مەملەكەت باسشىسىنىڭ تەلەارنا تىلشىلەرىمەن سۇحباتى
Мемлекет басшысының телеарна тілшілерімен сұхбаты

نۇرسۇلتان قۇرمان، «حابار» اگەنتتىگى:

– قۇرمەتتى ەلباسى، سىزبەن جولىعۋ مۇمكىندىگى تۋعانىنا قۋانىشتىمىز. مەنىڭ جانە ارىپتەستەرىمنىڭ سىزگە قويار بىرنەشە سۇراقتارى بار.

ٴسىزدىڭ «نۇرلى جول» جاڭا ەكونوميكالىق ساياساتى تۋرالى جولداۋىڭىز جۇرت كوڭىلىنە ۇيالاعان كۇدىكتى سەيىلتتى. وسىنداي ماڭىزدى قادامنىڭ تاريحي قاجەتتىلىگى قانداي جانە وسى سالاداعى ينفراقۇرىلىمعا سالىناتىن قاراجات ٴوزىن قالاي اقتايدى؟ ونىڭ ٴبىزدىڭ ەكونوميكالىق جاعدايىمىزداعى تيىمدىلىگى قانداي؟

– حالىق ٴوز باسشىلارىن سايلاعان كەزدە، سول باسشىنىڭ قولىنا تىزگىن- شىلبىردى بەرەدى دە، «ٴبىزدىڭ جاعدايىمىزدى ويلا» دەگەندى ايتادى. ٴدال سولاي ايتىلماسا دا، ماعىناسى سونداي بولادى. پرەزيدەنتتىڭ، ەل باستاعان ادامنىڭ موينىنداعى جۇكتىڭ اۋىرلىعى دا سوندا. ول بولىپ جاتقان، الدا كەلە جاتقان وقيعالاردى ٴبىلىپ، ٴتۇسىنىپ، ساراپتاپ، سوعان قارسى الدىن الا جۇمىس ىستەپ، حالىقتىڭ جاعدايىن قيىنداتپاۋدى ويلاۋى كەرەك.

كورىپ وتىرسىزدار، مەن جولداۋدى قاشان جاريالادىم؟ وتكەن ايدا. ال كەشەگى رەسەيدەگى جاعداي ٴبىر ايدان كەيىن بولدى، ەشكىم ونى ويلاعان جوق. جالپى ساراپتاي كەلىپ، دۇنيە ٴجۇزىنىڭ ەكونوميكاسىندا وسىنداي جاعدايدىڭ جاقىنداپ قالعانىن بولجادىق. سوندىقتان بۇل – الدىن الۋ شاراسى،  ەكىنشىدەن، بۇرىننان ويلاپ كەلە جاتقان، حالىققا كەرەك نارسە. مىسالى، ٴبىزدىڭ جيعان قورىمىز بولماسا، ٴبىز بۇعان بارا الماس ەدىك.

كولىك ينفراقۇرىلىمى دەگەنىمىز – جول. كەڭ بايتاق قازاقستاننىڭ جەرىندە جول بولماسا، ادامدار بىر-بىرىمەن قاتىناسپايدى. جولعا ەشقانداي بيزنەس اقشا بەرە المايدى، سەبەبى بۇل كوپ جىلدا قايتارىلاتىن نارسەلەر. بيزنەستىڭ وعان جاعدايى جوق. تەك قانا مەملەكەت، كۇشتى مەملەكەت، جاعدايى بار مەملەكەت جول سالادى.

ٴبىزدىڭ جولدارىمىزدىڭ ٴبارى سولتۇستىككە قاراي، رەسەيگە قاراي سالىنعان. ٴبىز انا قوستانايدان اقتوبەگە دەيىن ٴتورت ٴجۇز شاقىرىم جول جاسادىق. نەگە؟ سەبەبى، قوستانايدان اقتوبەگە كەلۋ ٴۇشىن شەكارادان ارى-بەرى ٴوتۋ، تەكسەرىلۋ كەرەك. قانشا قيىن بولعانىمەن، ٴبىز سولاي ەتتىك. جول بويىندا قانشاما اۋىلدار پايدا بولدى.

مىسالى، وسكەمەنگە بارۋ ٴۇشىن الماتىدان شىعىپ، لوكوت دەگەن ستانساعا بارۋ كەرەك ەدى، ٴوزى دە شىنتاق سەكىلدى. سودان كەيىن وسكەمەنگە باراتىن. سوندىقتان شار ارقىلى وسكەمەنگە تۋرا جول سالىندى. ەكىباستۇزدان وسكەمەنگە قاراي جول سالىندى. مۇنىڭ ٴبارى جولداردىڭ سىرتقا شىقپاي، ىشكى قاتىناستى ەل اۋماعى ارقىلى قامتاماسىز ەتۋ ٴۇشىن جاسالدى. 

ٴبىز، مىسالى، وڭتۇستىكتە دە وزبەك اعايىنداردان شىعاتىن جول ارقىلى جەتىسايدان شىمكەنتكە كەلە الماي قالدىق قوي. الدىمەن وزبەكستانعا كىرەدى، سوسىن شىعادى. سوندىقتان شاردارانىڭ ۇستىنەن كوپىر سالۋعا تۋرا كەلدى. 

ال ەندى كەيىنگى، مىناۋ قورعاستان جەتىگەنگە،  ارقالىقتان جەزقازعانعا، جەزقازعاننان بەينەۋگە دەيىنگى تەمىرجول جەلىسىنىڭ قۇرىلىسىن بىتىردىك. سول ارقىلى قازاقستان تەمىرجول جەلىسىمەن تولىق قامتاماسىز ەتىلدى. سوندىقتان، «نۇرلى جول» ايقىنداعان كولىك ماسەلەسى – باستى نارسە. جول – ەكونوميكانىڭ كۇرە تامىرى، ادامداردىڭ ٴوزارا قارىم-قاتىناسى، وڭىرلەردىڭ ورتالىقپەن بايلانىسى، وبلىستاردىڭ بىر-بىرىمەن قاتىسۋى.

ەگەر بيزنەس قازاقستاندا كەرەك تاۋاردىڭ ٴبارىن شىعاراتىن بولسا، بولاشاقتا داعدارىسقا قارسى نەگىزگى شارا وسى بولىپ سانالادى. «نۇرلى جول»  تەمىرجول جانە اۆتوموبيل جولدارىن، ەلەكتر جەلىلەرىن عانا ەمەس، جاڭا ەلەكتر ستانسالارىن، سونداي-اق تۇرعىن ٴۇي، تۇرعىن ۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىقتى دا قامتيدى. 2007-2009 جىلدارداعى داعدارىس كەزىندە تاجىريبە جينادىق، بىزدە داعدارىسقا قارسى الەم مويىنداعان ۇزدىك باعدارلاما بولدى. بۇل باعدارلاماداعى ەڭ باستى تارماق – شاعىن جانە ورتا بيزنەستى قولداۋ. جۇمىس ورىندارىن شاعىن جانە ورتا بيزنەس قۇرادى. وندا ادامدار جۇمىسپەن قامتىلعان. ال ٴوندىرىس يكەمدىلىگىمەن ەرەكشەلەنەدى. مىسالى، تۇركسىب بۇگىنگە دەيىن جۇمىس ىستەپ تۇر. سوندىقتان ٴبىزدىڭ سالعاندارىمىز دا بالالارىمىزعا ٴجۇز جىل قىزمەت ەتەدى. ٴتىپتى سىزدەردىڭ بالالارىڭىزعا دا. ٴبىزدىڭ جاساعان نارسەمىز وتە يگىلىكتى شارۋا.

ٴبىز ٴوز نارىعىمىزدى قامتاماسىز ەتۋ ٴۇشىن وڭدەۋمەن اينالىساتىن، اسىرەسە اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن  وڭدەيتىن ونداعان جاڭا زاۋىت سالدىق.  مەن ٴبارىمىز «نۇرلى جول» باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋ ٴۇشىن  جۇمىلۋعا ٴتيىسپىز دەپ سانايمىن.

 

ماييا بەكبايەۆا، «7 ارنا»:

– كەلەر جىلى ٴبىز قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ 20 جىلدىعىن اتاپ وتەمىز. البەتتە، بۇل ۇيىم كەيبىرەۋلەردىڭ سكەپتيكتىك سيپاتتاعى پىكىرلەرىنە قاراماستان، ٴوزىنىڭ ماڭىزدىلىعىن دالەلدەدى. بۇل ورايدا، ٴبارى جاقسى سەكىلدى. ٴبىراق ٴسىز بۇل تاقىرىپقا قايتا-قايتا ورالىپ ٴجۇرسىز. جاڭا جولداۋىڭىزدا ۇلتارالىق كەلىسىم مەن بىرلىكتى نىعايتۋدىڭ قاجەتتىگىنە  تاعى دا نازار اۋداردىڭىز. بۇعان قاجەتتىلىك بار ما؟ 

– قازاقستان نەبارى 20 جىلدا عاجاپ تابىستارعا جەتتى. ەكونوميكا 16 ەسەگە، حالىقتىڭ تابىسى 17 ەسەگە ارتتى. ياعني، وسى ۋاقىت بويى ٴبىز جاسامپاز ەڭبەك ۇردىسىندە بولدىق. بۇل ەلدەگى بەيبىت ٴومىردىڭ ارقاسىندا عانا مۇمكىن بولدى. حاوس جاعدايىندا بۇلاي بولمايدى.

1995 جىلى، تاۋەلسىزدىك جاريالاعاننان كەيىن از عانا ۋاقىت وتكەن تۇستاعى كەزەڭنىڭ سيپاتى ٴالى دە بەيمالىم بولاتىن. قاي باعىتتا ىلگەرىلەيمىز، حالىقتى قايدا باستايمىز، ونى ٴالى بىلمەيتىن ەدىك. سول ۋاقىتتى ٴتۇرلى ەتنوس وكىلدەرى اراسىندا الاڭداۋشىلىق بولدى. ۇلتتىڭ، ٴتىلدىڭ، ٴدىننىڭ احۋالى قالاي بولادى دەگەن ماسەلەلەر تۋىندادى. ەلىمىزدىڭ بارلىق ەتنوستارىنا ارنالعان مىنبەر، پرەزيدەنت جانىنداعى كەڭەسشى ورگان – قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىن قۇرۋ يدەياسى سول كەزدە تۋدى. اسسامبلەيا سەسسياسىنا جينالعان ٴار ادامنىڭ ۇكىمەتكە ٴوز ٴسوزىن ايتۋعا قۇقىعى بار، ال ۇكىمەت جۇرتتى نە تولعاندىراتىن بىلەتىن بولادى.

بارلىق وبلىستاردا كىشى اسسامبلەيالار قۇرىلدى، مادەني ورتالىقتار جۇمىس ىستەيدى. مەن باسقاراتىن اسسامبلەيا ەندى كونستيتۋسيالىق ورگانعا اينالدى. ول پارلامەنتكە 9 دەپۋتات ۇسىنادى. بۇل ولاردىڭ جوعارى وكىلدى ورگانداعى وكىلدەرى. ولاردىڭ كەلىسىمىنسىز بىردە-بىر زاڭ نەمەسە زاڭعا ەنگىزىلەتىن وزگەرىستەر قابىلدانباۋى ٴتيىس. سونداي-اق بۇل زاڭدار قازاقستاندا بىرەۋدىڭ قۇقىعىن شەكتەسە دە، سولاي بولادى.

بۇل جۇمىستىڭ ناتيجەسى بار. 1994-1995 جىلدارى قازاقستاننان جاپپاي كەتۋ ٴۇردىسى بولعان ەدى. ٴقازىر ادامدار قايتىپ كەلىپ جاتىر. اسسامبلەيا بۇگىندە ٴبىزدىڭ ومىرىمىزگە بەرىك ەندى، ٴوزىمىزدى ونسىز ەلەستەتە المايمىز. ول ەتنيكالىق ازشىلىقتى عانا ەمەس، بۇكىل قازاقستاندىقتاردى بىرىكتىرەدى. ٴبىز سول ارقىلى ٴتۇرلى ماسەلەلەردى تالقىلاپ، حالىقتىڭ مۇڭ-مۇقتاجىن ٴبىلىپ وتىرامىز. سوندىقتان اسسامبلەيا مەملەكەتتىڭ ماڭىزدى ورگانى بولىپ سانالادى. ول قازاقستاننىڭ تۇراقتىلىعىنىڭ ايشىقتى اتريبۋتى. سول سەبەپتى دە مەن ٴاردايىم ۇلكەن مىندەتتەر ارتا وتىرىپ، بۇكىل حالىقتىڭ قولداۋىنا يە بولۋ ٴۇشىن اسسامبلەياعا جۇگىنەمىن.    

 

ياروسلاۆ كراسيەنكو، «كتك» تەلەارناسى:

– تاۋەلسىزدىك العاننان بەرگى سوڭعى ەكى ونجىلدىقتا بىزدە نەگىزگى ۇستانىمىمىز كوپۆەكتورلىلىق بولعانى ٴمالىم. سونىڭ ارقاسىندا ٴبىز ٴقازىر بىردە-بىر مەملەكەتپەن اراز ەمەسپىز، بارلىق ەلدەرمەن ٴوزارا ٴتيىمدى ىنتىماقتاستىق ورناتىپ وتىرمىز. ٴبىراق الەمدەگى سوڭعى وقيعالار، وكىنىشكە قاراي، مەملەكەتتەردىڭ ٴتۇرلى بلوكتار بويىنشا تاعى دا بولىنە باستاعانىن كورسەتۋدە. وسىعان بايلانىستى كوپۆەكتورلىقتان باس تارتىپ، سىرتىق ساياسي ستراتەگيانى قايتا قارايتىن كەز كەلگەن جوق پا؟

– الەمدە بەيتاراپتىقتى ۇستاناتىن ٴبىراز ەل بار. ٴىس جۇزىندە بارلىق مەملەكەتتەردى كوپۆەكتورلى دەپ اتاۋعا بولادى. بۇل تاۋەلسىزدىك پەن دەربەستىك جاعدايىندا ٴاربىر مەملەكەت كىمدەردى ٴتيىمدى ساناسا، سول ەلدەردىڭ بارلىعىمەن ارالاسىپ، ساۋدا جۇرگىزىپ، ساياسي شارتتار جاساي الاتىنىن بىلدىرەدى.

ٴبىزدىڭ كوپۆەكتورلىلىق ۇستانىمىز اينالامىزداعىلاردىڭ بارىمەن دوستىق قاتىناسقا اكەلدى. ەشقانداي مەملەكەتپەن ارامىزدا شەشىلمەيتىن داۋىمىز جوق. شەكارامىزدىڭ بارلىعى سىزىلعان، دەليميتاسيالانعان، دەماركاسيالانعان.  

ەلدەر ٴتۇرلى بلوكتارعا كىرۋى مۇمكىن، ٴبىراق ول قازىرگى زاماندا كەڭ اۋقىمدى ىقپالداستىققا كەدەرگى كەلتىرمەيدى. مىسالى، ناتو اسكەري بلوك بولىپ سانالادى، ٴبىراق بۇل ۇيىمنىڭ قۇرامىنداعى مەملەكەت بارلىق وزگە ەلدەرمەن قارىم-قاتىناس جاسايدى.

قازاقستان ۇقشۇ-عا مۇشە. بۇل – قازىرگى زامانعى قاۋىپ-قاتەرلەرگە، ياعني لاڭكەستىككە، ەكسترەميزمگە، ەسىرتكى ترافيگىنە، حالىقارالىق قىلمىستارعا قارسى اسكەري-ساياسي بلوك. شارتتا ٴبىر تارماق بار، وعان سايكەس قاتارىنداعى بىرەۋىنە باسقىنشىلىق جاسالعان جاعدايدا، مەملەكەتتەر بىرلەسكەن قورعانىس تۋرالى شەشىم قابىلدايدى.

ٴبىز كوپۆەكتورلى ساياساتىمىزدان باس تارتپايمىز، وعان نەگىز جوق. قازاقستان 1 قاڭتاردان باستاپ ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا كىرەدى. وعان قوسا، ٴبىز دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنا كىرۋ قارساڭىندا تۇرمىز. سونداي-اق ٴبىز ەۋروپالىق وداقپەن كەڭەيتىلگەن سەرىكتەستىك جانە ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىم بويىنشا كەلىسسوزدەردى اياقتادىق. ٴبىز قول قويعان بارلىق شارتتاردا، سونىڭ ىشىندە ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق تۋرالى شارتتا دا بۇنىڭ ٴۇشىنشى مەملەكەتپەن قارىم-قاتىناسىمىزعا كەدەرگى كەلتىرمەيتىنى تۋرالى ايتىلعان.

 

ايدا بورانباي، «31 ارنا»:   

– بۇگىنگى تاڭدا جۇرتشىلىقتى الاڭداتاتىن ماسەلەنىڭ ٴبىرى – تەرروريزم. ٴتىپتى ونى «يسلام تەرروريزمى» دەپ اتاۋ ۇردىسكە اينالىپ بارادى. وسىعان قاتىستى ٴسىزدىڭ پىكىرىڭىز قانداي؟ 

– تەرروريزم، ەكسترەميزم دەگەن ماسەلە حح عاسىر مەن ححi عاسىردىڭ باسىندا شىقتى. ٴبىراق ونى يسلامعا اپارىپ جابىستىرۋدىڭ ەشقانداي قيسىنى جوق. يسلام بەيبىتشىلىكتى قالايدى، ال «يسلام تەرروريزمى» دەپ اتالىپ جۇرگەن نارسەنىڭ ٴدىني دە، ۇلتتىق تا بەلگىسى جوق. ماسەلەن، يگيل-گە ٴقازىر ەۋروپالىقتار – اعىلشىندار، فرانسۋزدار بارىپ جاتىر. وندا ورتالىق ازيا، تۇركيا، وزگە دە مەملەكەتتەردىڭ ازاماتتارى بار. الدەبىر قاعيداتتارعا ساي بىرىككەن ول ادامدار اقشا ٴۇشىن جۇمىس ىستەۋدە. مەن تەرروريزمدى يسلامعا تەليتىن كوزقاراستى قولدامايمىن.

قۇراندا «ٴبىر جازىقسىز ادامدى ولتىرسەڭ، بۇكىل ادامزاتتى ولتىرگەنمەن بىردەي» دەگەن ٴسوز بار. سوندىقتان، تەرروريزمدى جالپى ادامزاتتىڭ جاۋى دەپ ساناۋ كەرەك.

وكىنىشكە قاراي، ٴقازىر قاراجاتى جوق، جۇمىسقا ورنالاسپاعان، جاعدايى دۇرىس ەمەس، اۋرۋ-سىرقاۋ ادامدارعا اقشا بەرەدى داعى، ٴتۇرلى جولدارمەن ەكسترەميستىك ۇيىمدارعا تارتادى. كەيبىرىن وتباسىمەن اپارادى، كەرى  قايتايىن دەسە، ايەلدەرىن جىبەرمەيدى، بالالارىن جىبەرمەيدى.

حالىققا ايتاتىنىم، جاستارعا ايتاتىنىم – ونداي جامان پيعىلدان، بولاشاعى جوق پيعىلدان اۋلاق بولۋ كەرەك. ٴبىزدىڭ حالىقتى يسلام ٴدىنىنىڭ نەگىزىن دۇرىس تۇسىنۋگە باۋلۋ كەرەك. ول ٴۇشىن ساۋاتتى مولدالارىمىز بولۋى كەرەك. ٴقازىر ولاردى وقىتىپ جاتىرمىز.

 

جايناگۇل تولەمىسوۆا، «قازاقستان» ۇلتتىق ارناسى:

- ٴسىزدىڭ ۇلىتاۋدا، اۋليەبۇلاقتىڭ باسىندا ايتقان سوزدەرىڭىز حالىققا وي سالدى. تاريحشىلار، قوعام قايراتكەرلەرى بۇل سۇحبات زاماناۋي قازاقستاننىڭ وتكەن تاريحىمەن، ٴور تاريحىمەن قاۋىشۋىنا جول اشقان تاريحي تولعام بولدى دەپ باعاسىن بەرىپ جاتىر. سىزدىڭشە، ۇلت جادىنداعى ىزگى قاسيەتتەردى وياتۋ ٴۇشىن ٴبىز قانداي قام-قارەكەت جاساۋىمىز قاجەت جانە سول ۇلىتاۋداعى تولعام، ۇلىتاۋدا ايتىلعان وي جەلىسى ٴبىزدىڭ ۇلتتىق يدەولوگيامىزبەن ساباقتاس بولا الا ما؟ 

– مەنىڭ قاتارلاستارىم، مەنەن كەيىنگى كەلە جاتقان بۋىن كەزىندە تەك قانا وكتيابر رەۆوليۋسياسىنان بەرگى تاريحتى عانا ٴبىلىپ، سونى وقىدىق. باسقاسى جوق سياقتى بولاتىن. سوعان دەيىنگى قازاقتىڭ تاريحى بار دا، باسقاسى جوق سياقتى ەدى. ٴبىزدىڭ جاستار، ٴبىزدىڭ حالىق مىڭ جىلدىق تاريحىمىز بار ەكەنىن ٴبىلۋى كەرەك.

قاي جەردەن ٴبىز تاريحىمىزدى ىزدەپ تابامىز دەسەك، ارعى عۇندار – ٴبىزدىڭ بابالارىمىز. ودان بەرى قاراي  كەلەتىن بولساق – ۇلى تۇركى قاعاناتى.

ٴبىزدىڭ جەرىمىز قاي كەزدە دە سول ەلدەردىڭ ورتالىعى بولدى. ودان كەيىن – التىن وردا. وسىنىڭ ٴوزىن سانايتىن بولساق،  2000 جىلدىق تاريحىمىز شىعادى. سونىڭ بارلىعىنان ٴوتىپ كەلىپ، ٴتىلىمىزدى، ٴدىنىمىزدى، ۇلتتىعىمىزدى ساقتاپ قالعان قانداي كەرەمەت حالىق بۇل قازاق دەگەن؟! ەشقايسىسىمەن قوسىلىپ كەتكەن جوق. مىنا تۇرعان قازاقستان – بۇكىل تاريحتىڭ ٴتۇپ-تامىرى. تاريحقا كەلگەندە، جەلىسى، جولى وسى. ٴبىز جاستارىمىزدى وسىلاي تاربيەلەۋىمىز كەرەك.

حاندىقتىڭ 550 جىلدىعى دەپ جاتىرمىز. كەرەي مەن جانىبەك – ولار دا شىڭعىس حاننىڭ ۇرپاقتارى. دەگەنمەن، قازاق بولىپ ٴبولىنىپ شىعىپ، حاندىق قۇرعان كەز – سول كەز. سودان باستاپ قازاق حاندىعى پايدا بولدى، كەرەي مەن جانىبەك 550 جىل بۇرىن شۋدىڭ بويىندا وزدەرى ٴبولىنىپ شىعىپ، مەملەكەت قۇردى.

 سونىڭ ٴبارى ٴبىزدىڭ جاستارعا، ٴبىزدىڭ ۇرپاعىمىزعا تامىرىمىزدىڭ تەرەڭ ەكەنىن كورسەتەدى. «تامىرى تەرەڭ قارا ەمەن، قاسقايا كۇتەر داۋىلدى» دەگەن ٴسوز بار ولەڭدە. تامىرىڭ تەرەڭ بولسا، قانداي داۋىل بولسا دا قاسقايا كوتەرەسىڭ.

«ماڭگىلىك ەل» دەپ ايتتىق قوي. بۇل – يدەيا. وسى يدەيانىڭ توڭىرەگىندە توپتاسۋ كەرەك. «ماڭگىلىك ەل» اتاۋى ەجەلدەن سلاۆياندار مەن تۇركىلەرگە تۇگەل تانىس. ول العاش تونىكوك دەگەن بابامىزدىڭ اۋزىنان شىققان بولاتىن. ٴبىزدىڭ جىراۋلارىمىزدىڭ دا اۋزىنان شىققان. بۇل ەندى ىزگى تىلەك قوي. مىنا مەملەكەتىمىز ماڭگى بولسىن، ەلىمىز ماڭگى بولسىن، ٴتىلىمىز وشپەسىن، حالقىمىز وشپەسىن، ۇزاعىنان بولسىن بارلىعى دەگەن ٴسوز.

ال «ماڭگىلىك ەل» نەگە يدەيا بولادى؟ اۋىزبەن ايتا سالعاننان ماڭگىلىك ەل بولمايدى. سول ماڭگىلىك ەلدى جاساۋ ٴۇشىن كۇرەسۋىمىز كەرەك. ماڭگىلىك ەلدىڭ ەكونوميكاسى، تۇعىرى مىقتى، جاستارى ساۋاتتى بولۋى كەرەك. مەملەكەتتىڭ قارۋ-جاراعى مىقتى بولۋى كەرەك، كورشىلەرىمىزبەن جاقسى بولۋىمىز كەرەك، دوس تابۋىمىز كەرەك. ٴسويتىپ، مەملەكەتىمىزدىڭ تەرەزەسىن وزگەلەرمەن تەڭ ەتىپ، ولاردىڭ الدىندا ٴتۇسۋ ٴۇشىن جۇمىس ىستەۋىمىز كەرەك. مىنا «نۇرلى جول»، 2030 جىلعا دەيىنگى، 2050 جىلعا دەيىنگى باعدارلامالارىمىز،  30 ەلدىڭ قاتارىنا كىرەمىز دەگەن ماقساتىمىزدىڭ بارلىعى – سول «ماڭگىلىك ەلدى» قالاي جاساۋ كەرەك دەگەن جولداعى ارەكەت. سوندا عانا ٴبىز وركەندەگەن جانە بەيبىت، ازاماتتارىنىڭ جاقسى تۇرمىسى ٴۇشىن جاعداي جاسايتىن «ماڭگىلىك ەل» بولامىز دەپ ايتا الامىز.

 

ۆيتاليي پوپوۆ، «ستۆ» تەلەكومپانياسى:

– بۇگىندە الەمدىك كۇن تارتىبىندەگى نەگىزگى ماسەلەلەردىڭ ٴبىرى ۋكراينا جانە ونىڭ توڭىرەگىندەگى احۋال بولىپ سانالادى. وسى وقيعالار قازاقستانعا قالاي اسەر ەتۋى مۇمكىن؟ ەاەو جۇمىسىن باستايتىنىن ەسكەرسەك، ەلىمىزدىڭ الدىنان قانداي قاتەرلەر شىعۋى مۇمكىن؟ رەسەي ەكونوميكاسى زارداپ شەگىپ جاتقان سانكسيالار ٴبىزدىڭ ەلگە اسەر ەتە مە؟

– مەملەكەتتەگى تۇراقسىزدىق ەكونوميكا ٴالسىز، جۇمىس ورىندارى، ەڭبەكاقى تولەمدەرى مەن تابىس جەتكىلىكسىز كەزدە حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايى مەن ٴومىر ٴسۇرۋ دەڭگەيىنىڭ تومەندىگىنەن پايدا بولادى. وسىنىڭ ٴبارى نارازىلىق تۋدىرادى. ال مۇنداي ساتتەردە ٴتۇرلى كۇشتەر حالىقتى سوڭىنان ەرتۋى مۇمكىن. مەن بۇكىل قاقتىعىستىڭ سەبەبىن ۋكراينانىڭ تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا ٴتيىستى ەكونوميكالىق ساياسات جۇرگىزبەي، ەلدىڭ ورنىقتى دامۋىن قامتاماسىز ەتپەۋىنەن كورەمىن.

ۋكراينا قازاقستانعا جاقىن.  مەن جەكە ٴوزىم بۇل ەلدى جاقسى بىلەمىن. ٴبىزدى ٴارقاشان كوپتەگەن جايتتار بايلانىستىردى. ۋكراينادان قونىس اۋدارعاندار كەزىندە تىڭ جەرلەرگە، ٴبىزدى ەلدىڭ ونەركاسىپ كاسىپورىندارىنا كەلدى. مەن اركەز ۋكراينالىقتاردىڭ مەنتاليتەتى بەلگىلى ٴبىر دارەجەدە قازاققا ۇقساس دەپ سانادىم. ٴبىزدىڭ حالىقتارىمىز ٴبىر-بىرىن ەجەلدەن بىلەدى، ويتكەنى ۇلى دالا وڭتۇستىك ۋكرايناعا دەيىنگى كەڭىستىكتى الىپ جاتىر. ۋكرايندار مەن كازاكتاردا تۇرىك سوزدەرىنىڭ كوپ بولۋى كەزدەيسوقتىق ەمەس.   

وكىنىشكە قاراي، ۋكراين حالقىن قاقتىعىسقا، ٴوز قانداستارىن ولتىرگەن سوعىسقا كيلىكتىردى. ناتيجەسىندە، نەگىزگى ونەركاسىپتىك كاسىپورىندار ورنالاسقان شىعىس ۋكراينا قيراپ قالدى. ەكونوميكانىڭ ىشكى جالپى ٴونىمدى قالىپتاستىراتىن ايتارلىقتاي بولىگى بۇگىندە ىستەن شىقتى. شىعىس ۋكراينانى قالپىنا كەلتىرۋ ٴۇشىن وراسان قاراجات كەرەك.

قازىرگى مىندەت – مىنا سوعىستى توقتاتۋ، ۋكراينانىڭ تاۋەلسىزدىگىن نىعايتۋ، ونىڭ اۋماعىنىڭ تۇتاستىعىن مويىنداۋ جانە كەلىسسوزدەر ۇستەلىنە وتىرۋ.

مەن قازاقستان رەسەيگە دە، ۋكرايناعا دا بىردەي قارايدى دەپ ەسەپتەيمىن. بىزدە ەشقانداي مۇددە قاقتىعىسى جوق. مەن – ەشبىر تاراپتى جاقتامايتىن، بەيتاراپ ۇستانىمداعى ٴارى قانداي دا ٴبىر ۇلەس قوسا الاتىن، شىنايى كوزقاراستاعى مەنەدجەرمىن.

ۋكراينا، رەسەي جانە ەۋروپانىڭ تالپىنىستارى توعىساتىن تۇستار بويىنشا كەلىسىمگە كەلۋ كەرەك. بۇل دەگەنىمىز – سوعىستى توقتاتۋ، تۇتقىنداردى بوساتۋ، شىعىس ۋكراينانى قالپىنا كەلتىرۋگە جاردەمدەسۋ، تىلدەردىڭ مارتەبەسىن ايقىنداۋ. وسى ماسەلەلەردى پرەزيدەنتتەر دەڭگەيىنە شىعارىپ، ەۋروپالىقتارمەن بىرگە كەلىسىمگە كەلۋ قاجەت.

سانكسيالاردىڭ ىقپالىنا كەلەتىن بولساق، ولار قازاقستانعا تىكەلەي اسەر ەتپەيدى. ايتسەدە، بۇل جاعدايدىڭ جاقسى بوپ تۇرعان دانەڭەسى دە جوق. ويتكەنى، رەسەي – ٴبىزدىڭ نەگىزگى سەرىكتەسىمىز. ەندى كەدەن وداعى مەن ٴبىرىڭعاي ەكونوميكالىق وداق اياسىندا ٴبىز ەلدەرىمىزدىڭ اۋماعىنا نە اكەلۋگە بولادى، نەنى شەكتەۋ كەرەك دەگەندى باقىلاپ وتىرۋعا ٴماجبۇرمىز. سەبەبى، بۇل ٴبىزدىڭ كاسىپورىندارىمىزدى تۇرالاتۋى مۇمكىن.

ٴبارى ٴوز رەتىمەن كەلە جاتىر. قازاقستان ەۋروپالىق وداق ەلدەرىمەن جانە باسقا مەملەكەتتەرمەن ساۋدا جۇرگىزۋدە. بىزبەن الەمدىك قارجى ينستيتۋتتارى ىنتىماقتاستىق ورناتىپ وتىر. ينۆەستيسيا باتىستان دا، شىعىستان دا كەلۋدە. سوندىقتان جۇمىس ىستەي بەرەمىز. ٴارى بولىپ جاتقان وقيعانىڭ ٴبارىن ٴجىتى باقىلايمىز.

 

رۋسلان سمىكوۆ، «پەرۆىي كانال «ەۆرازيا» تەلەارناسى:

– ٴسىز الەمدىك قارجى داعدارىسى ٴالى ەڭسەرىلمەگەنىن بىرنەشە رەت ەسكەرتتىڭىز. بۇگىندە كوپتەگەن تانىمال ساراپشىلار ونىڭ «ەكىنشى تولقىنى» كەلە جاتىر دەگەندى ايتۋعا بەيىم. ەكونوميكا تۇرعىسىنان ٴبىزدىڭ بۇعان جاۋابىمىز بار، ونى ٴبىز جولداۋدان ەستىدىك. جاعىمسىز وقيعالار الەۋمەتتىك سالاعا قالاي ىقپال ەتۋى مۇمكىن؟ ەل تۇرعىندارىنا «بەلبەۋدى قاتتىراق تارتۋعا» تۋرا كەلمەي مە؟

– قازاقستاندىقتاردىڭ مۇنداي الاڭداۋشىلىعى بار دەپ ويلايمىن. الايدا بۇل جولعى داعدارىستىڭ ٴجونى بولەك. 2007 جىلعى داعدارىس ٴقازىر تىنىش ٴومىر ٴسۇرىپ، جۇمىس ىستەپ جاتقان اقش-تا باستالدى. قازىرگى داعدارىس مۇناي مەن گاز باعاسىنىڭ تومەندەۋىنەن، سونداي-اق رەسەيگە قارسى سانكسيالاردان تۋىندادى.

اۋىر داعدارىس ۇزاققا سوزىلمايتىن بولسا، ەكونوميكاداعى تۋربۋلەنتتىلىك 10-20 جىلعا دەيىن سوزىلۋى مۇمكىن. ەسكە تۇسىرسەك، 2007-2009  جىلدارى داعدارىس بولدى، ال ٴبىز 2010 جىلى ەڭسە كوتەرە باستادىق. بۇل جولى داعدارىس قۇبىلىستارى 2015-2016 جىلداردى قامتۋى مۇمكىن. ٴبىراق ادەتتە داعدارىستان كەيىن ەكونوميكا ورلەپ، سونىڭ ناتيجەسىندە مۇناي مەن گازدى تۇتىنۋ ۇلعايادى. ٴسويتىپ، ولاردىڭ باعاسى دا كوتەرىلەدى.

مەن مەملەكەتتىڭ الەۋمەتتىك مىندەتتەمەلەرى قانداي جاعدايدا دا قىسقارتىلمايتىنىن جاريالادىم. بۇل زەينەتاقىعا، بيۋدجەتتىك ۇيىمدار قىزمەتكەرلەرىنىڭ ەڭبەكاقىسىنا، وزگە دە الەۋمەتتىك تولەمدەرگە قاتىستى. قازاقستان حالقىنا الاڭداۋدىڭ قاجەتى جوق. بىزدە مۇناي باعاسى باررەلىنە 70، 60، 50، 40 دوللار بولاتىن جاعدايعا ارنالعان جوسپار بار. تۇرعىنداردى قولداپ، تۇرمىستارىنىڭ ناشارلاۋىنا جول بەرمەيتىن رەزەرۆتەرىمىز بار.

ٴبىز ٴقازىر الەمدە ۆاليۋتالاردىڭ جاعدايى، ەكونوميكانىڭ قارقىنى قالاي بولىپ جاتقانىن باقىلاپ، رەسەيدەگى احۋالدى كورىپ وتىرمىز. بۇگىنگى تاڭدا قازاقستاندا ٴقاۋىپتى ەشتەڭە بولىپ جاتقان جوق. سول سەبەپتى الاڭداپ، الاشاپقىن بولۋ قاجەت ەمەس. ادامداردىڭ بويىنا ۇرەي ۇيالاتىپ، دۇربەلەڭ تۋعىزاتىندارعا قارسى ٴتيىستى زاڭ قابىلدادىق. حالىقتىڭ بانكتەردەگى سالىمىنىڭ ساقتالۋى كەپىلدەندىرىلگەن. ول ٴۇشىن بىزدە ارنايى قور قۇرىلعان.

ال ۆاليۋتانىڭ اۋىتقۋى ٴاردايىم بولىپ تۇرادى. بۇل – بۇكىل الەمدەگى قالىپتى قۇبىلىس. دوللاردىڭ باعاسى 50 جىل بۇرىن دا، ٴقازىر دە بارلىق ەلدە اركەلكى. ٴبىز قازاقستاننىڭ جاعدايىندا ازىق-تۇلىك پەن كيىم-كەشەك ساتىپ الۋدى، جول ٴجۇرۋدى تەڭگە ارقىلى جۇزەگە اسىرامىز. ٴبىز ىشكى تۇراقتىلىقتى، بارلىق الەۋمەتتىك تولەمدەردى قامتاماسىز ەتەمىز.

 

وكسانا پەتەرس، «استانا» تەلەارناسى:

– قازاقستاندا وتباسىن قولداۋ ساياساتى ارقىلى دەموگرافيالىق احۋال جاقسارىپ، حالقىمىزدىڭ سانى جىلدان جىلعا ٴوسىپ كەلەدى. بۇعان ناقتى دالەل، بيىل مەكتەپكە باراتىن بالالاردىڭ سانى 70 مىڭعا ارتقان ەكەن. ەگەر وسى قارقىن ساقتالار بولسا، جىل سايىن ونداعان مەكتەپ سالۋعا تۋرا كەلەدى. قالاي ويلايسىز، وتاندىق ەكونوميكا مۇنداي الەۋمەتتىك سالماقتى كوتەرە الا ما؟ بۇل جاعداي دەموگرافيالىق احۋالعا كەرى اسەرىن تيگىزبەي مە؟

– 1960 جىلدارى تايلاند تاۋەلسىزدىگىن العان كەزدە حالقى 16 ميلليون بولاتىن. ٴقازىر 65 ميلليونعا جەتتى. بار بولعانى 40-50 جىل.

تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن، 1991 جىلدان 1995 جىلعا دەيىن قازاقستاننان 3 جارىم ميلليون حالىق كەتىپ قالدى. حالىق سانى 14 ميلليونعا دەيىن ازايدى. سەبەبى، مىناداي تولقىمالى كەزەڭ بولدى. كەيبىرەۋلەر جاعداي قالاي بولادى دەپ، رەسەيگە كوشتى. 600 مىڭ ادام، نەمىستەر گەرمانياعا كوشتى. گرەكياعا، يزرايلگە كوشتى. ٴقازىر حالىق سانى قايتادان ورنىنا كەلىپ، 17 ميلليوننان استىق. بۇل جاعداي جاساعاندىعىمىزدىڭ ارقاسى. ونىڭ ىشىندە 1 ميلليوننان ارتىق قانداسىمىزدى سىرتتان الىپ كەلدىك.

سونىمەن قاتار قازاقستاننىڭ ىشكى احۋالىن تۇزەپ، بالالاردىڭ كوبەيۋىنە جاعداي جاسادىق. جاڭاعى ايتىپ وتىرعانىڭ – قۋانىشتى جايت. مىسالى، ٴبىر جىلدىڭ ىشىندە 265 مىڭ بالا مەكتەپتىڭ ٴبىرىنشى كلاسىنا باردى. بۇل ٴبىر عانا ورال قالاسىنىڭ تۇرعىندارىنا تەڭ. قازاقستان جىل سايىن ٴبىر قالاعا كوبەيىپ وتىراتىن بولسا، ول ۇلكەن عانيبەت!

ارينە، بالالار كوبەيگەن سايىن ٴبىز مەكتەپ سالامىز. وسى جىلدار ىشىندە ٴبىز تاريحىمىزدا ەشقاشان بولماعان 700 مەكتەپ سالىپپىز. ٴالى دە ٴۇش اۋىسىمدىق مەكتەپتەر بار. ەسكىرگەن، جوندەيتىن مەكتەپتەر بار. قازاقتا «ٴبىر قوزى تۋسا، ٴبىر ٴتۇپ جۋسان ارتىق وسەدى» دەگەن ٴسوز بار عوي، ٴار بالانىڭ ٴوز نەسىبەسى بولادى. سول نەسىبەسىنە بايلانىستى قازاقستان وسىپ-وركەندەيدى، ەكونوميكاسى، قاراجاتى كوبەيەدى. سوعان بالاباقشانى دا، مەكتەپتى دە سالاتىن بولامىز.

 

ۆيتاليي پوپوۆ، «ستۆ» تەلەكومپانياسى:

– يندۋستريالىق-يننوۆاسيالىق باعدارلامانىڭ ٴبىرىنشى بەسجىلدىعى اياقتالدى. سىزدىڭشە، وسى بەس جىل قانشالىق ٴساتتى ٴارى تابىستى بولدى؟ ول ٴسىزدىڭ ٴبىر كەزدە ويعا العانىڭىزداي بولىپ شىقتى ما؟

– تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن ٴبىز يندۋستريالاندىرۋ ۇدەرىسىن ىسكە اسىرۋعا تىرىسىپ، وسى ماسەلەگە بىرنەشە رەت ورالدىق. ٴبىراق ىسكە اسپادى. قازىرگى باعدارلاما 2010 جىلى باستالدى. يندۋستريالاندىرۋ – كەز كەلگەن ەل ٴۇشىن كۇردەلى ماسەلە. كەزىندە وڭتۇستىك كورەيا، قىتاي جانە باسقا ەلدەر يندۋستريالاندىرۋدى ٴبىز سەكىلدى باستاعان ەدى. بۇعان ولاردىڭ كەيبىرى 30-40 جىل جۇمسادى. ويتكەنى ونەركاسىپتى قۇرۋ ماسەلەسى ۋاقىتتى قاجەت ەتەدى.

ٴبىز ستارت الدىق: قازاقستاندا العاشقى لەكتە 700-دەي كاسىپورىن مەن 70 مىڭعا جۋىق جاڭا جۇمىس ورنىن قۇردىق. سونداي-اق مۇلدە جاڭا 400 ٴونىم ٴتۇرىن شىعاردىق. اتاپ ايتقاندا، ەلەكتروۆوز جانە تەپلوۆوز شىعاراتىن زاۋىتتار ٴساتتى ىسكە قوسىلدى. ولارداعى ەڭبەك ونىمدىلىگى ٴبىر ادامعا 100 مىڭ دوللاردان كەلەدى. ال ەلدەگى بۇل كورسەتكىش 20-30 مىڭ دوللار. سونىمەن قاتار، بىزدە بۇرىن تەمىرجولعا ارنالعان ماشينا جاساۋ سالاسى بولعان جوق. ٴبىز ٴقازىر جۇك جانە جولاۋشى ۆاگوندارىن، سيستەرنالاردى، رەلستەر مەن باعىتتاۋىش بۇرمالاردى ٴوزىمىز قۇراستىرامىز. وسىنىڭ ٴبارى تۇتاس ٴبىر كلاستەر.

ٴبىز اۆتوموبيل جولدارىن كوپتەپ سالىپ جاتىرمىز، ال بۇل ٴىس بيتۋمدى قاجەت ەتەدى. ٴقازىر اقتاۋ بيتۋم زاۋىتى قازاقستاننىڭ جول جوندەۋشىلەرىنىڭ قاجەتىن تولىق وتەيدى.

بيىل تەك شىعىس قازاقستاننىڭ ٴوزى 37 مىڭ جەڭىل اۆتوكولىك شىعارادى. «تويوتا» كومپانياسى قوستانايدا ٴوز اۆتوموبيلدەرىنىڭ ەكىنشى ماركاسىن شىعارۋعا نيەتتەنىپ وتىر.

يندۋستريالاندىرۋ باعدارلاماسىنسىز وسىنىڭ ٴبارى بولماس ەدى. ەندى ٴبىرىنشى بەسجىلدىقتى اياقتار كەزدە يننوۆاسيالىق باعدارى بار ەكىنشى كەزەڭ ازىرلەندى. ٴبىز كاسىپورىنداردى باسقا قاعيدات بويىنشا سالاتىن بولامىز. بۇگىندە الەمنىڭ جۇزگە جۋىق ٴىرى كومپانياسى جوبالارىمىزعا قاراجات سالۋعا دايىن.

ٴقازىر الەمدەگى ەڭ باستى ماسەلە – جۇمىس ورنى. پلانەتادا 7 ميلليارد ادام تۇرادى. سونىڭ ٴۇش ميللياردى جۇمىس ىستەگەندى قالايدى. ٴبىراق 1،2 ميللياردىنىڭ عانا ونداي مۇمكىندىگى بار. قالعاندارى جاقسى جۇمىس كۇتىپ وتىر. بۇل جاعداي الەۋمەتتىك قاقتىعىستار مەن كوشى-قون اعىنىن تۋدىرادى.

ٴىرى كاسىپورىندار بولاشاقتا جۇمىس ورىندارىن قىسقارتاتىن بولادى. روبوتتاردى، يننوۆاسيالاردى، اۆتوماتتاندىرۋدى، قۇراستىرۋ جەلىلەرىن قولدانۋ جۇمىس كولەمىن ازايتىپ، ونىمدىلىكتى ارتتىرادى، شىعىستاردى كەمىتىپ، ەڭبەكتىڭ وزىندىك قۇنىن تومەندەتەدى. سونىمەن بىرگە شاعىن جانە ورتا بيزنەستە جۇرتتىڭ ٴبارى ٴۇشىن جۇمىس ورىندارى قۇرىلادى.

يندۋستريالىق باعدارلاماعا بالاما جوق. قىزمەت كورسەتۋ سالاسى پوستيندۋستريالىق ٴداۋىردىڭ ٴبىر بولىگى سانالادى. ٴبىراق وعان ٴالى جەتۋ كەرەك، ول ٴۇشىن الدىمەن يندۋستريالى ەل بولىپ الۋ كەرەك.

 

رۋسلان سمىكوۆ، «پەرۆىي كانال «ەۆرازيا» تەلەارناسى:

– الماتى 2020 جىلعى قىسقى وليمپيادا ويىندارىن وتكىزۋ قۇقىعىن يەلەنۋدەن ۇمىتكەر ەكى قالانىڭ ٴبىرى بولىپ وتىر. ويىندار تاياعان سايىن ٴبىزدىڭ جەڭىسىمىز دە جاقىنداي تۇسپەك. ٴبىراق سونىمەن قاتار،  ونى وتكىزۋدىڭ قيسىنسىزدىعى تۋرالى پراگماتيكالىق ماسەلە دە وتكىر ٴارى قاتتىراق ايتىلا باستادى. پرەزيدەنت مىرزا، قىسقى وليمپيادا الماتىعا نە ٴۇشىن كەرەك جانە ول بۇكىل قازاقستانعا بولاشاقتا نە بەرە الادى؟

– ونداي كۇدىك مەندە دە بار. ٴبىر جاعىنان، وسىنداي اۋقىمدى وقيعا ارقىلى الماتى مەن قازاقستاننىڭ اتى بۇكىل الەمگە تانىلعانىن قالايسىڭ. ەكىنشى جاعىنان، جۇرت مۇنداي شىعىننىڭ قاجەتى بار ما الدە جوق پا دەپ ويلايدى. مەن بۇل تۋرالى كوپ ويلاندىم. بىرنەشە ماسەلەنى ەسكەرۋ كەرەك. الماتىدا وليمپياداعا قاجەتتى بيىك تاۋداعى مۇزايدىن، شاڭعىمەن سەكىرۋگە ارنالعان حالىقارالىق كەشەن، شاڭعى-بياتلون كەشەنى دايىن. 2017 جىلعى ۋنيۆەرسياداعا ارنالىپ، مۇز ستاديونى سالىنادى.

حالىقارالىق وليمپيادا كوميتەتى (حوك) وليمپيادانى ەكى قالادا وتكىزۋگە بولادى دەگەن شەشىم قابىلدادى. بۇل ورايدا ٴبىز استانانى دا قوسامىز. ٴىرى نىسانداردان وليمپيادا قالاشىعىنىڭ قۇرىلىسىن سالۋ عانا قالادى. ٴبىز ونسىز دا الماتىدا ستۋدەنتتەرگە ارناپ جاتاقحانا سالعالى وتىرمىز. ەڭ كوپ قاراجاتتى قاجەت ەتەتىن نىسان بوبسلەي تراسساسى بولماقشى. ارينە، قالانىڭ ينفراقۇرىلىمىن كەڭەيتۋ، ەكولوگيانى جاقسارتۋ ٴۇشىن دە قارجى جۇمساۋعا تۋرا كەلەدى. شىعىن شىعادى، ٴبىراق بىرەۋلەر ايتىپ جۇرگەندەي، ول سونشالىق قيساپسىز شىعىن بولمايدى. بىزگە شىعىندالۋعا تۋرا كەلەدى، الايدا ول 30-50 ميلليارد دوللارعا جەتە قويمايدى. بۇل رەتتە حوك بىزگە 1 ميلليارد دوللارعا جۋىق قاراجات بەرۋگە ۋادە ەتىپ وتىر. 

بۇدان بولەك، ەگەر ٴبىز الماتىنى حالىقارالىق قارجى ورتالىعىنا اينالدىرامىز دەسەك، قالانىڭ ەقىۇ ٴسامميتى مەن قىسقى ازيادانى وتكىزگەن كەزدەگى استانا سەكىلدى تانىمال بولعانى كەرەك.

وليمپيادا ٴۇشىن جاساعانىمىزدىڭ ٴبارى كەيىننەن ەلدە قالادى جانە پايدالانىلاتىن بولادى.

 

وكسانا پەتەرس، «استانا» تەلەارناسى:   

– قازىرگى تاڭدا دۇنيە جۇزىندەگى باسەكەلەستىك كۇشەيىپ كەلەدى. وسى رەتتە، ەلىمىزدە قاي سالاعا ايرىقشا سەنىم ارتۋعا بولادى جانە باسەكەگە توتەپ بەرە الاتىن ارتىقشىلىعىمىز قانداي دەپ ويلايسىز؟

 – ٴبىزدىڭ ەرەكشەلىگىمىز قازاقستاننىڭ كەن بايلىعى بولىپ سانالادى. ول – قازاقستاننىڭ مۇنايى-گازى، ٴتۇستى جانە قارا مەتالدارى، باسقا مينەرالدارى. ەكىنشىسى – ٴبىزدىڭ كەڭ دالامىز، استىعىمىز، مالىمىز. ٴقازىر ٴبىز دۇنيە جۇزىندە ۇن، ۋران، حروم ەكسپورتى جونىنەن الدىڭعى ورىنداردامىز.

مىنا يندۋستريالىق باعدارلامانى، وڭدەۋ ٴوندىرىسىن العا شىعارىپ جاتقانىمىز نەلىكتەن؟ سىرتقا باسقا دا تۇتىناتىن تاۋارلار شىعارۋ ٴۇشىن. اۋىل شارۋاشىلىعىنا كەلسەك، تەك بيداي مەن ۇندى عانا ساتپاي، ودان شىعاتىن ناندى دا، كەسپەنى دە جوندەپ ساتقانىمىز دۇرىس. مالدى، ەتتى جاي عانا ساتپاي، نەشە ٴتۇرلى شۇجىق، ەت تاعامدارىن دايىنداعان ٴجون.  كيىم تىگىپ، وندىرىستە نەشە ٴتۇرلى ماشينا، قۇرىلعىلار جاساۋىمىز كەرەك.

ٴبىز شىعارعان اۆتوماشينالار الدەن-اق الەمدىك نارىقتاردا ساتىلىپ جاتىر. وزگە ەلدەرگە تەپلوۆوزدار ەكسپورتتايمىز.

قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىمەن كەلىسسوزدەردە ٴبىز وڭدەۋمەن اينالىساتىن 15-20 جاڭا زاۋىت قۇرىلىسى تۋرالى ۋاعدالاستىق. 

مىسالى، ٴىرى مۇناي-حيميا زاۋىتىن سالۋ كومىرسۋتەكتەن پوليمەرلىك ماتەريالدار، دارى-دارمەككە نەگىز بولاتىن زاتتار الۋ دەگەندى بىلدىرەدى. مەتالدى وڭدەۋ ٴىسى ساپالى بولات وندىرىسىنە، كابەلدى ونىمدەر شىعارۋعا دەيىن جەتىلدىرىلەدى. وسىنىڭ ٴبارى قوسىمشا قۇندى ارتتىرادى. وڭدەلگەن ونىمدەر ەلدىڭ تابىسىن ۇلعايتادى.

 

نۇرسۇلتان قۇرمان، «حابار» اگەنتتىگى:

– ٴسىزدىڭ قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعىن اتاپ ٴوتۋ جونىندەگى يدەياڭىز حالىقتىڭ كوڭىلىنەن شىقتى. سوعان وراي، ٴدال وسى مەرەيتويدىڭ بۇگىنگى ٴمان-ماڭىزىنا، مەملەكەتىمىزبەن ساباقتاستىعىنا توقتالىپ وتسەڭىز.

– ٴبىز اۋمالى-توكپەلى كەزەڭدە تاۋەلسىزدىك الىپ، قيىن-قىستاۋ ساتتەردەن، داعدارىستاردان وتتىك. ەندى جاعدايىمىز تۇزەلگەننەن كەيىن تاريحىمىزعا، رۋحاني جاعىمىزعا كوڭىل اۋدارۋىمىز كەرەك دەپ ەسەپتەيمىن. سوندىقتان، حاندىقتىڭ 550 جىلدىعى ٴبىز ٴۇشىن وتە قاجەت. اسىرەسە جاستارعا كەرەك.

ٴبىز كەشە عانا اسپاننان سالبىراپ تۇسكەن حالىق ەمەسپىز. ٴبىزدىڭ تاريحىمىز بار. ول تاريح بۇكىل قازاقستاننىڭ جەرىندە سايراپ جاتىر. مىناۋ جايىقتىڭ بويىندا، ۇلىتاۋدىڭ توڭىرەگىندە قانشاما حانداردىڭ جەرلەنگەن ورىندارى بار. تۇركىستاندا قانشاما باتىر بابالارىمىز بەن حاندارىمىز جاتىر. سونىڭ ٴبارىنىڭ تاريحىن ٴبىز دۇرىستاپ وقىمادىق. ٴبىزدىڭ تاريحىمىز سوۆەت وداعىنىڭ تاريحى دەپ كەلدىك. ەندى ەس جيىپ، وسىعان كوڭىل بولەتىن كەز جەتتى. سونى ٴبىز وسى حاندىقتىڭ 550 جىلدىعىنان باستايمىز.

اركىم «وسىنداي يەن دالا بىزگە، قازاقتارعا قالاي قالدى؟» دەپ ويلايتىن شىعار. ات توبەلىندەي عانا ەلمىز. حالقىمىز كوپ ەمەس. سول سۇراققا جاۋاپ بەرۋ ٴۇشىن وسى حاندىق تاريحىن ەسكە الۋ كەرەك.

ۇرپاقتارىمىز اياعىنان نىق تۇرۋى ٴۇشىن ٴبىزدىڭ ارتىمىزدا بابالاردان قالعان ەل بولعانىن، جۇرت بولعانىن، حاندىق بولعانىن، ولار وسى جەر ٴۇشىن كۇرەسكەنىن، قان توككەنىن ٴبىلۋى كەرەك.

قازاقتىڭ قاي تۇپكىرىنە بارساڭ دا، تىلىندە ەشقانداي ديالەكت جوق. ادەت-عۇرپىمىزدا ايىرماشىلىق جوق. قازاقستاننىڭ بارلىق تاريحى بىرىگۋدەن، بىرگە بولۋدان تۇرادى. ٴۇش ٴجۇزدىڭ بالاسى جان-جاقتان جينالىپ، اسكەر قۇرىپ، سوعىسقا شىققان كەزدە ەشبىر جاۋ توتەپ بەرگەن جوق. ٴبىز ٴبولىنىپ-جارىلعان كەزدە عانا جاۋ الدى.  وسىنى ەسكە ساقتاۋ كەرەك.

اللانىڭ بەرگەن، اتا-بابامىزدىڭ تىلەگىمەن كەلگەن تاۋەلسىزدىكتى ساقتاپ قالۋ ٴۇشىن قازاقتىڭ ٴوزىنىڭ ىشىندەگى الاۋىزدىقتان قۇتىلۋ كەرەك. وسى مەملەكەتتىلىكتەن ايرىلۋ ٴومىر-باقي كۇنا بولىپ سانالادى. «تورتەۋ تۇگەل بولسا، توبەدەگىنى الادى، التاۋ الا بولسا، اۋىزداعىدان ايىرىلادى» دەگەن قازاقتىڭ ٴسوزى بار.

 

ماييا بەكبايەۆا، «7 ارنا»:

- پرەزيدەنت مىرزا، وسى كەزدەسۋدىڭ الدىندا مەن ٴوتىپ بارا جاتقان جىلدىڭ ماڭىزدى دەگەن وقيعالارىن تالداپ شىقتىم. ونداي وقيعا از ەمەس. بۇل – ەڭ الدىمەن، ەاەو-نىڭ قۇرىلۋى، سونداي-اق مەملەكەتتىك باسقارۋ رەفورماسى، سونىمەن قاتار، ٴسىز ايتقان جولدار مەن حالىقارالىق ماڭىزى بار ماگيسترالدەردىڭ اسا اۋقىمدى قۇرىلىسى. وسى ورايدا ٴبىزدى ەل ٴۇشىن جانە جەكە ٴوزىڭىز ٴۇشىن سونىڭ ەڭ ماڭىزدىسى قايسىسى ەكەنى قىزىقتىرادى.

– وتە كۇردەلى سۇراق. جىل اياقتالار كەزدە قورىتىندى جاساي باستايسىڭ. وقيعالاردىڭ كوپ بولعانى سونشا، ولار ٴوتىپ بارا جاتقان جىل تاريحىنا ەنگەنمەن، ٴبارى بىردەي ەستە ساقتالا بەرمەيدى. ارينە، ماڭىزدى بەلەستەر بولدى. ناق وسى استانادا ٴبىز ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق قۇرۋ تۋرالى شارتقا قول قويدىق. بۇل 20 جىل بۇرىن ممۋ-دە ايتىلعان مەنىڭ يدەيام ەدى.

بىرەۋلەر بۇنى تاۋەلسىزدىكتەن ايىرىلۋ، كەڭەس وداعىنىڭ قايتادان قۇرىلۋى دەپ جاتتى. ٴبارى بوس ٴسوز. ٴبىز ودان باياعىدا ٴوتىپ كەتتىك. ول كەزدەردى مۇلدە بىلمەيتىن جاڭا بۋىن وسىپ-جەتىلدى.

كەدەن وداعىنا مۇشە ەلدەر اراسىنداعى ساۋدا العاشقى جىلدارى 40 پايىزعا دەيىن وسسە، ەندى ول سايابىرسي باستايدى، ويتكەنى بۇل – بۇكىلالەمدىك ٴۇردىس. سوعان قاراماستان، بۇل تەك اقشا مولشەرىنە قاتىستى. ال شىن مانىسىندە تاۋار اينالىمى مەن بىرلەسكەن كاسىپورىنداردىڭ قۇرىلۋى ٴبارىبىر جاندانا تۇسەدى. 

ٴبىرىڭعاي ەكونوميكالىق كەڭىستىك ٴۇش مەملەكەت ەسەبىنەن كەڭەيە ٴتۇستى. شەكارالار اشىلدى، حالىقتىڭ، كولىكتىڭ، جۇكتىڭ ەركىن بارىس-كەلىسى قامتاماسىز ەتىلدى. ەكونوميكالىق ٴوسىم قايتا قالپىنا كەلەدى جانە سونىڭ ٴبارى ورتاق يگىلىككە قىزمەت ەتەتىن بولادى.

سونداي-اق بيىلعى جىلدىڭ وقيعالارىنىڭ ىشىنەن  ەۋروپالىق وداقپەن كەڭەيتىلگەن سەرىكتەستىك جانە ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىم جوباسى جونىندەگى كەلىسسوزدەردىڭ اياقتالعانىن اتاپ ايتقىم كەلەدى. ٴبىز ونىمەن 8 جىل بويى ۇزاق ۋاقىت جۇمىس جۇرگىزدىك. سوندىقتان بۇل – قازاقستان ٴۇشىن ەلەۋلى جەڭىس.

ٴبىزدىڭ ەل سونىمەن قاتار دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنا كىرۋ جونىندەگى كەلىسسوزدەردى اياقتاپ قالدى. بۇل ماڭىزدى وقيعا، ويتكەنى ٴبىز وسىعان وراي 15 جىلدان استام ۋاقىت جۇمىس ىستەدىك. دسۇ-عا مۇشە بارلىق 160 مەملەكەتپەن كەلىسىم جۇرگىزدىك. مەن ٴوزىم كىرىسىپ،  اقش، رەسەي، ٴۇندىستان، ەۋرووداق ەلدەرى باسشىلارىمەن سويلەستىم.

بۇدان بولەك، بيىلعى جىل «نۇرلى جول» باعدارلاماسىنىڭ ازىرلەنۋىمەن ەستە قالدى. مەنىڭ ويىمشا، ينفراقۇرىلىم مەن تۇرعىن ٴۇي قۇرىلىسى قازاقستاننىڭ ەكونوميكاسىن دامىتادى. سوندىقتان مەن مۇنى وتە ماڭىزدى جەتىستىك دەپ سانايمىن.        

– ال ٴسىزدىڭ جەكە ٴوزىڭىز ٴۇشىن ەڭ ماڭىزدىسى قانداي وقيعا، ٴوز باسىڭىز ٴۇشىن جاڭا نارسە تابا الدىڭىز با؟

– بيىل جازدا مەن ٴبىر اپتا دەمالدىم. سول كەزدە بالالاردىڭ سۋرەت سالىپ، ولارعا ٴبىر ايەلدىڭ كومەكتەسىپ جاتقانىن كوردىم. قاراپ وتىرىپ، ويلادىم: نەگە ماعان دا سۋرەت سالىپ كورمەسكە؟ مەن مۇنىمەن باياعىدا مەكتەپتە شۇعىلدانعام. كەيىن سارىاعاشتا بولعانىمدا سول جەردىڭ تابيعاتىن سالعان ەدىم. ٴبىراق وعان از ۋاقىت كەتكەن جوق. كەنەپكە سۋرەت سالۋ ٴۇش-تورت ساعاتقا سوزىلدى.

– بۇل ويدى جيناقتاۋعا سەپتىگىن تيگىزە مە الدە كوڭىلدى جايلاندىرىپ، جان تىنىشتىعىن سىيلاي ما؟

– جاي عانا كوڭىلىڭدى اۋلايدى. ميىڭدى بوگدە ويلاردان ارىلتۋ ٴۇشىن مەديتاسيا جاساۋ كەرەك دەيدى عوي. ۇلكەن تەننيس ويناعاندا، سۋرەت سالعاندا نەمەسە ٴان سالعاندا سونداي كۇيدە بولامىن.

تاعى سونداي ٴبىر كەزدى ەسكە تۇسىرسەم، بيىل مەن اقتوبەگە بارعانىمدا دا قىزىقتى جايت بولدى. ٴوزىم ارالاپ كورۋگە كىرگەن اۋرۋحانادا شامالعان اۋىلىنداعى مەنىڭ كورشىم – دۋسيا اپاي جاتىر ەكەن. قاسىنا وتىرىپ، ەكەۋمىز وتكەن-كەتكەندى ەسكە تۇسىرە باستادىق. مەن ٴۇشىن بۇل ٴبىر قىزىق كەزدەسۋ بولدى. وتكەن كەزدەر، بالالىق شاق، اتا-انام تۋرالى كەرەمەت ەستەلىكتەر ويعا ورالدى.

 

جايناگٴۇل تولەمٴىسوۆا، «قازاقستان» ۇلتتىق ارناسى

– تاۋەلسىزدىك كۇنى قارساڭىنداعى سويلەگەن ٴسوزىڭىزدى، تاۋەلسىزدىك تولعامىن وقىپ شىعىپ، مىناداي وي تۇيدىك. دوستىق، ەلدىك، بىرلىك تۋرالى ايتاسىز. ٴبىراق سونىڭ ىشىندە ٴبىر ۇعىمدى بولە-جارا ايتقىم كەلەدى. ول – ەڭبەك. «تاۋەلسىزدىك دەگەنىمىز – جالپىعا ورتاق ەڭبەك» دەيسىز. تاۋەلسىزدىك ٴھام ەڭبەك، ەكەۋىن بىر-بىرىمەن قالاي ۇشتاستىرۋعا بولادى؟

– تاۋەلسىزدىك الۋ بار، ونى ساقتاپ قالۋ بار. تاۋەلسىزدىكتى الۋدان تاۋەلسىزدىكتى ساقتاپ قالۋ قيىن. تاۋەلسىزدىكتى ساقتاپ قالاتىن ەلدىڭ مىقتى ەكونوميكاسى، مىقتى قورعانىسى، ساۋاتتى ازاماتتارى بولۋى كەرەك. مىقتى ەكونوميكا ەڭبەكسىز قالاي بولادى؟ ەلدىڭ ٴبارى ەڭبەكتەنىپ، ٴارقايسىسى ٴوزى ٴۇشىن، تابىس تابۋ ٴۇشىن، وتباسىن اسىراۋ ٴۇشىن، دەمالىس ٴۇشىن ەڭبەك ەتەدى دە، الدىمەن وزىنە، سوسىن مەملەكەتكە پايداسىن تيگىزەدى. ەڭبەكپەن زاۋىتتار، فابريكالار سالىنادى، عىلىم داميدى، كىتاپتار جازىلادى. سوندىقتان تاۋەلسىزدىك پەن ەڭبەك ەكەۋى ساباقتاس. ەڭبەك ادامنىڭ ٴوزىن وسىرەدى. ەڭبەك ادامنىڭ وزىنە-وزىن سەنىمدى ەتەدى. ەڭبەك ادامعا تابىس بەرەدى، ەڭبەك ادامعا دارەجە بەرەدى، ەڭبەك ادامعا لاۋازىم بەرەدى. ارمانىنا جەتكىزەدى. ەڭبەكسىز ادام ارمانىنا جەتە المايدى. «تاماعى توقتىق، جۇمىسى جوقتىق ازدىرار ادام بالاسىن» دەگەن ابايدىڭ ٴسوزى ەستەرىڭىزدە بولسا، ەڭبەك پەنەن تاۋەلسىزدىك ەكەۋى بىرگە جۇرەدى. سوندىقتان مەن جاستارعا ەڭ ماڭىزدىسى وسى ەكەنىن ايتىپ كەلەمىن. ادامنىڭ قانداي ماماندىقتى تاڭداعانى ماڭىزدى ەمەس، ونى كەمەلدىككە جەتكىزۋگە، ٴوز ٴىسىنىڭ شەبەرىنە، كاسىپقويىنا اينالۋعا ٴتيىس. سوندا ونى جۇرت سىيلايتىن، باعالايتىن بولادى. ومىردەن ول ٴوز ورنىن تابادى. 

بىلسەڭىزدەر، سوڭعى ۋاقىتتا مىناداي اسەر تۋىندايتىن بولدى: جاستارعا تەزىرەك بايۋ كەرەك سياقتى كورىنەدى. ٴبىراق وڭاي كەلگەن تابىس ادامنان ٴدال سولاي وڭاي كەتەدى. وسىنى ەشكىم تۇسىنبەيدى. ال ماماندىعىڭدى، ٴبىلىمىڭدى ەشكىم ەشقاشان الىپ قويا المايدى.

سوسىن بىزدە جۇمىسشى ادامعا قاتىستى قاتە تۇسىنىك بار. زاڭگەر، قارجىگەرلەردى تىم كوپ دايارلادىق، ولار جۇمىسسىز ٴجۇر. ال ەندى ٴقازىر بىزگە ينجەنەرلەر، باعدارلاماشىلار جەتىسپەيدى. سوندا يندۋستريالاندىرۋ اياسىندا قۇرىلعان 700 كاسىپورىندا كىم جۇمىس ىستەيدى؟

ٴبىز ينجەنەرلەر دايارلايتىن ون ۋنيۆەرسيتەتتى تاڭداپ الدىق. مىسالى،  تارازداعى ۋنيۆەرسيتەت ينجەنەر-حيميكتەر دايارلاۋعا ٴتيىس، ويتكەنى وندا ٴىرى  حيميا كلاستەرى قۇرىلىپ جاتىر. ەلدىڭ شىعىسىندا ينجەنەر-اۆتوموبيلشىلەر دايارلانادى، وندا اۆتوماشينالار شىعارىلۋدا. سول وڭىردە مەتاللۋرگتەردى دە دايارلايمىز.

ماسەلەن، ەلەكتروۆوز جاسايتىن كەيبىر جۇمىسشىلار ٴقازىر كەز كەلگەن  ەكونوميستەن، قارجىگەردەن ارتىق تابىس تابادى. كاسىبي تاجىريبەگە يە بىلىكتى جۇمىسشى كەز كەلگەن قارجىگەردەن جاقسى ٴومىر سۇرە الادى. سونى جۇرت ٴالى تۇسىنبەي ٴجۇر.

دەگەنمەن، قازاقستاندىقتار تەحنيكالىق ٴبىلىمنىڭ ماڭىزدىلىعىن بارعان سايىن ٴتۇسىنىپ كەلەدى. مەن اتىراۋعا بارعاندا «تەڭىزشەۆرويل» كومپانياسى ماماندار دايارلايتىن وقۋ ورنىن سالىپ جاتتى. وعان الماتى مەن استانانىڭ ۋنيۆەرسيتەتتەرىنىڭ تۇلەكتەرى وقۋعا كەلدى. وندا ٴبىر جىلدىڭ ىشىندە كەن ورىندارى ٴۇشىن ينجەنەرلەر دايارلانىپ شىعادى. بۇرىنعى زاڭگەرلەر، بۋحگالتەرلەر قايتا دايارلىقتان ٴوتىپ، ينجەنەر ماماندىعىن الادى.

مەن جاستارعا ەشقاشان جۇمىسشى ماماندىعىنان قاشپاۋعا كەڭەس بەرەمىن.

 

ايدا بورانباي، «31 ارنا»:   

– ەندى، رۇقسات بولسا، جەكە وزىڭىزگە قاتىستى سۇراقتار قويساق. ٴسىز ماحاببات ۇعىمىن قالاي تۇسىنەسىز؟

– ماحاببات دەگەن – وتە ۇلكەن، اۋقىمدى ۇعىم. ماحابباتسىز ٴومىر ٴسۇرۋ، اسىرەسە، شىعارما تۋدىرۋ دەگەن مۇمكىن ەمەس نارسە.

كەيدە مەن 23 جىلدا قانداي قيىن كەزدەردى باستان وتكىزگەنىمىزدى ەسكە الامىن. كەڭەس وداعى كۇيرەدى، دۇكەن سورەلەرى بوساپ قالدى. جالاقى مەن  زەينەتاقى كەشىكتىرىلىپ بەرىلدى. ۇيدەن ماشينامەن شىققانىمدا تۋرا اسفالت ۇستىندە اجەيلەر وتىراتىن. ٴار جولى كولىكتەن شىعىپ، سولارمەن جارتى ساعاتتاي اڭگىمەلەسەتىن ەدىم. ەل ىشىندە مىڭداعان ساپار بولىپ، مىڭداعان ميتينگ ٴوتىپ جاتتى. ٴوز ۇكىمەتىمىز، ٴوز پوليسيامىز، ىشكى اسكەرىمىز، ارميامىز، مەكتەپتەرىمىز، كونستيتۋسيامىز بولعان جوق. سونىڭ بارلىعىن ٴوزىمىز جاساپ، وزگە ەلدەردىڭ كونستيتۋسيالارىن زەرتتەپ، قازاقستانعا لايىق نۇسقالارىن تاڭداۋ كەرەك بولدى.  

ودان سوڭ وڭتۇستىك-شىعىس ازيادا داعدارىس بولدى. ٴبىز ٴقازىر مۇنايدىڭ باعاسى تومەندىگىن ايتىپ جاتىرمىز، 1998 جىلى ونىڭ باررەلى 10 دوللار بولاتىن.

ٴبىز سول قيىندىقتىڭ ٴبارىن ەڭسەردىك، وسىنداي قۋاتتى ەلدى قۇردىق. سونىڭ بارلىعى مەنىڭ جان-جۇرەگىم ارقىلى ٴوتتى. ەڭ اۋەلى ماعان اتا-انامنان بەرىلگەن ىشكى قۋات، سوسىن، ارينە، ەلگە دەگەن ماحاببات كومەكتەستى.

 

– پرەزيدەنت مىرزا، كىتاپتى كوپ وقۋ كەرەك دەپ، ونىڭ ماڭىزدىلىعىن ايتىپ وتكەن ەدىڭىز. سوڭعى كەزدەرى قانداي جازۋشىلاردىڭ تۋىندىسىن وقىدىڭىز؟ قايسىسى سىزگە ۇنادى؟

– ٴبىزدىڭ بالا كەزىمىزدە اۋىل مەكتەبىندە كىتاپ از بولدى. ٴبىز كىشكەنتاي كىتاپحاناداعى بارلىق كىتاپتى وقىپ شىقتىق. ٴقازىر كىتاپ دەگەن كوپ، قايسىسىن تاڭداپ وقىرىڭدى بىلمەيسىڭ. نەگىزىنەن، مەن دۇنيەدەگى قازىرگى جاعداي مەن ەكونوميكا جونىندەگى ەكونوميكا ماماندارىنىڭ كىتاپتارىن جىبەرمەي وقيمىن.

جاك اتتالي دەگەن مەن تانيتىن فرانسۋز جازۋشىسىنىڭ بولاشاقتا نە بولاتىنى تۋرالى «بولاشاقتىڭ قىسقاشا تاريحى» دەگەن كىتابىن وقىپ شىقتىم. ٴوزى ەكونوميست، ەۋروپا قايتا قۇرۋ جانە دامۋ بانكىنىڭ بۇرىنعى پرەزيدەنتى. وندا 25، 30، 50 جىلدان سوڭ نە بولاتىنى تۋرالى جازىلعان.

قازىرگى ۋاقىتتا عىلىم مەن ٴبىلىمنىڭ وركەندەگەنى سونشا، ٴومىردىڭ ٴوزى باسقاشا بولادى. سونداي جايتتاردى مەن ٴبىلىپ وتىرۋىم كەرەك قوي. سوندىقتان كىتاپتى كوپ وقيمىن. ودان كەيىن باسقا ەلدەردىڭ بۇرىنعى پرەزيدەنتتەرىنىڭ بيوگرافياسىنا كوبىرەك ۇڭىلەمىن. سەبەبى، سونىڭ ىشىنەن بىزگە كەرەكتى نارسەلەردى الۋعا بولادى.

كەيدە مەن گوللدىڭ، چەرچيلدىڭ ٴومىربايانى، اتاتۇرىكتىڭ ىستەرى، تۇركيانىڭ قۇرىلعان كەزەڭى، سينگاپۋردا لي كۋان يۋدىڭ قالاي مەملەكەت قۇرعانى جونىندەگى كىتاپتارعا قايتا ورالىپ وتىرامىن.

جاقىندا ٴبىر كەزدەسكەن كەزدە ٴابدىجامىل نۇرپەيىسوۆ ايتقان سماعۇل ەلۋبايەۆتىڭ كىتابىن وقىدىم. ونىڭ ٴوزىنىڭ «سوڭعى پارىز» دەگەن كىتابى بار، ونى دا وقىپ شىقتىم. مەنىڭشە، وتە جاقسى رومان. كىتاپ وقۋ كەرەك، سونى اسىرەسە بالالار تۇسىنسە ەكەن دەيمىن.

مەن قازاقستاندىقتارعا، اسىرەسە جاستارعا تاعى تا ايتامىن: كىتاپ وقىڭىزدار! بۇگىندە ۇلتتىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگى ونىڭ ٴبىلىم دەڭگەيىنە بايلانىستى. كىتاپ ادامدى جان-جاقتى دامىتادى، وي-ورەسىن كەڭەيتەدى.

 

ياروسلاۆ كراسيەنكو، «كتك» تەلەارناسى:

– ەڭبەك جانە وعان ٴوزىڭدى ارناۋ تۋرالى سۇراققا ورالعىم كەلىپ وتىر. مەن ٴسىزدىڭ بيىلعى ەڭبەك كۇندەرىڭىزدى  شولىپ شىقتىم. ٴسويتىپ، ٴسىز بالكىم ٴتىپتى ويلانىپ تا كورمەگەن قىزىقتى ستاتيستيكاعا كەزىكتىم. ٴسىز بيىل ارىپتەستەرىڭىزبەن 40-تان استام كەزدەسۋ وتكىزىپ ۇلگەرىپسىز. ٴارتۇرلى ساپارلار، اۋە جولىمەن ۇشۋ ساپارلارى ارقىلى ٴسىز 120 مىڭ شاقىرىم –ٴۇش ەكۆاتوردىڭ ۇزىندىعىمەن بىردەي بولاتىن جول ٴجۇرىپ شىعىپسىز. ەگەر اۋە جولى ارقىلى ۇشقان ۋاقىتىڭىزدى ەسەپتەسەك، ٴسىز اسپاندا تۋرا ٴبىر اپتا ۋاقىت وتكىزىپسىز. مۇنداي تىعىز كەستە بويىنشا جۇمىس ىستەۋگە قالاي شاماڭىز جەتەدى؟

– پرەزيدەنتتىڭ جۇمىسى ٴوزىڭدى وعان تولىق ارناۋدى تالاپ ەتەدى. سوندىقتان دەنساۋلىعىندا بارىن سالىپ جۇمىس ىستەۋگە كەدەرگى بولاتىن كىناراتى بار ادام قىزمەت ورنىن بوساتۋعا ٴتيىس. ويتكەنى بۇل – مەملەكەت ٴۇشىن زيان. ەڭ الدىمەن، وزدەرىڭىز ٴتۇسىنىپ وتىرعانداي، اتا-اناڭنان بەرىلگەن مىقتى دەنساۋلىعىڭ بولۋى كەرەك. اتا-انام ماعان تەكپەن بەرىلگەن مىقتى دەنساۋلىق سىيلادى. مەن تاۋدا ٴوستىم، بالا كەزىمنەن كوپ جۇگىرەتىنمىن. بالكىم، سول مەنى شىنىقتىرعان بولار. ۋاقىت وتە كەلە سپورتقا قۇمارتتىم جانە ٴوز ٴومىرىمدى ونسىز ەلەستەتە المايمىن. 

سپورتتىڭ تۇرىنەن جاقسى كورەتىندەرىم – تاۋ شاڭعىسى، ۇلكەن تەننيس، گولف، اتقا ٴمىنۋ. ٴقازىر سپورتتىڭ بۇل تۇرلەرىنە قۇمار ادامدار بارعان سايىن كوبەيىپ كەلەدى. ولارعا ٴوزىم ۇلگى كورسەتىپ، قىزىقتىرا العانىم ٴۇشىن قۋانامىن. جالپى، جاستاردىڭ سپورتقا ۇمتىلىسى بولعانى جاقسى، بۇل ادەت ادام بويىندا ٴومىر بويى قالىپ قويادى. ٴوزىڭدى ٴاردايىم بابىڭدا ۇستاۋ كەرەك. مەن شارۋاعا بەيىم قاراپايىم وتباسىنان شىعىپ، كەيىن مەتاللۋرگ بولعان جىگىتپىن. مەنى وسى جاعداي تاربيەلەپ، شىنىقتىردى. 

 

ماييا بەكبايەۆا، «7 ارنا»:

– جۇمىس كەستەڭىزدىڭ تىعىزدىعىنا قاراماستان ۋاقىت تاپقانىڭىز ٴۇشىن بارشا ارىپتەستەرىمنىڭ اتىنان سىزگە العىس ايتقىم كەلەدى. ٴسىزدى كەلە جاتقان جاڭا جىلمەن قۇتتىقتايمىن. مىقتى دەنساۋلىق تىلەيمىن. 

– راحمەت سىزگە. جاڭا جىل جاقىنداپ قالدى. بۇل مەرەكەگە بايلانىستى بالالار دا، ەرەسەكتەر دە ٴاردايىم جاقسىلىق، يگىلىك كۇتەتىن بولعاندىقتان ٴبارىنىڭ كوڭىل-كۇيى جارقىن. ەگەر ٴار اتقان تاڭمەن بىرگە بۇگىن ٴبىر جاقسىلىق بولادى دەپ ويلاپ ويانساڭ، مىندەتتى تۇردە ورىندالادى دەپ جاتادى. بارشا جۇرتتى جاڭا جىلمەن قۇتتىقتاۋعا مەنىڭ مۇمكىندىگىم بار، ال سىزدەردىڭ بارىڭىزگە زور تابىس تىلەيمىن!

date22.12.2014readCount5287printباسىپ شىعارۋ