٴسوزى دە، ٴدىنى دە، عىلىمى دا، اۋليەلىگى قايتا جاڭعىرار ما ەدى؟..

 

سالتان سايران ۇلى
date15.11.2012readCount5196printباسىپ شىعارۋ