ٴدىني سەنىمگە دالەل سوزدەر
Діни сенімге дәлел сөздер

قازاق حالقىنىڭ ماقال-ماتەلدەرىنەن، ەل اۋزىندا جۇرگەن ٴسوز ورالىمدارى مەن ولەڭ شۋماقتارىنان يماني ۇعىمدار مەن ۇستانىمداردىڭ جارقىن مىسالدارىن تابا الامىز. مۇنىڭ ٴوزى الاش جۇرتىنىڭ سالت-ساناسىنىڭ، اقىل-ويىنىڭ اسىل دىننەن اجىراماعاندىعىن كورسەتەدى. ٴسوزىمىز دالەلدى بولۋ ٴۇشىن ٴدىني ماتىندەردى، ناقىل سوزدەردى ٴمان-ماعىناسى جاعىنان ولارمەن بىردەي نەمەسە ۇقساس ەل اراسىندا كەڭ تاراعان ماقال-ماتەلدەرمەن، ٴسوز ورالىمدارمەن سالىستىرا ۇسىنىپ وتىرمىز. ۇلتتىڭ ۇتقىر ويلاۋ جۇيەسىندە ويىپ تۇرىپ ورىن الاتىن وسى ايتىلىمدار ٴداستۇرلى قازاق مادەنيەتىنىڭ يسلام دىنىمەن بىتە قايناسىپ جاتقاندىعىن ايعاقتايدى. سالت-سانانىڭ شىنايى سەنىممەن ساباقتاسىپ جاتقاندىعىن بىلدىرەدى.

«كُلُّ كَلَامٍ أَوْ أَمْرٍ ذِي بَالٍ لَا يُفْتَحُ بِذِكْرِ اللهِ فَهُوَ أَبْتَرُ».

حاديس: «اللانىڭ اتىمەن باستالماعان ٴاربىر ماڭىزدى ٴسوز بەن ٴىس شولاق»[1].
قازاق ماتەلى: «ٴسوزدىڭ باسى ٴبىسمىللا، ٴبىسمىللاسىز ٴىس قىلما».

قَالَ اللهُ تَعَالَى: ﴿الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ﴾

قۇران كارىمدە: «ماقتاۋ-ماداق الەمدەردىڭ راببىسى اللاعا ٴتان»[2].
قازاق ماقال-ماتەلدەرى: «ماقتاۋعا اللا عانا لايىق»; «كىرسىز – اي، ٴمىنسىز – ٴبىر قۇداي»; «ەي، ايتاشى، اللانى ايت».

«اِتَّقِ اللهَ حَيْثُمَا كُنْتَ».

حاديستە: «قايدا بولساڭ دا اللادان قورىق»[3].
قازاق ماقال-ماتەلدەرى: «حالىقتان ۇيال، قۇدايدان قورىق»; «قۇدايدان قورىقپاعاننان قورىق»; «قورقۋعا قۇداي عانا لايىق».

«إِذَا سَأَلْتَ فَاسْأَلِ اللهَ، وَإِذَا اسْتَعَنْتَ فَاسْتَعِنْ بِاللهِ».

حاديستە:  «بىردەڭە سۇراساڭ، اللادان سۇرا. جاردەم تىلەسەڭ، اللادان تىلە»[4].
قازاق ماقال-ماتەلدەرى: «اللادان سۇراعاننىڭ ەكى ٴبۇيىرى شىعادى، ادامنان سۇراعاننىڭ ەكى كوزى شىعادى»; «اللاعا سيىنعان قۇستاي ۇشادى، ادامعا سيىنعان مۇرتتاي ۇشادى».

قَالَ اللهُ تَعَالَى: ﴿وَمَا تَشَاءُونَ إِلا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ رَبُّ الْعَالَمِينَ﴾

قۇران كارىمدە: «الەمدەردىڭ راببىسى اللا قالاماسا، قالاي المايسىڭدار»[5].
قازاق ماقالى: «ادامنىڭ دەگەنى بولمايدى، اللانىڭ دەگەنى بولادى. 

قَالَ اللهُ تَعَالَى: ﴿لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ وَهُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ﴾

قۇران كارىمدە: «وعان (اللاعا) ۇقساس ەشتەڭە جوق! ٴارى ول – ەستۋشى ٴھام كورۋشى!» (شۋرا، 11).

«كَانَ اللَّهُ وَلَمْ يَكُنْ شَيْءٌ غَيْرُهُ».

حاديستە: «اللا بولدى، ودان باسقا ەشتەڭە دە بولعان جوق»[6].
قازاق ولەڭدەرى:

ٴماشھۇر ٴجۇسىپ ٴيلاھي سيپاتتار تۋرالى بىلاي دەگەن:

ول – اللا جيسم، جاۋھار، عاريز ەمەس،
بولارعا باسقا باسقا بولەكتەنبەس.
اللانى ەش نارسەگە ۇقساتۋعا،
ەش نارسە وعان ۇقساپ ٴجونى كەلمەس.
بار قۇداي كوكتە دە ەمەس، جەردە دە ەمەس،
مەكەنىن ٴبىر اللانىڭ ەشكىم بىلمەس.
سيپاتى سەگىز بولعان، ٴبىرى – كالام،
سويلەيدى قۇدىرەتىمەن اللا تاعالام
سويلەۋى بىزدەي تىلمەن، جاقپەن ەمەس،
ٴتىل، جاققا مۇقتاج ەمەس سەكىلدى ادام
الدى-ارتى، ٴاستى-ۇستى، وڭ-سولى جوق،
اۋىز، مۇرىن،اياق، باس، كوز، قولى جوق.
ەش نارسەگە ۇقسامايدى ول ٴھام ەش نارسە دە،
كىتاپتىڭ ايتقانىنان ويلاما كوپ.
دانىشپان اباي قۇنانباي ۇلى قازاققا ورتاق مۇسىلمانشىلىق تانىمدى بىلاي جەتكىزەدى:
مەكەن بەرگەن، حالىق قىلعان ول – ٴلا ماكان،
ٴتۇپ يەسىن كوكسەمەي بولا ما ەكەن؟
جانە وعان قايتپاقسىڭ، ونى ويلاماي،
وزگە ماقسات اقىلعا تولا ما ەكەن؟

قَالَ اللهُ تَعَالَى: ﴿وَمَا تَسْقُطُ مِنْ وَرَقَةٍ إِلا يَعْلَمُهَا﴾

قۇران كارىمدە: «...قانداي دا ٴبىر جاپىراق جەرگە تۇسپەسىن، (اللا) ونى دا بىلەدى...»[7]
قازاق ماقالى: «قۇدايسىز قۋراي سىنباس»; «تاعدىر – ٴتاڭىر ٴىسى».

قَالَ اللهُ تَعَالَى: ﴿وَمَا تَدْرِي نَفْسٌ مَاذَا تَكْسِبُ غَدًا وَمَا تَدْرِي نَفْسٌ بِأَيِّ أَرْضٍ تَمُوتُ﴾ 

قۇران كارىمدە: «ەشبىر جان ەرتەڭ نە ىستەيتىنىن بىلمەيدى، ەشبىر جان قاشان ولەتىنىن بىلمەيدى»[8].
قازاق ماقال-ماتەلدەرى: «الداعىنى اللا بىلەدى»; «ەرتەڭ نە بولارىن ەشكىم بىلمەيدى»; «ٴولىم ايتىپ كەلمەيدى».

«رُفِعَتِ الأَقْلَامُ وَجَفَّتِ الصُّحُفُ».

حاديستە:  «قالامدار كوتەرىلدى، پاراقتار كەۋىپ كەتتى (ياعني تاعدىر تاقتاسىنا ٴبارى جازىلدى)»[9].
قازاق ماقال-ماتەلى: «قۋعان جەتپەس، بۇيىرتقان كەتپەس»; «تاعدىردان قاشىپ قۇتىلا المايسىڭ».

قَالَ اللهُ تَعَالَى: ﴿لا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ﴾

قۇران كارىمدە: «...اللانىڭ راحىمىنان كۇدەر ۇزبەڭدەر.[10]
قازاق ماقال-ماتەلدەرى: «ٴۇمىتسىز – شايتان»; «كۇنىنە توقسان پالە كورسەڭ-داعى، سوندا دا كۇدەر ۇزبە ٴبىر اللادان»; «ٴتاڭىر ىسىنەن ٴتۇڭىلۋ – كۇپىرلىك».

«الْجَّنَّةُ تَحْتَ أَقْدَامِ الأُمَّهَاتِ».

حاديستە:  «جۇماق – انالاردىڭ اياقتارىنىڭ استىندا»[11].
قازاق ماقالى: «جۇماق – انانىڭ اياعىنىڭ استىندا».

»رِضَى الرَّبِّ فِي رِضَى الْوَالِدِ وَسَخَطُ الرَّبِّ فِي سَخَطِ الْوَالِدِ«.

حاديستە:  «اللانىڭ رازىلىعى اتا-انانىڭ رازىلىعىندا، اللانىڭ اشۋى اتا-انانىڭ اشۋىندا»[12].
قازاق ماقالى: «اتا-انا رازى بولماي، اللا رازى بولماس».

«طَلَبُ العِلْمِ فَرِيْضَةٌ عَلَىْ كُلِّ مُسْلِمٍ وَمُسْلِمَةٍ».

حاديستە: «ٴبىلىم ىزدەنۋ ٴاربىر مۇسىلمان ەر مەن مۇسىلمان ايەلگە پارىز».[13]
قازاق ماقال-ماتەلدەرى: «وقۋسىز ٴبىلىم جوق، ٴبىلىمسىز كۇنىڭ جوق»; «اقىل – توزبايتىن تون، ٴبىلىم – تاۋسىلمايتىن كەن»; «بىلەكتى ٴبىردى جىعادى، ٴبىلىمدى مىڭدى جىعادى»; «ٴبىلىم تاپپاي ماقتانبا، ونەر تاپپاي باپتانبا»; «اقىل ازبايدى، ٴبىلىم توزبايدى».

«اُطْلُبُواْ الْعِلْمَ مِنَ الْمَهْدِ إِلَى اللَّحْدِ».

ريۋاياتتا: «ٴبىلىمدى بەسىكتەن تابىتقا دەيىن ىزدەڭدەر».
قازاق ماقال-ماتەلدەرى: «ٴبىلىمدى تال بەسىكتەن، جەر بەسىككە دەيىن ىزدەڭدەر»; «ٴجۇز جىل ٴومىر ٴسۇر، ٴجۇز جىل ۇيرەن».

«اللَّهُمَّ إِنِّي أَعُوذُ بِكَ مِنْ عِلْمٍ لَا يَنْفَعُ».

حاديستە: «ۋا، اللا! وزىڭمەن پايداسىز بىلىمنەن ساقتانامىن»[14].

قَالَ عَبْدُ اللهِ بْنِ الْمُعْتَزِّ: «عِلْمٌ بِلاَ عَمَلٍ كَشَجَرَةٍ بِلاَ ثَمَرٍ».

ناقىل ٴسوز: «امالسىز ٴبىلىم – جەمىسسىز اعاش»[15].
قازاق ماقالى: «ەڭبەگى جوق عالىم – ىستىعى جوق جالىن». 

«العِلْمُ نُورٌ وَالْجَهْلُ ظَلاَمٌ».

ناقىل ٴسوز: «ٴبىلىم – نۇر، ناداندىق – قاراڭعىلىق».
قازاق ماقالى: «بىلىمدىگە دۇنيە جارىق، ٴبىلىمسىزدىڭ كۇنى كارىپ»; «ٴبىلىم – گاۋھار، باعاسى جوق، ناداندىق – كەسەل، داۋاسى جوق».

قَالَ اللهُ تَعَالَى: ﴿وَمَا يَذَّكَّرُ إِلا أُولُو الألْبَابِ﴾ 

قۇران كارىمدە: «(اياتتاردان) اقىل يەلەرى عانا ۇگىت الادى»[16].

«مَا اكْتَسَبَ رَجُلٌ مَا اكْتَسَبَ مِثْلَ فَضْلِ عَقْلٍ يَهْدِي صَاحِبَهُ إِلَى هُدًى، وَيَرُدُّهُ عَنْ رَدًى، وَمَا تَمَّ إِيمَانُ عَبْدٍ وَلا اسْتَقَامَ دِينُهُ حَتَّى يَكْمُلَ عَقْلُهُ».

حاديستە: «ادام ٴدال اقىلدان اسقان ارتىقشىلىققا يە بولعان ەمەس. اقىل يەسىن تۋرا جولعا سالادى، جاماندىقتان قايتارادى. اقىلى كەمەلدەنبەيىنشە پەندەنىڭ يمانى تولىقپايدى، ٴدىنى تۇزەلمەيدى».[17]
قازاق ماقال-ماتەلدەرى: «اقىلمەن التىن تابىلار، التىنمەن اقىل تابىلماس»; «اقىل – ادام كورىگى، سابىر – اقىل سەرىگى»; «اقىل ازبايدى، ادىلدىك توزبايدى»; «اقىل اينىماس، التىن شىرىمەس»; «اقىلدىنىڭ ٴسوزى – داريانىڭ ٴوزى»; «اقىل – التىن ساندىق، ادامىنا قاراي اشىلار»; «اقىل كوپكە جەتكىزەدى، ونەر كوككە جەتكىزەدى».

«الْكَلِمَةُ الْحِكْمَةُ ضَالَّةُ الْمُؤْمِنِ فَحَيْثُ وَجَدَهَا فَهُوَ أَحَقُّ بِهَا».

حاديستە: «دانالىق ٴسوز ٴمۇمىننىڭ جوعالتقانى، ەگەر تاپسا، ونى الۋعا باسقادان گورى حاقىلى»[18].
قازاق ماتەلدەرى: «بىلىمدىدەن شىققان ٴسوز – تالاپتىعا بولسىن كەز»; «ناقىل ٴسوز – نيەتى اققا جاقىن ٴسوز».

«إنَّ مِنَ البَيَانِ لَسِحْرًا».

حاديستە: «ٴسوزدىڭ سيقىرلى كۇشى بار»[19].
قازاق ماقال-ماتەلدەرى:  «ونەر الدى – قىزىل ٴتىل»; «اۋزى ق ۇلىپ ساندىقتى ٴتىس اشپاسا، ٴتىل اشادى»; «ٴتىل تاس جارادى، تاس جارماسا، باس جارادى»; «اقىننىڭ ٴتىلى قىلىشتان وتكىر».

«لِكُلِّ مَقَامٍ مَقَالٌ».

حاديستە: «ٴاربىر ماقامنىڭ، ورىننىڭ ٴوز ٴسوزى بار».[20]
قازاق ماقال-ماتەلدەرى: «ورىندى ايتىلعان ٴسوز ورنىنا قاعىلعان شەگەدەي»; «ٴسوز جۇيەسىن تاپسا، مال يەسىن تابار»; «ٴسوز تاپقانعا قولقا جوق».

قَالَ عَلِيٌّ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ: «خَيْرُ الْكَلاَمِ مَا قَلَّ وَدَلَّ».

ناقىل ٴسوز:  «ٴسوزدىڭ قايىرلىسى – از ٴارى ساز بولعانى». ٴالي يبن ٴابۋ تاليب (ر.ا.) ايتقان.
قازاق ماقال-ماتەلى: «كوپ ٴسوز ۇتپايدى، ٴدوپ ٴسوز ۇتادى»; «كوپ ٴسوز – كۇمىس، از ٴسوز – التىن».

«إِذَا دَخَلْتَ عَلَى أَهْلِكَ فَسَلِّمْ، يَكُونُ بَرَكَةً عَلَيْكَ وَعَلَى أَهْلِكَ».

حاديستە: «وتباسىڭا كىرگەن كەزدە ولارعا سالەم بەر. ول وزىڭە دە، وتباسىڭا دا بەرەكە اكەلەدى»[21].
قازاق ماتەلدەرى: «سالەم ٴسوزدىڭ – اناسى»; «سالەم بەرۋ – سۇننەت، قايتارۋ – مىندەت».

«مَنْ كَانَ يُؤْمِنُ بِاللهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ فَلْيَقُلْ خَيْرًا أَوْ لِيَصْمُتْ».

حاديستە: «كىمدە-كىم اللاعا، اقىرەت كۇنىنە يمان كەلتىرگەن بولسا، جاقسى ٴسوز سويلەسىن، نە ۇندەمەسىن».[22]
قازاق ماقالدارى: «بايلاۋى جوق شەشەننەن، ۇندەمەگەن ەستى ارتىق، بايگە الماعان جۇيرىكتەن، بەلى جۋان بەستى ارتىق»; «جاقسى بايقاپ سويلەر، جامان شايقاپ سويلەر».

«مَنْ كَثُرَ كَلامُهُ كَثُرَ سَقْطُهُ».

ناقىل: «ٴسوزى كوبەيگەننىڭ قاتەلىگى كوبەيەدى». ومار يبن حاتتابتىڭ (ر.ا.) ٴسوزى.
قازاق ماقالدارى: «كىسى قىزىل تىلدەن ولەدى، تۇلكى قىزىل جۇننەن ولەدى»; «مال باسىنان بايلانادى، ادام تىلىنەن بايلانادى»; «ايتپاس جەردە ٴتىلىڭ تارت».

«مَنْ صَمَتَ نَجَا».

حاديستە: «كىم ۇندەمەسە، قۇتىلادى».[23]
قازاق ماقالى: «ۇندەمەگەن ۇيدەي بالەدەن قۇتىلادى».

«أَكْثَرُ خَطَايَا ابْنُ آدَمَ مِنْ لِسَانِهِ».

حاديستە: «ادام بالاسىنىڭ قاتەلىكتەرىنىڭ كوبىسى  – تىلىنەن»[24]
قازاق ماقالدارى: «باسقا بالە – تىلدەن»; «ادام كوڭىلىنەن ازادى، تىلىنەن جازادى»;

«أَفْضَلُ الْجِهَادِ كَلِمَةُ عَدْلٍ عندَ سلْطَانٍ جائِرٍ».

حاديستە: «جيھادتىڭ ەڭ ابزالى قاتىگەز سۇلتاننىڭ الدىندا ٴادىل ٴسوز ايتۋ».[25]
قازاق ماقالدارى: «الا سويلەپ ۇلىققا جاققانشا، ادال سويلەپ حالىققا جاق».

«قُلِ الْحَقَّ لَوْ كَانَ مُرًّا».

حاديستە: «اششى بولسا دا حاقتى ايت».[26]
قازاق ماقالى: «اششى بولسا دا شىندىقتى ايت».

«لَيْسَ الْخَبَرُ كَالْمُعَايَنَةِ».

حاديس: «ەستىگەن حابار كوزبەن كورگەندەي بولمايدى»[27].
قازاق ماقالدارى: «كوزبەن كورگەن شىندىق، قۇلاقپەن ەستىگەن وتىرىك»; «مىڭ ەستىگەننەن ٴبىر كورگەن ارتىق».

«بَيْنَ الصِّدْقِ وَالْكَذِبِ أَرْبَعُ أَصَابِعَ».

ٴالي يبن ٴابۋ تاليبتەن (ر.ا.) جەتكەن ريۋاياتتا: «شىندىق پەن وتىرىكتىڭ اراسى ٴتورت ساۋساق».
قازاق ماتەلى: «وتىرىك پەن شىندىقتىڭ اراسى ٴتورت ەلى».

«الرَّجُلُ عَلَى دِينِ خَلِيلِهِ».

حاديستە: «ٴاربىر ادام جولداسىنىڭ دىنىندە بولادى»[28].
قازاق ماقالدارى: «ەرى جىگىت جولداسىمەن تانىلادى»; «اعاش تامىرىمەن مىقتى، ادام دوس-جارىمەن مىقتى».

«الْتَمِسُوا الرَّفِيقَ قَبْلَ الطَّرِيقَ ، وَالْجَارَ قَبْلَ الدَّارِ».

حاديستە: «جولدان بۇرىن جولداس ىزدە، ۇيدەن بۇرىن كورشى ىزدە»[29].
قازاق ماقالى: «جولعا شىقپاس بۇرىن، جولداسىڭدى سايلا، ٴۇي سالماس بۇرىن كورشىڭدى ويلا».

«إِنَّمَا مَثَلُ الجَلِيسِ الصَّالحِ والجَلِيسِ السّوءِ كَحَامِلِ الْمِسْكِ وَنَافِخِ الْكِير، فَحَامِلُ الْمِسْكِ إمَّا أنْ يُحْذِيَكَ وَإِمَّا أنْ تَبْتَاعَ مِنْهُ وَإِمَّا أَنْ تَجِدَ مِنْهُ رِيحًا طَيِّبَةً، وَنَافِخُ الكِيرِ إِمَّا أَنْ يُحْرِقَ ثِيَابَكَ وَإِمَّا أَنْ تَجِدَ رِيحًا خَبِيثَةً».

حاديستە: «جاقسى سۇحباتتاس پەن جامان سۇحباتتاستىڭ مىسالى ميسك تاسۋشى مەن كورىك ۇرلەۋشىنىڭ مىسالىنداي. ميسك تاسۋشى نە ساعان (ٴاتىرىن) تارتۋ ەتەدى، نە ٴوزىڭ ودان ساتىپ الاسىڭ، ٴتىپتى بولماعاندا (قاسىڭنان وتكەندە) جاعىمدى جۇپار ٴيىستى سەزىنەسىڭ. ال كورىك ۇرلەۋشى نە كيىمىڭدى كۇيدىرەدى، نە ودان جاعىمسىز ناشار ٴيىستى سەزىنەسىڭ»[30].
قازاق ماقالى: «جاقسىمەنەن سويلەسسەڭ، قۇمارىڭدى قاندىرار، جامانمەنەن سويلەسسەڭ، كوڭىلىندى قالدىرار».

«الرَّجُلُ الصَّالِحُ يَجِيءُ بِالْخَبَرِ الصَّالِحِ، وَالرَّجُلُ السُّوءُ يَجِيءُ بِالْخَبَرِ السُّوءِ».

حاديستە: «يگى كىسى يگى حابار اكەلەدى، ناشار كىسى جامان حابار اكەلەدى»[31].
قازاق ماقالى: «جاقسىدان شاراپات، جاماننان كەساپات».

«أُطْلُبُواْ الْخَيْرَ عِنْدَ حِسَانِ الْوُجُوهِ».

حاديستە: «يگىلىكتى ٴتۇسى يگىلەردەن ىزدەڭدەر»[32].
قازاق ماتەلى: «ٴتۇسى يگىدەن تۇڭىلمە».

«الْمُؤْمِنُ مِرْآةُ الْمُؤْمِنِ».

حاديستە: «ٴمۇمىن – ٴمۇمىننىڭ ايناسى»[33].
قازاق ماتەلى: «مۇسىلمان – مۇسىلماننىڭ ايناسى».

«زُرْ غُبًّا تَزْدَدْ حُبًّا».

حاديستە: «از بارساڭ، ارداعىڭ ارتادى»[34].
قازاق ماقالدارى: «اعايىنمەن الىستان سىيلاسقان ٴجون»; «ٴجيى بارساڭ، جالىقتىراسىڭ».

«اللَّهُمَّ بَارِكْ لأُمَّتِي فِي بُكُورِهَا».

حاديستە: «ۋا، اللا! ۇمبەتىمنىڭ ەرتە تۇرعانىنا بەرەكە بەر!»[35]
قازاق ماقال-ماتەلدەرى: «ەرتە تۇرعان ەركەكتىڭ ىرىسى ارتىق، ەرتە تۇرعان ايەلدىڭ ٴبىر ٴىسى ارتىق»; «ولىمنەن باسقانىڭ ەرتەسى جاقسى».

«مَا مِنْ يَوْمٍ يُصْبِحُ العِبَادُ فِيهِ إلا مَلَكانِ يَنْزلاَنِ، فَيقُولُ أحَدُهُمَا: اللَّهُمَّ أعْطِ مُنْفِقًا خَلَفًا، وَيَقُولُ الآخَرُ: اللَّهُمَّ أعْطِ مُمْسِكًا تلَفًا».

حاديستە:  «پەندەلەر امان-ساۋ تۇرعان ٴاربىر كۇنى تاڭەرتەڭ ەكى پەرىشتە تۇسەدى. ٴبىرى: «ۋا، اللا! قايىر شىعارعانعا قارىمتا بەر!» – دەيدى، ال ەكىنشىسى: «ۋا، اللا! شىعارماعانعا شىعىن بەر!» – دەيدى»[36].
قازاق ماقال-ماتەلدەرى: «قولى اشىقتىڭ جولى اشىق»; «قايىرلى ٴىس ادامنان قايتپاسا، قۇدايدان قايتادى».

قَالَ اللهُ تَعَالَى: ﴿وَأَمْرُهُمْ شُورَى بَيْنَهُمْ﴾ 

اللا تاعالا بىلاي دەيدى: «..ولاردىڭ (مۇمىندەردىڭ) ىستەرى كەڭەسپەن بىتەدى..»[37].

قَالَ اللهُ تَعَالَى: ﴿وَشَاوِرْهُمْ فِي الأمْرِ﴾ 

اللا تاعالا بىلاي دەيدى: «..(ۋا، مۇحاممەد) ٴىس تۋرالى ولارمەن (مۇمىندەرمەن) كەڭەس..»[38].
قازاق ماقالدارى: «كەڭەسىپ تىككەن تون كەلتە بولماس»; «كەڭ كيىم توزبايدى، كەڭەستى ەل ازبايدى»; «ٴبىر كىسىنىكى ماقۇل، ەكى كىسىنىكى اقىل».

قَالَ اللهُ تَعَالَى: ﴿يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَأُولِي الأمْرِ مِنْكُمْ﴾

قۇران كارىمدە: «ۋا، يمان كەلتىرگەندەر! اللاعا بويسۇنىڭدار، ەلشىگە جانە امىرشىلەرىڭە بويسۇنىڭدار!»[39].
قازاق ماقالى: «ٴتارتىپسىز ەل بولمايدى، تارتىپكە باعىنعان قۇل بولمايدى».

«لَيْسَ الْغِنَى عَنْ كَثْرَةِ الْعَرَضِ، وَلَكِنَّ الْغِنَى غِنَي النَّفْسِ».

حاديستە: «راسىندا بايلىق دەگەنىمىز زاتتىڭ كوپتىگى ەمەس، بايلىق دەگەنىمىز جاننىڭ بايلىعى»[40]، – دەگەن.
قازاق ماتەلى: «باستى بايلىق – كوڭىل بايلىعى».

«الْقَنَاعَةُ مَالٌ لا يَنْفَدُ  وَكَنْزٌ لا يَفْنَى».

حاديستە: «قاناعات تاۋسىلمايتىن بايلىق، جويىلمايتىن قازىنا»[41].
قازاق ماقالدارى: «قاناعات – سارقىلماس قازىنا»; «قاناعات قارىن تويعىزار، قاناعاتسىزدىق جالعىز اتىن سويعىزار»; «ازعا قاناعات، كوپكە شۇكىر».

«الاقْتِصَادُ نِصْفُ الْعَيْشِ».

حاديستە: «ۇنەمدەۋ تىرشىلىكتىڭ جارتىسى»[42].
قازاق ماقالدارى: «ەسەپتەمەگەنگە ٴبارى تۇگەل»; «بازارى جاقىن بايىماس»; «شاشۋ وڭاي، جيناۋ قيىن»; «تەڭگە تيىننان قۇرالادى».

«فَعَلَيْكُمْ بِالجَمَاعَةِ، فَإنَّمَا يَأْكُلُ الذِّئْبُ مِنَ الغَنَمِ القَاصِيَة».

حاديستە: «كوپشىلىكپەن بىرگە بولىڭدار! شىنىندا، قاسقىر دا شەتكە شىققان قويدى جەيدى»[43].
قازاق ماقالدارى: «بولىنگەندى ٴبورى جەيدى»; «جالعىزدىڭ شاڭى شىقپاس»; «جالعىز اعاش ورمان ەمەس»; «ايىرىلساڭ ازارسىڭ، قوسىلساڭ وزارسىڭ».

«حُبُّكَ الشَّيْءِ يُعْمِي وَيُصِمُّ».

حاديستە: «ٴبىر نارسەنى قاتتى جاقسى كورۋىڭ (جاماندىعىن) كورسەتپەيدى، ەستىرپەيدى»[44].
قازاق ماقالدارى: «قارعا بالاسىن اپپاعىم دەر، كىرپى بالاسىن جۇمساعىم دەر».

«كُلُّ مَعْرُوفٍ صَدَقَةٌ».

حاديستە: «ٴاربىر ىزگىلىك ساداقا»[45].
قازاق ماقالدارى: «جاقسى ٴسوز – جارىم ىرىس».

«تَهَادُواْ تَحَابُّواْ».

حاديستە: «بىر-بىرىڭە سىي بەرىڭدەر، سۇيىسپەنشىلىكتەرىڭ ارتادى» [46]
قازاق ماقالى: «ورامال تون بولمايدى، جول بولادى».

قَالَ اللهُ تَعَالَى: ﴿ إِنَّ مَعَ الْعُسْرِ يُسْرًا﴾ 

اللا تاعالا بىلاي دەيدى: «راسىندا، جەڭىلدىك قيىندىقپەن بىرگە بولادى»[47].
قازاق ماقالدارى: «ەر تارىقپاي، مولىقپايدى»; «تارشىلىق بولماي، كەڭشىلىك بولمايدى».

«إِنَّ مِنْ خِيَارِكُمْ أَحْسَنُكُمْ أَخْلاَقًا».

حاديستە: «اسىلى، سەندەردىڭ ەڭ قايىرلىلارىڭ – مىنەز-قۇلقى ەڭ جاقسىلارىڭ».[48]
قازاق ماقالدارى: «كىشىپەيىلدىلىك – كىسىنىڭ كوركى»; «كىشىپەيىلدىك – كىشىلىك ەمەس، كىسىلىك»; «ادەپتىلىك ار-ۇيات – ادامدىقتىڭ بەلگىسى، تۇرپايى مىنەز، تاعى جات – ناداندىقتىڭ بەلگىسى».

«إِنَّ لِكُلِّ دِينٍ خُلُقًا وَإِنَّ خُلُقَ الإِسْلاَمِ اَلْحَيَاءُ».

حاديستە: «ٴاربىر ٴدىننىڭ وزىنە ٴتان مىنەزى بار، يسلامنىڭ مىنەزى – ۇياتتىلىق».[49]

«اَلْحَيَاءُ خَيْرٌ كُلُّهُ».

حاديستە: «ۇياتتىڭ بارلىعى دا قايىرلى».[50]
قازاق ماقالدارى: «ۇيات كىمدە بولسا، يمان سوندا»; «ۇيات – يماننان»; «ولىمنەن ۇيات كۇشتى».

«إِنَّ مِمَّا أَدْرَكَ النَّاسُ مِنْ كَلاَمِ النُّبُوَّةِ الأُولَى: إِذَا لَمْ تَسْتَحِ فَاصْنَعْ مَا شِئْتَ».

حاديستە: «ادامداردىڭ العاشقى پايعامبارلىقتان ۇلگەرگەن ۇلەسى «ەگەر (قۇدايدان) ۇيالماساڭ، بىلگەنىڭدى ىستە» دەگەن (ناقىل ٴسوز)»[51].
قازاق ماقالدارى: «ۇيالماساڭ بىلگەنىڭدى ىستە»

«مَا زَادَ اللَّه عَبْدًا بِعَفْوٍ إِلَّا عِزًّا».

حاديستە:  «اللا كەشىرىم ەتكەن پەندەنىڭ مەرەيىن اسىرادى»[52].
قازاق ماقال-ماتەلى: «كەشىرە ٴبىلۋ – كۇشتىلىك»; «الدىڭا كەلسە اتاڭنىڭ قۇنىن كەش».

«لَيْسَ الشَّدِيدُ مَنْ غَلَبَ النَّاسَ وَلَكِنَّ الشَّدِيدَ مَنْ غَلَبَ نَفْسَهُ».

حاديستە:  «ادامداردى جىققان كۇشتى ەمەس، ٴوز ٴناپسىسىن جەڭگەن كۇشتى»[53].
قازاق ماقال-ماتەلى: «ٴوز ٴناپسىسىن جەڭگەن – باتىر».

«مَنْ عَرَفَ نَفْسَهُ عَرَفَ رَبَّهُ».

ناقىل ٴسوز: «كىم ٴوزىن، ٴناپسىسىن تانىسا، راببىسىن تانيدى».
قازاق ماقالدارى: «ٴوزىن-وزى تانىعان قۇدايىن تانيدى».

«رَحِمَ اللهُ امْرَءًا عَرَفَ قَدَرَهُ».

ناقىل ٴسوز: «ٴوز شاماسىن بىلگەن ەرگە اللانىڭ راحىمى جاۋسىن». ومار يبن ٴابدۋلازيزدىڭ ٴسوزى.
قازاق ماقالدارى: «ٴوزىن ٴوزى بىلگەن ەر باقىتتى، ٴوزىن ٴوزى بيلەگەن ەل باقىتتى»; «كوتەرە المايتىن قىلىشتى بەلىڭە بايلاما»; «ٴالىن بىلمەگەن الەك»; «اياز بي ٴالىڭدى ٴبىل، قۇمىرسقا جولىڭدى ٴبىل».

«إِنَّ اللهَ تَجَاوَزَ عَنْ أُمَّتِي الْخَطَأَ وَالنِّسْيَانَ وَمَا اسْتُكْرِهُواْ عَلَيْهِ».

حاديستە: «اقيقاتىندا، اللا مەنىڭ ۇمبەتىمنەن قاتەلەسىپ، ۇمىتىپ، نە ماجبۇرلىكپەن جاساعان قاتەلىكتەرىن كەشىرەدى»[54].
قازاق ماقالدارى: «جاڭىلىسقانعا جازا جوق»; «اداسقاننىڭ ايىبى جوق قايتىپ ٴۇيىرىن تاپقان سوڭ»; «جاڭىلمايتىن جاق جوق، سۇرىنبەيتىن تۇياق جوق».

«سَيِّدُ الْقَوْمِ خَادِمُهُمْ».

حاديستە: «قاۋىمنىڭ مىرزاسى قىزمەتشىسى».[55]
قازاق ماقالدارى: «ەر ازامات بەلگىسى: تۇزدە مىرزا، ۇيدە قۇل».

«مَنْ كَانَ يُؤْمِنُ بِاللهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ فَلْيُكْرِمْ ضَيْفَهُ».

حاديستە: «كىمدە-كىم اللاعا، اقىرەت كۇنىنە يمان كەلتىرگەن بولسا، قوناعىن قۇرمەتتەسىن».[56]
قازاق ماقالدارى: «قوناقتىڭ اسىن ٴتاڭىرى وتەيدى»; «قوناق كەلسە ەسىككە، جۇگىرىپ شىق كەشىكپە».

«الضِّيَافَةُ ثَلاَثَةُ أَيَّامٍ، وَمَا كَانَ بَعْدَ ذَلِكَ فَهُوَ صَدَقَةٌ عَلَيْهِ».

حاديستە:  «قوناق ەتۋ ٴۇش كۇن، ودان اسقانى ٴۇي يەسىنىڭ ساداقاسى»[57].
قازاق ماقال-ماتەلى: «قوناق ٴۇش كۇنگە دەيىن قۇت».

«مَنْ يَهْدِهِ اللَّهُ فَلا مُضِلَّ لَهُ، وَمَنْ يُضْلِلْ فَلا هَادِيَ لَهُ». 

حاديستە: «اللا كىمدى تۋرا جولعا سالسا، ونى ەشكىم اداستىرا المايدى، كىمدى اداستىرسا، ونى ەشكىم تۋرا جولعا سالمايدى».[58]
قازاق ماتەلى: «اللا اداستىرعاندى ادام تۋرا جولعا سالا الماس».

 «لَوْ أَنَّكُمْ تَوَكَّلْتُمْ عَلَى اللهِ حَقَّ تَوَكُّلِهِ لَرَزَقَكُمْ كَمَا يَرْزُقُ الطَّيْرَ: تَغْدُو خِمَاصًا، وَتَرُوحُ بِطَانًا».

حاديستە: «ەگەر اللاعا نىق تاۋەكەل ەتسەڭدەر، وندا ول سەندەرگە تاڭەرتەڭ قارىندارى قابىسىپ شىعىپ، كەشكە قامپايىپ قايتاتىن قۇستاردى ريزىقتاندىرعانىنداي ريزىق بەرەر ەدى».[59]
قازاق ماقالدارى: «تاۋەكەلدى تاۋ جىعار»; «قۇدايعا شىن سەنگەن قۇستاي ۇشار»; «ۋايىم ٴتۇبى – تۇڭعيىق، باتاسىڭ دا كەتەسىڭ، تاۋەكەل ٴتۇبى – جەل قايىق، مىنەسىڭ دە وتەسىڭ»; «ەر جولداسى – تاۋەكەل»; «اللا دەگەن ار بولماس، اللا دەگەن پەندەلەر، ەش نارسەگە زار بولماس»; «اللا دەپ بارساڭ، امان كەلەرسىڭ».

«أَطْعِمُوا الطَّعَامَ، وَأَفْشُوا السَّلامَ، وَصَلُّوا بِاللَّيْلِ وَالنَّاسُ نِيَامٌ، تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ بِسَلامٍ».

حاديستە: «ادامداردى تاماقتاندىرىڭدار، سالەمدى تاراتىڭدار جانە تۇندە جۇرت ۇيىقتاپ جاتقاندا ٴتاھاجۇد نامازىن وقىڭدار، سوندا جۇماققا امان-ەسەن كىرەسىڭدەر».[60]
قازاق ماقالى: «اللاعا جاعام دەسەڭ ازاندى بول، ادامعا جاعام دەسەڭ قازاندى بول».

«مَا آمَنَ بِي مَنْ بَاتَ شَبْعَانَ وَجَارُهُ جَائِعٌ إِلَى جَنْبِهِ، وَهُوَ يَعْلَمُ بِهِ».

حاديستە: «جانىنداعى كورشىسىنىڭ اش جاتقاندىعىن بىلە تۇرا ٴوزى توق بولىپ جاتقان ادام ماعان ناق يمان كەلتىرگەن ەمەس»[61].
قازاق ماقالى: «كورشى اقىسى – ٴتاڭىر اقىسى».

«أَوَّلُ خَصْمَيْنِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ جَارَانِ».

حاديستە: «قيامەت كۇنى ەڭ ٴبىرىنشى داۋلاساتىندار – كورشىلەر»، − دەگەن[62].
قازاق ماتەلى: «اقىرەتتە الدىمەن كورشىدەن سۇرالاسىڭ».

«لَا يُلْسَعُ الْمُؤْمِنُ مِنْ جُحْرٍ مَرَّتَيْنِ».

حاديستە: «ٴمۇمىن ادام ٴبىر ىننەن ەكى رەت شاقتىرمايدى».[63]
قازاق ماقالدارى: «اقىلدى ٴبىر جەردە ەر ەكى رەت سۇرىنبەس»; «اقىلدى ٴبىر رەت مۇدىرەدى، اقىلسىز مىڭ رەت سۇرىنەدى».

«إِنَّ الصَّبْرَ عِنْدَ الصَّدْمَةِ الأُولَى».

حاديستە: «شىن مانىندەگى سابىر العاشقى سوققىدا كورىنەدى».[64]
قازاق ماقالى: «ەر ساسقاندا بەلگىلى، ات شاپقاندا بەلگىلى».

«الْبَرَكَةُ مَعَ أَكَابِرِكُمْ».

حاديستە: «بەرەكە سەندەردىڭ ۇلكەندەرىڭمەن بىرگە»[65].
قازاق ماقالى: «قارياسى بار ٴۇيدىڭ قازىناسى بار».

«اَلْيَدُ الْعُلْيَا خَيْرٌ مِنَ الْيَدِ السُّفْلَى وَالْيَدُ الْعُلْيَا هِيَ الْمُنْفِقَةُ وَالْيَدُ السُّفْلَى هِيَ السَّائِلَةُ».

حاديستە: «بەرەرمەن قول الارمان قولدان قايىرلى. ويتكەنى بەرەرمەن قول – ساداقا بەرۋشى، ال الارمان قول – سۇراۋشى».[66]
قازاق ماقالدارى: «قولى اشىقتىڭ جولى اشىق»; «بەرەگەن قول الاعان قولدان قايىرلى».

«التَّأَنِّي مِنَ اللهِ وَالْعَجَلَةُ مِنَ الشَّيْطَانِ».

حاديستە: «بايسالدىلىق – اللادان، اسىعۋ – شايتاننان».[67]
قازاق ماقالدارى: «اسىققان – شايتاننىڭ ٴىسى»; «اسىققان قالار ۇياتقا، سارعايعان جەتەر مۇراتقا».

«النَّصْرُ مَعَ الصَّبْرُ».

حاديستە: «جەڭىس سابىرمەن كەلەدى».[68]
قازاق ماقالدارى: «سابىر ٴتۇبى – سارى التىن»; «بەينەت ٴتۇبى – زەينەت».

«الْحَرْبُ خَدْعَةٌ».

حاديستە: «سوعىس قۋلىقتان تۇرادى».[69]
قازاق ماقال-ماتەلدەرى: «ايلالى باتىر الدىرماس»; «ۇرىستا تۇرىس جوق»; «نايزامەن الا الماعاندى ايلامەن ال»; «ايلا مەن اقىل قوسىلسا، الدىرمايتىن ەكەۋ»; «ارىستانداي ايباتىڭ بولسىن، تۇلكىدەي ايلاڭ بولسىن».

«السَّفَرُ قِطْعَةٌ من الْعَذَابِ».

حاديستە: «ساپار – ازاپتىڭ ٴبىر بولىگى».[70]
قازاق ماقالدارى: «جول ازابى – كور ازابى»; «جولاۋشىنى جول سىنايدى»; «جول اسۋسىز بولمايدى، توي شاشۋسىز بولمايدى».

«نِعْمَتَانِ مَغْبُونٌ فِيهِمَا كَثِيرٌ مِنَ النَّاسِ: اَلصِّحَّةُ وَالْفَرَاغُ».

حاديستە: «ادامداردىڭ كوپشىلىگى ەكى نىعمەتتىڭ: دەنساۋلىق پەن بوس ۋاقىتتىڭ ٴقادىرىن بىلمەيدى».[71]
قازاق ماقال-ماتەلدەرى: «دەنساۋلىق – ٴقادىرسىز»; «دەنساۋلىقتىڭ ٴقادىرىن اۋىرعاندا بىلەرسىڭ»; «ۋاقىتتىڭ بوس وتكەنى – ٴومىردىڭ بوس كەتكەنى»; «قولدا باردا التىننىڭ دا ٴقادىرى جوق»; «اۋرۋىڭا ەم ىزدەگەنشە، اۋىرمايتىن جول ىزدە».

«مَا أَنْزَلَ اللهُ دَاءً إِلاَّ أَنْزَلَ لَهُ دَوَاءً أَوْ شِفَاءً».

حاديستە: «اللا قانداي دەرت تۇسىرمەسىن، ونىڭ شيپاسى مەن داۋاسىن دا تۇسىرگەن»[72]
قازاق ماقال-ماتەلدەرى: «ٴار دەرتتىڭ داۋاسى بار».

«الدُّنْيَا مَتَاعٌ وَخَيْرُ مَتَاعِ الدُّنْيَا الْمَرْأَةُ الصَّالِحَةُ».

حاديستە: «دۇنيە – قىزىقتاۋ، ونداعى قىزىقتاردىڭ ەڭ قايىرلىسى – ىزگى ايەل».[73]
قازاق ماقال-ماتەلدەرى: «جاقسى ايەل – زەينەت، جامان ايەل – بەينەت»; «جاقسى ايەل تەڭى جوق جولداس، ٴتۇبى جوق سىرلاس»; «جاقسى ايەل جامان ەركەكتى تۇزەتەدى. جامان ايەل جاقسى ەركەكتى جۇدەتەدى»; «جاقسى بولسا ايەلىڭ – ۇيىڭدەگى ىرىسىڭ».

«اِسْتَعِينُواْ عَلَى قَضَاِء حَوَائِجِكُمْ بِالْكِتْمَانِ، فَإِنَّ كُلَّ ذِي نِعْمَةٍ مَحْسُودٌ».

حاديستە: «قاجەت-ماقساتتارىڭا جاسىرىن قول جەتكىزىڭدەر، ويتكەنى ٴاربىر نىعمەت يەسى قىزعانىشقا تاپ بولادى».[74]
قازاق ماقال-ماتەلدەرى: «جامان دوسقا سىر اشپا»; «جاقىنعا وتىرىك ايتپا، جاتقا سىر ايتپا»; «بار بولسا كورە الماس، جوق بولسا بەرە الماس».

«إِنْ قَامَتْ السَّاعَةُ وَبِيَدِ أَحَدِكُمْ فَسِيلَةٌ، فَإِنْ اسْتَطَاعَ أَنْ لَا يَقُومَ حَتَّى يَغْرِسَهَا فَلْيَفْعَلْ».

حاديستە: «قيامەت كۇنى بولعاندا بىرەۋىڭنىڭ قولىڭدا ٴبىر بۇتاق بولىپ، ونى وتىرعىزا الاتىنداي مۇرشاسى بولسا، وتىرعىزسىن».[75]

«اِعْمَلْ لِدُنْيَاكَ كَأَنَّكَ تَعِيشُ أَبَدًا وَاعْمَلْ لِآخِرَتِكَ كَأَنَّكَ تَمُوتُ غَدًا».

ريۋاياتتا: «دۇنيەڭ ٴۇشىن ماڭگى ٴومىر سۇرەتىندەي قارەكەت ەت، اقىرەتىڭ ٴۇشىن ەرتەڭ ولەتىندەي امال ەت».
قازاق ماقال-ماتەلدەرى: «تۇستىك ٴومىرىڭ بولسا، كەشتىك مال جينا»; «دۇنيە – اقىرەتتىڭ ەگىنى»; «ەرتەڭىن ويلاماعان ەر ەمەس»; «جاعىڭ تالعانشا جاقسىلىق جاسا».

«مَا مِنْ مُسْلِمٍ يَغْرِسُ غَرْسًا، أَوْ يَزْرَعُ زَرْعًا فَيَأْكُلُ مِنْهُ طَيْرٌ أَوْ إِنْسَانٌ أَوْ بَهِيمَةٌ إِلَّا كَانَ لَهُ بِهِ صَدَقَةٌ».

حاديستە: «قانداي دا ٴبىر مۇسىلمان كوشەت وتىرعىزىپ، نە ەگىن ەگىپ، ودان قۇس، ادام، جانۋار جەسە، ول ٴۇشىن ساداقا بولادى».[76]
قازاق ماقال-ماتەلدەرى: «ارتىڭدا مال قالعانشا تال قالسىن»; «ٴبىر تال كەسسەڭ، ون تال ەك».

«مَنِ اسْتَطَاعَ مِنْكُمْ أَنْ يَكُونَ لَهُ خَبِيءٌ مِنْ عَمَلٍ صَالِحٍ فَلْيَفْعَلْ».

حاديستە:  «سەندەردىڭ بىرەۋلەرىڭ جاسىرىن ىزگى امال جاساۋعا شاماسى جەتسە، جاساسىن»[77].
قازاق ماقال-ماتەلى: «جاقسىلىق قىلساڭ جاسىر، جاقسىلىق كورسەڭ اسىر»; «جاقسىلىعىڭدى ساناما، ساۋابى كەتەدى».

«إِنَّ اللهَ يُحِبُّ إِذَا عَمِلَ أَحَدُكُمْ عَمَلاً أَنْ يُتْقِنَهُ».

حاديستە:  «اقيقاتىندا، اللا بىرەۋلەرىڭ ٴبىر ٴىس ىستەسە، ونى مۇلتىكسىز جاساعانىن جاقسى كورەدى»[78].
قازاق ماقال-ماتەلى: «قايىر قىلساڭ، ٴبۇتىن قىل».

«خَيْرُ النَّاسِ أَنْفَعُهُمْ لِلنَّاسِ».

حاديستە:  «ادامداردىڭ ەڭ قايىرلىلارى ادامدارعا كوبىرەك پايدا اكەلگەندەرى»[79].
قازاق ماقال-ماتەلى: «ەر جىگىتتىڭ بەلگىسى – ەلىنە تيگەن پايداسى»; «بي جىگىتكە جاراسار – حالقىنا تيگەن پايداسى».

«أَرْبَعٌ مِنَ السَّعَادَةِ: اَلْمَرْأَةُ الصَّالِحَةُ، وَالْمَسْكَنُ الْوَاسِعُ، وَالْجَارُ الصَّالِحُ، وَالْمَرْكَبُ الْهَنِيءُ، وَأَرْبَعٌ مِنَ الشَّقَاءِ: اَلْمَرْأَةُ السُّوءُ، وَالْجَارُ السُّوءُ، وَالْمَرْكَبُ السُّوءُ، وَالْمَسْكَنُ الضَّيِّقُ».

حاديستە: «ٴتورت نارسە باقتتىلىقتىڭ بەلگىسى: جاقسى ايەل، كەڭ ٴۇي، جاقسى كورشى، جايلى كولىك. ٴتورت نارسە كەسىرلىكتىڭ بەلگىسى: جامان ايەل، ناشار كورشى، ناشار كولىك، تار باسپانا».80]
قازاق ماقال-ماتەلدەرى: «اتىڭ جاقسى بولسا – پىراعىڭ، العانىڭ جاقسى بولسا – شىراعىڭ»; «اتىڭ جامان بولسا، ارمانىڭ كەتەدى، العانىڭ جامان بولسا، مەيمانىڭ كەتەدى»; «جاقسى كورشى جاقىنىڭنان ارتىق»; «ٴۇيى جاماننىڭ كۇيى جامان»; «ٴۇيى جوقتىڭ كۇيى جوق».

قَالَ اللهُ تَعَالَى: ﴿يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيْسِرُ وَالأنْصَابُ وَالأزْلامُ رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّيْطَانِ فَاجْتَنِبُوهُ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ * إِنَّمَا يُرِيدُ الشَّيْطَانُ أَنْ يُوقِعَ بَيْنَكُمُ الْعَدَاوَةَ وَالْبَغْضَاءَ فِي الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ وَيَصُدَّكُمْ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ وَعَنِ الصَّلاةِ فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ * وَأَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَاحْذَرُوا فَإِنْ تَوَلَّيْتُمْ فَاعْلَمُوا أَنَّمَا عَلَى رَسُولِنَا الْبَلاغُ الْمُبِينُ﴾ 

قۇران كارىمدە: «ۋا، يمان كەلتىرگەندەر! اقيقاتىندا، اراق، قۇمار ويىندارى، پۇتتار جانە (بال اشۋعا تىگىلەتىن) جەبەلەر – شايتاننىڭ لاس ٴىسى. ودان اۋلاق بولىڭدار، بالكىم، مۇراتقا جەتەرسىڭدەر! شايتان سەندەردىڭ ارالارىڭا اراق پەن قۇمار ويىندارى ارقىلى دۇشپاندىق پەن جەككورۋشىلىك سالۋدى جانە اللانىڭ زىكىرىنەن، نامازدان توقتاتقىسى كەلەدى. ەندى سەندەر دوعاراسىڭدار ما؟ اللاعا بويسۇنىڭدار، ەلشىگە بويسۇنىڭدار ٴھام ساق بولىڭدار! ال ەگەر تەرىس بۇرىلساڭدار، وندا ەلشىمىزگە جۇكتەلگەنى انىق جەتكىزۋ عانا ەكەندىگىن بىلىڭدەر»[81].

«لَا تَشْرَبْ الْخَمْرَ فَإِنَّهَا مِفْتَاحُ كُلِّ شَرٍّ».

حاديستە: «اراق ىشپە! اسىلىندا، ول – بارلىق جاماندىقتىڭ كىلتى».[82]
قازاق ماقال-ماتەلدەرى: «اراق – بارلىق بالەنىڭ باسى»; «اراق اتاڭنان قالعان اس ەمەس»; «اراق اقىلدان ايىرادى، ازاپقا ساي قىلادى»; «اپاتتان ولسەڭ امال جوق، اراقتان ولسەڭ وبال جوق»; «اراقتىڭ قۇمىراسى – الباستىنىڭ قۇجىراسى»; «ارلى ادام ادامدىققا قۇمار، ارسىز ادام اراققا قۇمار».

                                                          قَالَ اللهُ تَعَالَى: ﴿مَا جَعَلَ اللَّهُ لِرَجُلٍ مِنْ قَلْبَيْنِ فِي جَوْفِهِ﴾ 

قۇران كارىمدە: «اللا ٴبىر ادامنىڭ كەۋدەسىندە ەكى جۇرەك جاراتپادى»[83].
قازاق ماقال-ماتەلدەرى: «ٴبىر ادامدا ەكى جۇرەك بولماس، ٴبىر كوڭىلگە ەكى تىلەك سىيماس».

قَالَ اللهُ تَعَالَى: ﴿يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَوْفُوا بِالْعُقُودِ﴾

قۇران كارىمدە: «ۋا، يمان كەلتىرگەندەر! كەلىسىمدەرىڭدە (ۋاعدالارىڭدا) تۇرىڭدار!»[84].
قازاق ماقال-ماتەلى: «ماقال – ٴسوزدىڭ اتاسى، ۋادە – ەردىڭ وپاسى»; «ۋادە – اللانىڭ ٴسوزى»; «ەر جىگىتتىڭ ەكى سويلەگەنى – ولگەنى»; «امانات، اماناتقا قىلما قيانات».

«وَلاَ تُكْثِرِ الضَّحِكَ ، فَإِنَّ كَثْرَةَ الضَّحِكِ تُمِيتُ الْقَلْبَ».

حاديستە:  «كوپ كۇلمە، كوپ كۇلۋ جۇرەكتى ولتىرەدى»[85].
قازاق ماقال-ماتەلى: «كوپ كۇلگەن ٴبىر جىلار»; «ادام كوڭىلدەن ازادى، تىلدەن جازادى».

«اُنْظُرُواْ إِلَى مَنْ هُوَ أَسْفَلَ مِنْكُمْ وَلاَ تَنْظُرُواْ إِلَى مَنْ هُوَ فَوْقَكُمْ فَإِنَّهُ أَجْدَرُ أَنْ لاَ تَزْدَرُواْ نِعْمَةَ اللهِ عَلَيْكُمْ».

حاديستە:  «وزدەرىڭنەن تومەنگە قاراڭدار، جوعارىلارعا قاراماڭدار. سولاي ەتكەندەرىڭ وزدەرىڭدەگى اللانىڭ نىعمەتىن كەمسىنۋدەن ساقتايدى»[86].
قازاق ماقال-ماتەلى: «العىعا قاراپ پىكىر ەت، ارتقىعا قاراپ شۇكىر ەت».

«فِي الْحَرَكَةِ بَرَكَةٌ».

ناقىل ٴسوز:  «ارەكەتتە بەرەكەت بار».
قازاق ماقال-ماتەلى: «ارەكەت ٴتۇبى بەرەكەت»; «جۇرگەنگە جورگەم ىلىنەر»; «كاسىبى باردىڭ ٴناسىبى بار»; «قايراتتانساڭ، قايىر بار»; «قولى قيمىلداعاننىڭ اۋزى قيمىلدار».



[1] ٴابۋ ٴداۋىت، احمەت ٴابۋ ھۋرايرادان (ر.ا.) ريۋايات ەتكەن.
[2] فاتيحا سۇرەسى، 2-ايات.
[3] تەرمەزي ريۋايات ەتكەن.
[4] تەرمەزي ريۋايات ەتكەن.
[5] تاكۋير سۇرەسى، 29-ايات.
[6] بۇحاري ريۋايات ەتكەن.
[7] ٴانعام سۇرەسى، 59-ايات.
[8] لۇقمان سۇرەسى، 34-ايات.
[9] تەرمەزي ريۋايات ەتكەن.
[10] ٴزۇمار سۇرەسى، 53-ايات.
[11] ٴابۋ باكىر ٴاش-شافيعي ريۋايات ەتكەن.
[12] تەرمەزي ريۋايات ەتكەن.
[13] يبن ماجە ريۋايات ەتكەن.
[14] ٴناساي، يبن حاببان انە ساحابادان (ر.ا.) جەكىزگەن.
[15] ابباسيدتەر حاليفاسى ابدۋللا يبن ٴال-مۋتازز (861-909) ايتقان.
[16] ٴالي يمران سۇرەسى، 7-ايات.
[17] ٴال-ھايسامي ريۋايات ەتكەن.
[18] تەرمەزي، يبن ماجە جەتكىزگەن.
[19] بۇحاري ابدۋللا يبن وماردان (ر.ا.) جەتكىزگەن.
[20] ٴال-حاتيب، يبن اديي ريۋايات ەتكەن.
[21] تەرمەزي ريۋايات ەتكەن.
[22] بۇحاري مەن ٴمۇسلىم ريۋايات ەتكەن.
[23] تەرمەزي ريۋايات ەتكەن.
[24] حايسامي، ٴماجماۋز-زاۋايد، 302.
[25] ٴابۋ ٴداۋىت، تەرمەزي ريۋايات ەتكەن.
[26] يبن حيببان ريۋايات ەتكەن.
[27] احمەت، تاباراني، حاكيم ريۋايات ەتكەن.
[28] ٴابۋ ٴداۋىت، تەرمەزي ريۋايات ەتكەن.
[29] تاباراني، حاتيب، ال-اسكاري ريۋايات ەتكەن.
[30] بۇحاري مەن ٴمۇسلىم ريۋايات ەتكەن.
[31] اس-سۋيۋتي ريۋايات ەتكەن.
[32] تاباراني ريۋايات ەتكەن.
[33] ٴابۋ ٴداۋىت، تەرمەزي ريۋايات ەتكەن.
[34] تاباراني ريۋايات ەتكەن.
[35] ٴابۋ ٴداۋىت ريۋايات ەتكەن.
[36] بۇحاري مەن ٴمۇسلىم ريۋايات ەتكەن.
[37] شۋرا سۇرەسى، 38-ايات.
[38] ٴالي يمران سۇرەسى، 159-ايات.
[39] نيسا سۇرەسى، 59-ايات.
[40] بۇحاري ريۋايات ەتكەن.
[41] ٴبايھاقي، ٴال-اسفاھاني ريۋايات ەتكەن.
[42] اس-سۋيۋتي انەس يبن مالىكتەن ريۋايات ەتكەن.
[43] ٴناساي نۇعمان يبن باشيردەن ريۋايات ەتكەن.
[44] ٴابۋ ٴداۋىت ٴابۋ داردادان ريۋايات ەتكەن.
[45] بۇحاري، ٴمۇسلىم ريۋايات ەتكەن.
[46] بۇحاري ريۋايات ەتكەن.
[47] شارح سۇرەسى، 6-ايات.
[48] بۇحاري مەن ٴمۇسلىم ريۋايات ەتكەن.
[49] يبن ماجە ريۋايات ەتكەن.
[50] بۇحاري مەن ٴمۇسلىم ريۋايات ەتكەن.
[51] بۇحاري ٴابۋ ماسعۇدتان ريۋايات ەتكەن.
[52] ٴمۇسلىم ريۋايات ەتكەن.
[53] يبن حيببان ريۋايات ەتكەن.
[54] يبن ٴماجا ريۋايات ەتكەن.
[55] ٴال-حاتيب، اس-ساحاۋي ريۋايات ەتكەن.
[56] بۇحاري مەن ٴمۇسلىم ريۋايات ەتكەن.
[57] بۇحاري مەن ٴمۇسلىم ريۋايات ەتكەن.
[58] احمەت، ٴناساي ريۋايات ەتكەن.
[59] يبن ماجە ريۋايات ەتكەن.
[60] يبن ٴابۋ دۋنيا ريۋايات ەتكەن.
[61] ٴال-باززار ريۋاياتى.
[62] احمەت ريۋايات ەتكەن.
[63] بۇحاري ريۋايات ەتكەن.
[64] بۇحاري مەن ٴمۇسلىم ريۋايات ەتكەن.
[65] ٴبايھاقي ريۋاياتى.
[66] بۇحاري مەن ٴمۇسلىم ريۋايات ەتكەن.
[67] ٴابۋ ياعلا، تەرمەزي ريۋايات ەتكەن.
[68] احمەت، حاكيم ريۋايات ەتكەن.
[69] بۇحاري ريۋايات ەتكەن.
[70] بۇحاري مەن ٴمۇسلىم ريۋايات ەتكەن.
[71] بۇحاري، تەرمەزي ريۋايات ەتكەن.
[72] يبن ٴابدۋل-بيرر ريۋايات ەتكەن.
[73] ٴمۇسلىم ريۋايات ەتكەن.
[74] ٴبايھاقي، تاباراني ريۋايات ەتكەن.
[75] احمەت ريۋايات ەتكەن.
[76] بۇحاري، ٴمۇسلىم ريۋايات ەتكەن.
[77] ٴال-حاتيب ريۋايات ەتكەن.
[78] ٴابۋ ياعلا، تاباراني ريۋايات ەتكەن.
[79] ٴبايھاقي، تاباراني ريۋايات ەتكەن.
[80] يبن حيببان، تاباراني ريۋايات ەتكەن.
[81] ٴمايدا سۇرەسى، 90-92-اياتتار.
[82] يبن ماجە ريۋايات ەتكەن.
[83] احزاب سۇرەسى، 4-ايات.
[84] ٴمايدا سۇرەسى، 1-ايات.
[85] احمەت، تەرمەزي ريۋايات ەتكەن.
[86] احمەت، ٴمۇسلىم، تەرمەزي، يبن ماجە ريۋايات ەتكەن.

date12.11.2014readCount8896printباسىپ شىعارۋ