جاراتقاننان جارىلقاۋ سۇراعان حالىقپىز
Жаратқаннан жарылқау сұраған халықпыз

اتا-بابانىڭ تىلەۋىمەن، دۇعا-تىلەكتەرىمەن كەلە جاتقان ۇرپاقپىز. ولاي دەيتىن ٴجونىمىز دە بار.  ٴباھادۇر بابالارىمىز ەلى مەن جەرىنىڭ تۇتاستىعى ٴۇشىن ايانباي تەر توكتى، بولاشاق ۇرپاعىنا بەرەكەلى باتاسىن بەرىپ، ونەگە قالدىردى. ال بۇل ونەگە پايعامبارلاردان جالعاسىپ كەلە جاتقان يگى ٴداستۇر ەدى. يبراھيم پايعامبار (ا.س.) ۇرپاقتارى ٴۇشىن قۇت-بەرەكە، تۋرا جول تىلەدى. پايعامبار (س.ا.س.) ٴاربىر نامازىنان كەيىن جاراتقان يەدەن ۇمبەتى ٴۇشىن جارىلقاۋ سۇراپ، تۋرا جول تىلەدى.

قازىرگە دەيىن ۇلكەن كىسىلەردەن «كوسەگەڭ كوگەرسىن»، «جاسىڭ ۇزاق بولسىن»، «قاتارىڭنىڭ الدى بول» دەگەن سياقتى يگى تىلەكتەردى كوپ ەستيمىز. سانامىزدا ۇلكەندەر سولاي بولۋ كەرەك دەگەن ۇعىم قالىپتاسقان. دەگەنمەن، ٴداستۇرلى تاربيەدەن، رۋحاني قاينارلاردان سۋسىنداماعان كەيبىر كەيىنگى تولقىن وكىلدەرىنەن مۇنداي تىلەۋقورلىق سيپاتتى بايقاي المايمىز.

شىندىعىندا، جاستارعا ٴاردايىم جاقسى تىلەك تىلەپ وتىرۋ جاسامىستارعا، اقساقالدارعا ٴتان قاسيەت. ۇمبەتەي جىراۋ تىلەۋ ۇلى (1697-1786) ايتقانداي:

ەر جىگىتكە جاراسار،
قولىنا العان نايزاسى.
بي جىگىتكە جاراسار،
حالقىنا تيگەن پايداسى.
اقساقالعا جاراسار،
تىلەۋقورلىق ايلاسى.

حالىق اراسىندا كەڭ تاراعان وسىناۋ ىزگى ادەتتەردىڭ ٴتۇپ-قازىعى پايعامبار (س.ا.س.) سۇننەتىندە جاتىر.

كَانَ رَسُولُ اللهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَرُدُّ مَعْرُوفَ الْمُقَابِلِ بِمَعْرُوفٍ أَجْزَلَ وَأَوْفَى، فَلَمَّا وَضَعَ لَهُ ابْنُ عَبّاسٍ رَضِيَ اللهُ عَنْهُما وَضُوءَهُ، قَالَ: «اَللَّهُمَّ فَقِّهْهُ فِي الدِّينِ وَعَلِّمْهُ التَّأْوِيلَ». مُتَّفَقٌ عَلَيْهِ.

اللا ەلشىسى (س.ا.س.) وزىنە جاسالعان جاقسىلىقتىڭ قارىمتاسىن مولىنان قايتاراتىن. ابدۋللا يبن ابباس (ر.ا.) دارەت الاتىن سۋىن دايىنداپ بەرگەندە پايعامبار (س.ا.س.): «ۋا، اللا! ونىڭ ٴدىني تۇسىنىگىن ارتتىر، وعان ٴتاۋيل ٴىلىمىن ۇيرەت گور!» − دەپ دۇعا ەتكەن[1]. اللانى ەلشىسىنەن (س.ا.س.) العان وسى بەرەكەلى باتا ارقىلى ابدۋللا يبن ابباس (ر.ا.) ساحابالاردىڭ ىشىندەگى ەڭ بىلگىرى بولدى، «قۇران ٴتۇسىندىرۋشىسى» اتاندى.

وَلَمَّا دَعّمَهُ أبُو قَتَادَة فِي مَسِيرِهِ بِاللَّيْلِ لَما مَالَ عَنْ رَاحِلَتِهِ، قَالَ لَهُ النَّبِيُّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: «حَفِظَكَ اللّهُ بِمَا حَفِظْتَ بِهِ نَبِيّه». رَوَاهُ مُسْلِمٌ.

ساحابا ٴابۋ قاتادا (ر.ا.) ٴبىر جورىقتا كەلە جاتىپ كولىگىنىڭ ۇستىندە قالعىپ، ٴبىر جاعىنا قاراي قيسايعان پايعامباردى (س.ا.س.) ٴۇش مارتە دەمدەپ جىبەرىپ، سۇيەنىش بولادى. سوندا پايعامبار (س.ا.س.) ويانىپ كەتىپ: «پايعامبارىن (س.ا.س.) قورىعانىڭ ٴۇشىن اللا سەنى قورىسىن»، – دەيدى[2].

وَقَالَ النَّبِيُّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ لِحَسَّانَ بْنِ ثَابِتٍ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ حِينَ كَانَ يُدَافِعُ عَنْهُ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: «اُهْجُهُمْ وَجِبْرِيلُ مَعَكَ». رَوَاهُ الْبُخَارِيُّ.

پايعامبار (س.ا.س.) ٴوزىن جانە مۇسىلمانداردى ولەڭمەن قورعاپ، مۇشرىكتەرگە قارسى شۋماقتار شىعارعان اقىن ساحاباسى حاسان يبن سابيتكە (ر.ا.): «ولاردى ٴاجۋالاپ ولەڭ شىعار، جەبىرەيىل پەرىشتە سەنىمەن بىرگە!» – دەگەن[3].

تىلەۋقورلىقتىڭ ٴبىر ٴتۇرى باتا بەرۋ ٴۇردىسى قازاق حالقىنىڭ قانىنا سىڭگەن ەرەكشە داستۇرلەرىنىڭ ٴبىرى. ٴاربىر ايتۋلى شارانىڭ الدىندا ۇلكەننىڭ باتاسىن الۋ مىندەتتى سانالادى. باتانى، نەگىزىنەن، ۇلكەن كىسىلەر، كوپتى كورگەن قاريالار بەرەدى. جاستارعا يگى تىلەكتەرىن جاۋدىرىپ، جاراتقاننان الداعى ٴىستىڭ ٴساتتى بولۋىن تىلەيدى. ونداي كىسىلەر اۋزى دۋالى، دۇعاسى قابىل الىناتىن ادامدار دەپ قۇرمەتتەلەدى. باتا الۋشى «ٴاۋمين» دەپ، ايتىلعان باتا-تىلەكتىڭ قابىل بولۋىنا سەنەدى. ەلگە اتى ٴمالىم كىسىلەردەن، قۇرمەتتى قوناقتاردان باتا الىپ قالۋعا تىرىسۋ ەل اراسىندا كەڭ تاراعان يگى ٴداستۇر.

«باتا» دەگەن ٴسوزدىڭ ٴوزى «فاتيحا» سوزىنەن شىققان. فاتيحا ­– قۇران كارىمدەگى ەڭ ٴبىرىنشى سۇرەنىڭ اتى. «فاتيحا» ٴسوزى «اشۋشى، بەتاشار» دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى. ياعني، اتالمىش سۇرە – قۇداي تاعالانىڭ كىتابىنىڭ العاشقى سۇرەسى بولعاندىقتان سولاي اتالعان.

باتانىڭ فاتيحادان وربيتىندىگىنە بۇل ٴسوزدىڭ قازاق تىلىندەگى نۇسقالارى دالەل. قازاقتا «باتا وقىر» دەپ ٴبىر ەلگە نە قابىرگە بارىپ، مارقۇمعا قۇران وقىپ قايتۋدى ايتقان. دەمەك، باتا ٴسوزىنىڭ تۇپ-توركىنى ­– «فاتيحا». سوعان قاراعاندا ەرتەرەكتە دىنىمىزدەن اجىراماي، مۇسىلماندىعىمىزعا مىعىم كەزىمىزدە ىزگى ادامدار ەلگە ايتاتىن باتا-تىلەگىن فاتيحا سۇرەسىنەن باستاعان بولسا كەرەك.

باتا، تىلەك، وسيەت ايتۋ – مۇسىلماندىق بولمىستىڭ ٴبىر سىنىعى دەسە بولعانداي. قازاق حالقىنداعى سان عاسىرلاردان بەرى قالىپتاسىپ كەتكەن باتا سۇراۋ، باتا بەرۋ ٴۇردىسىنىڭ تۇپ-توركىنىن اسىل ٴدىنىمىز – يسلامنان ىزدەگەنىمىز ٴجون. مىسالى، پايعامبارىمىزدىڭ (س.ا.س.) ساحابالارى وعان بارىپ، وزدەرى ٴۇشىن اللا تاعالادان دۇعا تىلەۋىن سۇرايتىن. ويتكەنى پايعامبار (س.ا.س.) دۇعاسى ٴارقاشان دا قابىل. بىردە قاتتى قۋاڭشىلىق بولىپ، ادامدار پايعامباردان (س.ا.س.) اللادان جاۋىن سۇراۋىن وتىنەدى. ول (س.ا.س.) دۇعا ەتكەن ساتتە-اق كوكتەن كوپتەن بەرى جاۋماعان نوسەر جاۋىن قۇيىپ كەتەدى. سول سەكىلدى ىزگى پەندەلەردىڭ، ۇستازداردىڭ، اتا-انالاردىڭ دۇعالارى قابىل ەتىلەدى. ولاردان بارىپ، باتا-دۇعا سۇراۋعا بولادى.

حديث أَنَسٍ عَنْ أُمِّ سُلَيْمٍ قَالَتْ: يَا رَسُولَ اللهِ أَنَسٌ خَادِمُكَ، ادْعُ اللهَ لَهُ قَالَ: «اَللَّهُمَّ أَكْثِرْ مَالَهُ وَوَلَدَهُ وَبَارِكْ لَهُ فِيمَا أَعْطَيْتَهُ». مُتَّفَقٌ عَلَيْهِ.

انەس ساحابانىڭ (ر.ا.) اناسى ۋممۋ ٴسۋلايم (ر.ا.) پايعامبارعا (س.ا.س.) كەلىپ: «ۋا، راسۋلاللا! مىناۋ – انەس، ٴسىزدىڭ قىزمەتشىڭىز. ول ٴۇشىن اللادان دۇعا تىلەڭىزشى» – دەپ وتىنەدى. سوندا اللانىڭ ەلشىسى (س.ا.س): «ۋا، اللا! ونىڭ مالى مەن جانىن كوبەيتە گور! وعان بەرگەنىڭنىڭ قۇت-بەرەكەسىن بەرە گور»، – دەپ تىلەك تىلەيدى[4]. كەيىنىرەك انەس ساحابا (ر.ا.) راسىمەن دە داۋلەتتى بولىپ، نەمەرە-شوبەرە، شوپشەكتەرىنىڭ قىزىعىن كورىپ، ۇزاق ٴومىر سۇرگەن.

عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ قَالَ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَقُولُ: «يَأْتِي عَلَيْكُمْ أُوَيْسُ بْنُ عَامِرٍ مَعَ أَمْدَادِ أَهْلِ الْيَمَنِ، مِنْ مُرَادٍ ثُمَّ مِنْ قَرَنٍ، كَانَ بِهِ بَرَصٌ فَبَرَأَ مِنْهُ إِلاَّ مَوْضِعَ دِرْهَمٍ، لَهُ وَالِدَةٌ هُوَ بِهَا بَرٌّ، لَوْ أَقْسَمَ عَلَى اللَّهِ لأَبَرَّهُ، فَإِنِ اسْتَطَعْتَ أَنْ يَسْتَغْفِرَ لَكَ فَافْعَلْ». رَوَاهُ مُسْلِمٌ.

ومار يبن حاتتاب (ر.ا.) بىلاي دەيدى: «مەن اللا ەلشىسىنىڭ (س.ا.س.) بىلاي دەگەنىن ەستىدىم: «سەندەرگە يەمەننەن كەلەتىن كومەكشى اسكەرلەرمەن بىرگە قاران تايپاسىنىڭ مۋراد اتالىعىنان ٴۋايىس يبن امير دەگەن ادام كەلەدى. ونىڭ الاپەس اۋرۋى بار بولعان، كەيىن دەنەسىنىڭ ديرحەم ٴدىلداسى مولشەرىندەي بولىگىنەن وزگە جەرى تۇگەل جازىلعان. ونىڭ قاتتى قۇرمەت تۇتاتىن اناسى بار. ول اللاعا انت ىشسە، اللا ونىڭ دۇعاسىن قابىل ەتەدى. ەگەر ودان ٴوزىڭ ٴۇشىن اللادان جارىلقاۋ تىلەۋىن سۇراعىڭ كەلسە سۇراپ قال»[5].

ايتىلعان كىسى پايعامبار (س.ا.س.) ومىردەن وزعان سوڭ وماردىڭ (ر.ا.) حاليفالىعىنىڭ تۇسىندا كەلەدى. مۇسىلمانداردىڭ حاليفاسى ودان ٴوزى ٴۇشىن، مۇسىلماندار ٴۇشىن دۇعا ەتۋىن وتىنەدى.

باسقا ٴبىر حاديستە مۇسىلمان ادامنىڭ باسقا مۇسىلمان ٴۇشىن ەتكەن تىلەگىنىڭ قابىل بولاتىندىعىن، پەرىشتەلەردىڭ «ساعان دا سونداي جاقسىلىق بولعاي» دەپ «ٴامين» ايتىپ تۇراتىندىعى تۋرالى ايتىلادى.

عَن أَبي الدَّردَاءِ رَضِي اللَّه عنْهُ أَنَّ رسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ كَانَ يَقُولُ: «دَعْوَةُ الْمَرْءِ الْمُسْلِمِ لأَِخِيهِ بِظَهْرِ الغَيْبِ مُسْتَجَابةٌ، عِنْد رَأْسِهِ مَلَكٌ مُوَكَّلٌ كُلَّمَا دَعَا لأَِخِيهِ بِخَيْرٍ قَالَ الْمَلَكُ الْمُوَكَّلُ بِهِ: آمِينَ، وَلَكَ بِمِثْلٍ». رَوَاهُ مُسْلِمٌ.

ٴابۋ داردادان (ر.ا.) جەتكەن ريۋاياتتا اللانىڭ ەلشىسى (س.ا.س.) بىلاي دەگەن: «مۇسىلمان ادامنىڭ باۋىرىنا سىرتتاي جاساعان دۇعا-تىلەگى قابىل بولادى. ونىڭ باسىندا ارنايى بەلگىلەنگەن پەرىشتە تۇرادى. كىسى باۋىرىنا قايىرلىق تىلەگەن كەزدە بەلگىلەنگەن پەرىشتە: «ٴامين! ساعان دا سونداي قايىرلىق بولسىن»، − دەپ تىلەيدى»[6].



[1] بۇحاري مەن ٴمۇسلىم ريۋايات ەتكەن
[2] ٴمۇسلىم ريۋايات ەتكەن
[3] بۇحاري ريۋايات ەتكەن
[4] بۇحاري مەن ٴمۇسلىم ريۋايات ەتكەن
[5] ٴمۇسلىم ريۋايات ەتكەن
[6] ٴمۇسلىم ريۋايات ەتكەن

date31.10.2014readCount4727printباسىپ شىعارۋ