سۇننەتپەن ەمدەلۋ جولدارى

پايعامبارىمىزدىڭ (س.ع.س) مەديسيناسى نەمەسە يسلام مەديسيناسى – سۇننەت امالىمەن ەمدەلۋ، ياعني ارداقتى پايعامبارىمىز  مۇحاممەدتەن (س.ع.س) جەتكەن قۇران اياتتارى نەمەسە حاديستەرىنە سۇيەنە وتىرىپ ەم قابىلداۋ.

ساحابالاردىڭ دەرتتەن ساۋىعۋ جايىندا قويعان ساۋالدارىنا پايعامبارىمىزدىڭ (س.ع.س) قايتارعان جاۋابى ەمدەلۋگە جاتادى. يسلام مەديسيناسى ادام ومىرىندەگى ٴتاني قاجەتتىلىكتەرىنە قاتىستى تاماق، سۋسىن ٴىشۋ، مەكەن ەتۋ ورىنى، وتاۋ قۇرۋى ت.س.س. قامتيدى. پايعامبارىمىزدىڭ (س.ع.س.) كورسەتىپ كەتكەن ەمدەلۋگە بايلانىستى ماسەلەلەر، مەديسينالىق تاجىريبەنى جۇزەگە اسىرۋ، يسلام كوزقاراسى تۇرعىسىنان  دارىگەرلەردىڭ جاۋاپكەرشىلىگى سەكىلدى وزىندىك زاڭنامالاردى قامتيدى.

حاديس ٴىلىمىن مەڭگەرگەن عالىمدار «مەديسينا ٴبولىمى» اتتى بولەك تاراۋدى قۇراپ، وندا يسلام مەديسيناسىنا بايلانىستى ايتىلعان پايعامبارىمىزدىڭ (س.ع.س) پىكىرلەرىن ەنگىزگەن. العاش رەت «ال-مۋۆاتا» اتتى حاديستەر جيناعىن يمام مالىك قۇراستىرعان ەدى. بۇل ەڭبەكتىڭ جالعاسىن يمام مالىكتىڭ ىزىمەن يمام ٴال-بۇحاري ونان سوڭ يمام مۋسليم جانە باسقا دا حاديس جيناقتاۋشى عالىمدار تولىقتىردى.

تاريحشىلاردىڭ پايىمداۋىنشا، ٴالي ار-ريزا يبن مۋسا ال-كازيم اتتا عالىم پايعامبارىمىزدىڭ (س.ع.س) مەديسيناسى جايىندا ارنايى كىتاپ شىعارعان. ال-كازيمنىڭ بۇل ەڭبەگى قىسقاشا تراكتاتتاردان (شارتتى) قۇرالعان.

مۇنىڭ ارتىنشا «پايعامبارلىق مەديسينا» اتتى كىتاپ جازىلدى، ونىڭ اۆتورى ال-ماليك يبن حابيب ال-اندۋلۋسي  بولدى. ول فاكيح، مۋحادديس بولعان، وسى ىلىمدەرىن قۇرمەت تۇتقان بۇقارا ونى اليم اندالۋسي دەپ اتاپ كەتكەن. ايتا كەتەتىن جايت، العاش رەت پايعامبارىمىزدىڭ (س.ع.س) مەديسيناسى بويىنشا حاديستەر جانە  بولىمدەرگە جيناقتالعان حاديستەر وسى كىتاپتا باياندالادى.

ال، يسلام شاريعاتىمەن، پايعامبار وسيەتىمەن امال قىلىپ، مۇسىلمانشا ەمدەۋ تاسىلدەرىن ەڭ العاش ىسكە اسىرعان ابدۋل-لاتيف ال-باگدادي  اتتى عالىم. ول فيكح پەن گرامماتيكا سالاسىنىڭ تەرەڭ بىلگىرى. عالىمنىڭ ارتىنان «ات-تيبۋ مين ال-كيتابيەۆا اس-سۋنناتي» («قۇران مەن سۇننەت نەگىزىندەگى مەديسينا») اتتى قۇندى مۇرا قالدى.

سونداي-اق، تاريحتان ٴمالىم، پايعامبارىمىزدىڭ (س.ع.س) مەديسيناسى تۋرالى يبن سينا، ابۋ نۋايم، ال-اسباحاني، ات-تايفاشي، ال-كاميل يبن تارحان جانە ت.ب. عالىمدار  قۇندى دەرەكتەر قالدىرعان.

يسلام مەديسيناسى سالاسىندا مازمۇنى جاعىنان تەرەڭ ٴارى كولەمدى ەڭبەكتەردىڭ كوش باسىندا يمام حافيز دجالالۋددين اس-سۋيۋتيدىڭ «ال-مانحادج اس-ساۆيۆ ال-مانحالي ار-راۆي في ات-تيبي ان-ناباۆيي» كىتابى تۇر.  دجالالۋددين اس-سۋيۋتي حاديس عىلىمىندا حابارى  مول، مەديسينا تاقىرىبىندا كوپ ىزدەنگەن عالىمداردىڭ ٴبىرى ٴارى بىرەگەيى.

قانداي دا ٴبىر اۋرۋ-سىرقاتتان اللا تاعالا رۇقسات ەتكەن امالدارمەن ونىڭ ەمىن، شيپاسىن ىزدەۋ كەرەكتىگى جايلى ارداقتى پايعامبارىمىزدىڭ حاديستەرىندە كوپتەپ ايتىلادى. بۇحاريدەن جەتكەن حاديستە پايعامبارىمىز بىلاي دەيدى: «اللا تاعالا بىردە-بىر اۋرۋدى شيپاسىز بەرمەيدى». «ٴار سىرقاتتىڭ ەمى بار جانە دە ەگەر ٴدارى سىرقاتتىڭ شيپاسىن بەرسە، ول اللاھتىڭ قالاۋىمەن بولعاندىقتان» ( مۋسليم). ال، ابۋ سايدا ال-حۋدريدەن كەلگەن ريۋاياتتا اللاھ ەلشىسى (س.ع.س) بىلاي دەگەن: «اللاھ تاعالا بىردە-بىر اۋرۋدى شيپاسىز بەرمەگەن، ولىمنەن باسقاسىنىڭ ەمىن تەك زەرتتەۋشى بىلەدى، ونى نادان ادام بىلمەيدى» (يمام يبن مادجا).

بۇل حاديستەردەن ٴبىز ەمدەلۋگە نيەت ەتۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن بايقايمىز. اللا تاعالا ٴدارىنى سىرقاتتان جازىلۋ ٴۇشىن جاراتقان. اللا ەلشىسىنىڭ (س.ع.س) «ونىڭ ەمىن تەك زەرتتەۋشى بىلەدى، ونى نادان ادام بىلمەيدى» دەگەن سوزىنە يسلام دارىگەرلەرىن عىلىمي زەرتتەۋلەر جۇرگىزىپ، بۇرىن ەمىن تاپپاعان اۋرۋلاردىڭ شيپاسىن ىزدەۋگە شاقىرعان.

اللا تاعالا ٴوزى تولىعىمەن ەشبىر كەمشىلىكسىز تۇسىرگەن يسلام ٴدىنى ادامنىڭ ٴومىرى مەن دەنساۋلىعىن ساقتاپ، قوس دۇنيەنىڭ باقىتىنا كەنەلۋىنە عانا قىزمەت ەتەدى.  

يسلام ٴدىنى بەس شارتتى ساقتاۋعا كەپىلدىك بەرەدى:

- ٴدىن
- ٴتان مەن جان دۇنيە
- ابىروي
- دۇنيە-مۇلىك
- سانا 

بەس شارتتىڭ ۇشەۋى دەنساۋلىقپەن (ٴتان، ابىروي، سانا) بايلانىستى. يسلام مەديسيناسى ادامنىڭ ٴتانىن دەرتكە ۇشىراۋ قاۋىپىنەن ساقتايدى. 

ٴماشھۇر عۇلاما يمام اش-شافيي: «قوعامعا ەكى ٴتۇرلى كاتەگورياداعى ادامدار قاجەت: عالىمدار - ٴدىندى ساقتاۋ ٴۇشىن، دارىگەرلەر – ولاردىڭ ٴتانىن (دەنساۋلىق) ساقتاۋ ٴۇشىن». سونداي-اق «مەن حالال (رۇقسات ەتىلگەن) مەن حارام (تىيىم سالىنعان) جانە مەديسينا بىلىمىنەن باسقا عىلىمدى بىلمەيمىن» دەيدى.

پايعامبارىمىز (س.ع.س) بەن ونىڭ ٴقادىرلى جانۇياسى، ايەلدەرى جانە ساحابالار ٴاردايىم دەرتكە شيپا ىزدەگەن، ەمدەلۋ جولدارىن قاراستىرىپ، ارەكەت قىلعان. ول سول ۋاقىتتاعى اتاقتى، قۇرامى پايدالى بوپ سانالعان نارسەنى ەمدەلۋ ادىسىنە قولدانۋدى كەڭەس ەتكەن، اقىرىندا عالىمدار ونى قۇپتادى.  

بال

اللا تاعالانىڭ ەمدەلۋ ٴۇشىن جاراتقان ٴدارىسىنىڭ ٴبىرى – بال. قۇراندا بىلاي ايتىلادى : 

«(مۇحاممەد ع.س.) راببىڭ، اراعا: «تاۋلاردان، اعاشتاردان جانە لاپاستاردان ۇيالار جاساپ ال!»، دەپ نۇسقادى. (جاراتىلىس قابىلەت بەردى.)

«سونسوڭ ٴار ٴتۇرلى وسىمدىكتەن جەدە راببىڭنىڭ قولايلاستىرعان جولىنا ٴتۇس!» ارانىڭ قارىندارىنان تۇرلى-تۇستە بال شىگادى. وندا ادام بالاسى ٴۇشىن شيپا بار. شىنىندا مۇندا دا ويلايتىن قاۋىم ٴۇشىن البەتتە عيبرات بار» (16: 68-69).

بال – قانتامىرلار جۇيەسىن، اس قورىتۋ، دەمىكپە، اسقازاننىڭ ويىق جاراسى سياقتى اۋرۋلاردان ساۋىقتاندىرىپ، يممۋنيتەتتى كوتەرەدى. 

قارا تمين

سونداي-اق پايعامبارىمىز (س.ع.س) ەم قابىلداعان كەزدە قارا تمين دانەگىن قولدانۋدىڭ پايدالى ەكەندىگىن ايتقان. 1959 جىلى حالىقارالىق ۋنيۆەرسيتەتتەردە 200-دەن استام زەرتتەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلەدى. تاڭداي قاقتىرارلىق تاجىريبە ناتيجەلەرى ماقالا، بايانداما تۇرىندە ٴارتۇرلى باق سالالارىندا جاريالاندى. وسىلايشا، عىلىم تولىعىمەن قارا تميننىڭ ادامزات ومىرىندە وتە ماڭىزدى ەكەنىن دالەلدەدى. الايدا، ونى وسىدان 14 عاسىر بۇرىن پايعامبارىمىز مۇحاممەد (س.ع.س): «قارا تمينمەن ەمدەلىڭدەر، ول ولىمنەن باسقا بارلىق دەرتتىڭ شيپاسى!» دەپ، شيپاسىن ايتىپ كەتكەنى مۇسىلمان الەمىنە ايان (ال-بۇحاري مەن مۋسليم ريۋايات ەتكەن). 

ٴزايتۇن مايى

اللا ەلشىسىنىڭ (س.ع.س) ٴسوزىن جەتكىزۋشى سايد ال-انساري بىلاي دەيدى: «ٴزايتۇن مايىن جەڭدەر، ونى دەنەگە جاعىڭدار، ول قاسيەتتى اعاش» (ات-تيرميزي مەن يبن مادجا ريۋايات ەتكەن).

ٴزايتۇن مايى جۇرەك قان تامىرلارىنىڭ اۋرۋىن الدىن الا ٴبىلدىرىپ، قاننىڭ قويۋلانۋىنا جول بەرمەي، قان تامىرلارىنىڭ ٴجۇرۋىن تەزدەتىپ،  سونىمەن قاتار، قان قىسىمى كوتەرىلگەن كەزدە ونى تۇسىرۋگە سەپتىگىن تيگىزىپ، سەمىرۋدىڭ الدىن الادى. ٴزايتۇن مايىن حالىقتىڭ باسىم كوپشىلىگى كوپ قولداناتىن ەلدە سەمىرۋ پايىزى تومەن. ٴزايتۇن مايى اعزاداعى بوس راديكالداردىڭ سانىن ازايتىپ، راك اۋرۋىنا جول بەرمەۋدە باستى ٴرول اتقارادى. 

سارىمساق

ٴبىر كۇنى اللا ەلشىسى (س.ع.س) ٴالي يبن ٴابۋ تالىبكە: «سارىمساقتى جە، مەن پەرىشتەلەرمەن ارالاسپاعاندا جەيتىن ەدىم» دەگەن. سارىمساقتىڭ شيپالى ەكەنىندە ەش تالاس جوق. سارىمساقتى جەگەن سوڭ وزىنە ٴتان قولايسىز ٴيىس سياقتى كەمشىلىگى بولسا دا، ول باكتەرياعا قارسى، دىڭگەنە اۋرۋىنا شيپا، سونداي-اق قىلتامىرلاردى نىعايتۋداعى وتە ٴتيىمدى تابيعي ٴادىس، ٴارى اعزانى وتە جاقسى بەيىمدەيدى. 

بالىق

اللا تاعالا ٴبىزدىڭ نازارىمىزدى وسى عۇمىردىڭ يگىلىگىنە اۋدارادى (ماعىناسى):

«سەندەر جاس ەتپەن قورەكتەنسىن دەپ، ول – تەڭىزدى سەندەرگە باعىندىردى».

پايعامبارىمىز (س.ع.س): «ٴجانناتتىڭ ەڭ ٴبىرىنشى تاعامى كيتتىڭ باۋىرىنىڭ ەڭ جاقسى بولىگى» دەپ ايتقان.

بالىق مايىنىڭ پايداسى تۋرالى بۇرىن امەريكاندىق جانە ەۋروپالىق عالىمدارىمەن دالەلدەنگەن. سونىمەن قاتار، عالىمدار بالىق مايىندا  جارتىلاي قانىقپاعان مايلى ومەگا 3 قىشقىلىنىڭ جۇرەك پەن قان تامىرلارىنىڭ اۋرۋلارىنا پايدالى ەكەنىن انىقتاعان. 

قۇرما

پايعامبارىمىز (س.ع.س): «كىم تاڭەرتەڭ جەتى قۇرما جەسە، ول كۇنى وعان ۋ دا، دۋالاۋشىلىق تا زيان كەلتىرە المايدى» دەگەن. عالىمدار قۇرمانىڭ جاڭا ەرەكشەلىكتەرى بۇل جيدەكتى ازىقتىڭ تاڭداۋلى ٴتۇرى ەمەس، ول ٴبىرقاتار اۋرۋلاردىڭ شيپاسى ەكەندىگىنە عىلىمي تۇرعىدا كوز جەتكىزگەن. 

سەننا

‘ابداللى بين ۋممي حاراما پايعامبارىمىز (س.ع.س): «سەندەرگە سەننانى قولدانعان ٴجون، ويتكەنى ول ۋدان باسقا بارلىق دەرتتەن شيپا». «ول قانداي ۋ؟» - دەپ ودان سۇرادى. «ٴولىم»، - دەپ ولارعا جاۋاپ قاتتى (يبن مادجيدىڭ جيناعى). 

الوە

پايعامبارىمىز (س.ع.س) الوەنى ەمدەۋ ٴۇشىن قولدانۋدى بۋيىرىپ، اسىرەسە، كوز اۋرۋىنا دا شيپالى ەكەنىن ايتتى. الوەدان جاسالعان دارى-دارىمەكتى ٴىش اۋرۋلارى – گاستريت، اسقازان ويىق جاراسى جانە ۇلتابار، ٴىش قاتۋ كەزىندە پايدالانىلادى. الوە شىرىنىن جازىلمايتىن جارا، ويىق جارا، كۇيىك، تەرىنىڭ ساۋلەدەن زاقىمدانۋى سياقتى تەرى اۋرۋلارىن ەمدەۋ ٴۇشىن قولدانادى.

ٴزىمبىر

ٴزىمبىر – پايدالى زاتتاردىڭ قاينار كوزى. ٴزىمبىردىڭ قۇرامىندا فەلاندرين، سينەول (ەۆكاليپتول)، ەفير مايلارى، سيترال، بورنەول، گينگەرول (ٴزىمبىردىڭ تامىرىندا بولادى)، كامفين سەكىلدى اعزاعا پايدالى كومپونەنتتەر مەن قوسا، ماڭىزدى امينوقىشقىلدار: لەيزين، فەنيلانين، مەتيونين جانە ت.ب. زاتتار بار.

دەنساۋلىق – باعا جەتپەس بايلىق، ادام ٴۇشىن اسىل زات. ادام ٴومىرىنىڭ ٴمان-ماڭىزى دا ٴتاننىڭ ساۋلىعى مەن رۋحتىڭ تىنىشتىعى ەكەنىن ەسكەرسەك، ٴار ادام بالاسى ٴوز دەنساۋلىعىنا ٴجىتى كوڭىل ٴبولۋى كەرەك. بۇل تۋراسىندا شاريعاتىمىز «دەنساۋلىق – امانات» دەپ ەكى اۋىز سوزبەن تۇيىندەيدى. بۇل ٴومىر – ٴسىز بەنەن بىزگە بەرىلگەن امانات. دانا حالقىمىزدىڭ«ٴبىرىنشى بايلىق – دەنساۋلىق»، «ٴتانى ساۋدىڭ – جانى ساۋ» دەگەن وي ورامدارى ادام دەنساۋلىعىن كۇتۋدە تەرەڭ تاربيەلىك ماڭىزىن ٴالى كۇنگە دەيىن جويعان جوق. «اۋىرىپ ەم ىزدەگەنشە،اۋىرمايتىن جول ىزدە» دەگەن بابا وسيەتىن كەلەر ۇرپاقتىڭ ساناسىنا ٴسىڭىرىپ، ولاردىڭ ٴوز دەنساۋلىعىنا دەگەن جاۋاپكەرشىلىكتى قالىپتاستىرۋ بارشامىزدىڭ بورىشىمىز بولىپ قالا بەرمەك. 

گۇلشات ابەنوۆا
date26.11.2014readCount14150printباسىپ شىعارۋ