يمان كەلتىرگەن جانمەن عانا جولداس بول!
Иман келтірген жанмен ғана жолдас бол!

قازاق حالقى دوستىقتى ەرەكشە قۇرمەتتەيتىن حالىق. بۇرىنعى قازاقتار دوستاسۋ، دوستىق سوزدەرىمەن بىرگە تامىر بولۋ، اندا دوس بولۋ دەگەن ٴسوز تىركەستەرىن دە كوبىرەك قولدانعان. ەكى جىگىت قىلىشتىڭ نە قانجاردىڭ ٴجۇزىن ٴسۇيىپ، ماڭگى ادال دوس بولۋعا سەرتتەسىپ، انت ىشكەن. اينىماس دوستىقتىڭ بەلگىسى بولسىن دەپ بىر-بىرىنە قىمبات باعالى بۇيىمدار ۇسىنعان. ٴدايىم تىعىز قارىم-قاتىناستا بولىپ، اراداعى بايلانىس ۇزىلمەگەن. جاقسى جولداستار كەيدە ٴوزارا بايلانىستى ودان ٴارى نىعايتۋ ٴۇشىن ۇل-قىزدارىن ۇيلەندىرىپ، قۇداندالى ادامدارعا اينالعان. ابىز جىراۋلارىمىزدان مىناداي ولەڭ شۋماقتارى قالعان:

ەكى جاقسى دوس بولماس،
دوس بولسا ٴتۇبى بوس بولماس.
ەكى سىرتتان يت بولسا،
قوي جىبەرمەس قورادان،
ەكى جىگىت تەڭ بولسا،
ات جىبەرمەس ارادان.

ۇمبەتەي جىراۋ تىلەۋ ۇلى (1697-1786) جولداس سىنىن بىلاي دەپ جىرلايدى:

جار باسىنا قونباڭىز،
داۋىل سوقسا، ٴۇي كەتەر.
جاتقا تىزگىن بەرسەڭىز،
جالامەنەن باس كەتەر.
جامانمەن جولداس بولساڭىز،
كورىنگەنگە كۇلكى ەتەر.
جاقسىمەن جولداس بولساڭىز،
ايرىلماسقا سەرت ەتەر.

سونداي-اق، حالىق اراسىندا دوستىقتىڭ ٴقادىرى جايلى مىناداي ماقال-ماتەلدەر تاراعان. «ايرىلماستاي دوسىڭا قايرىلماستاي ٴسوز ايتپا». «ايتۋلى دوستىڭ مالى ٴبىر، كەمەدەگىنىڭ جانى ٴبىر». «دوس جىلاتىپ ايتادى، دۇشپان كۇلدىرىپ ايتادى». «دوسىڭ كوڭىلىڭدى سۋىتىپ ايتادى، قاسىڭ ويىڭدى جىلىتىپ ايتادى».

وسى ايتىلعان ەر-ازاماتتار اراسىنداعى العاۋسىز ادال دوستىق پەيىل، مارتتىك مىنەز جالپى مۇسىلماندىق پايىمداعى ٴمۇمىن اتاۋلىعا مەيماندوس كوڭىلمەن ٴبىر ارنادا توعىسادى. اللا جولىندا دوس بولىپ، باۋىرلاسقان جاندار تۇبىندە جۇماققا دا بىرگە كىرەدى. ونىڭ ەڭ ۇلى مىسالى رەتىندە مەككەدەن كوشىپ كەلگەن مۇھاجىرلەر مەن ٴمادينالىق انسارلار اراسىنداعى باۋىرمالدىقتان العا تارتۋعا بولادى.

قَالَ اللهُ تَعَالَى: ﴿وَالَّذِينَ تَبَوَّءُوا الدَّارَ وَالإيمَانَ مِنْ قَبْلِهِمْ يُحِبُّونَ مَنْ هَاجَرَ إِلَيْهِمْ وَلا يَجِدُونَ فِي صُدُورِهِمْ حَاجَةً مِمَّا أُوتُوا وَيُؤْثِرُونَ عَلَى أَنْفُسِهِمْ وَلَوْ كَانَ بِهِمْ خَصَاصَةٌ وَمَنْ يُوقَ شُحَّ نَفْسِهِ فَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ ﴾

اللا تاعالا بىلاي دەيدى: «ال جۇرتتى (ٴمادينانى) جانە يماندى تۇراق ەتكەندەر (انسارلىقتار) بولسا، وزدەرىنە كوشىپ كەلگەندەردى جاقسى كورەدى دە، ولارعا بەرىلگەن نارسەلەر ٴۇشىن كوڭىلدەرىندە دىق ساقتامايدى. ٴتىپتى، وزدەرىندە تارشىلىق بولسا دا، ولاردى وزدەرىنەن ارتىق كورەدى. ال كىمدە-كىم ٴوزىنىڭ ساراڭدىعىنان ساقتانسا، سولار – تابىسقا جەتكەندەر!»[1]

پايعامبار (س.ا.س.) دوس تاڭداۋدى قاتەلەسپەۋگە، جاقسى جانمەن جولداس بولۋعا شاقىرادى. ويتكەنى «مۇسىلمان – مۇسىلماننىڭ ايناسى»، دوس ارقىلى ادامنىڭ عۇمىرلىق ۇستانىمىن، قادىر-قاسيەتىن باعامداۋعا بولادى.

عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ: «الرَّجُلُ عَلَى دِينِ خَلِيلِهِ، فَلْيَنْظُرْ أَحَدُكمْ مَنْ يُخَالِلُ». رَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ والتِّرْمِذِيُّ.

ٴابۋ ھۋرايرادان (ر.ا.) جەتكەن ريۋاياتتا پايعامبار (س.ا.س.): «ٴاربىر ادام جولداسىنىڭ دىنىندە بولادى. سوندىقتان دا سەندەردىڭ ٴاربىرىڭ كىممەن جولداس ەكەندىگىنە قاراسىن»، – دەگەن[2].

جاقسى جولداس قاسىڭدا بولسا، كومەگى مەن كەڭەسىن ايامايدى، سىرتتا بولسا، سىرتىڭنان تىلەۋلەس بولادى.

سَأَلَ رَجُلٌ النَّبِيَّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: أَيُّ الأَصْحَابِ أَفْضَلُ؟ فَقَالَ النَّبِيُّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: «الَّذِي إِذَا ذُكِرْتَ أَعَانَكَ، وَإِذَا نُسِيتَ ذَكَرَكَ». رَوَاهُ ابْنُ أَبِي الدُّنيَا. 

ٴبىر كىسى: «ۋا، راسۋلاللا! جولداستاردىڭ ەڭ جاقسىسى قانداي؟» – دەپ سۇراعاندا، پايعامبار (س.ا.س.): «ەڭ جاقسىسى – ەگەر اتىڭ اتالسا، ساعان بولىسىپ، ال ەگەر ۇمىتىلساڭ ەسىنە الاتىنى»، – دەگەن[3].

ال جولداستىڭ ناشارىنان قازاق ساقتانا بىلگەن. قارا ولەڭدە ايتىلعانداي:

باسپادىم جاردىڭ شەتىن قۇلاي ما دەپ،
ىشپەدىم ارىقتان سۋ لاي ما دەپ.
قورقامىن دوس بولۋعا جامانمەنەن،
تار جەردە ەر-توقىمىن سۇراي ما دەپ.

«جاقسى جىگىت – جانىڭا جولداس، جامان جىگىت – مالىڭا جولداس» دەلىنەدى حالىق ماقالىندا. بايلىق پەن بيلىك باردا جولداس بولىپ، ودان ايرىلعاندا الىستايتىن مال-مۇلىك، مۇددە، دۇنيە ٴۇشىن نەمەسە كۇنا جولىندا دوس بولعاندار قيامەت كۇنى بىر-بىرىنە دۇشپان بولادى. بىر-بىرىنەن اقىسىن داۋلاپ، ٴبىرىن-بىرى ايىپتايدى. ول تۋرالى قاسيەتتى اياتتاردا ايتىلعان.

قَالَ اللهُ تَعَالَى: ﴿الْأَخِلَّاءُ يَوْمَئِذٍ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ إِلَّا الْمُتَّقِينَ﴾ 

اللا تاعالا بىلاي دەيدى: «دوستاردىڭ تاقۋالارىنان باسقالارى سول كۇنى (قيامەت كۇنى) بىر-بىرىنە دۇشپان بولادى»[4].

اراق ٴىشۋ، قۇمار ويىنى جانە باسقا دا اللانى ەسكە الۋدان الىستاتاتىن كۇنالى ىستەر جولىنداعى دوستىق اقيرەتتە وپىق جەگىزەدى.

قَالَ اللهُ تَعَالَى: ﴿يَا وَيْلَتَى لَيْتَنِي لَمْ أَتَّخِذْ فُلانًا خَلِيلا * لَقَدْ أَضَلَّنِي عَنِ الذِّكْرِ بَعْدَ إِذْ جَاءَنِي وَكَانَ الشَّيْطَانُ لِلإنْسَانِ خَذُولا﴾

اللا تاعالا بىلاي دەگەن: «(قيامەت كۇنى زالىمدار بىلاي دەيدى) قاپ، اتتەگەن-اي! پالەنشەنى دوس تۇتپاعان بولسام ەدى. ول مەن وزىمە جەتكەن زىكىردەن (قۇراننان) الىستاتتى. شايتان ادامعا وپىق جەگىزەدى»[5].

ال بىر-بىرىمەن اللا رازىلىعى ٴۇشىن باۋىرلارعا اينالعان تاقۋا ٴمۇمىن جاندار قيامەتتە سول يماني بايلانىستارىنىڭ پايداسىن كورەدى.

عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ: «سبْعَةٌ يُظِلُّهُم اللَّهُ فِي ظِلِّهِ يَوْمَ لا ظِلَّ إِلاَّ ظِلُّهُ: إِمامٌ عادِلٌ، وَشَابٌ نَشَأَ في عِبَادَةِ اللَّهِ عَزَّ وَجلَّ، وَرَجُلٌ قَلْبُهُ مَعلَّقٌ بِالْمَسَاجِدِ وَرَجُلاَنِ تَحَابَّا في اللَّهِ اجْتَمَعَا عَلَيْهِ، وَتَفَرَّقَا عَلَيْهِ، ورَجُلٌ دَعَتْهُ امْرَأَةٌ ذَاتُ مَنْصِبٍ وَجَمَالٍ، فقَالَ: إِنِّي أَخافُ اللَّه، وَرَجُلٌ تَصَدَّقَ بصَدَقَةٍ، فَأَخْفَاهَا حَتَّى لا تَعْلَمَ شِمَالُهُ ما تُنْفِقُ يَمِينُهُ، وَرَجُلٌ ذَكَرَ اللَّهَ خَالِياً فَفَاضَتْ عَيْنَاهُ». مُتَّفَقٌ عَلَيْهِ.

ٴابۋ ھۋرايرادان (ر.ا.) ريۋايات ەتىلگەن حاديستە پايعامبارىمىز (س.ا.س.) بىلاي دەيدى: «قيامەت كۇنى ەشقانداي كولەڭكە بولماعان كەزدە اللا تاعالا جەتى ادامعا كولەڭكە بەرەدى. ولار: ٴادىل يمام (باسشى دا جاتادى)، داڭقتى ٴھام ۇلىق اللاعا قۇلشىلىقپەن ەسەيگەن جاس جىگىت، جۇرەگى مەشىتكە بايلانعان كىسى، ٴبىر-بىرىن اللا جولىندا جاقسى كورىپ، سول جولدا جينالىپ، سول جولدا تارقاسقان ەكى جولداس، سۇلۋ ايەل كۇنالى ىسكە شاقىرعاندا «مەن اللا تاعالادان قورقامىن» دەپ باس تارتقان ەر، ساداقانى جاسىرىن تۇردە كوپ بەرىپ، ونىڭ سانىن بىلمەيتىن باي، وڭاشادا اللانى ەسىنە الىپ، قورقىنىشتان كوزىنە جاس العان ادام»[6].

حيكمەت پەن دانالىققا تولى حاديس جيناقتارىندا دوستىق جايلى تومەندەگىدەي ريۋاياتتار بار.

عَنْ أَبِي مُوسَى الأَشْعَرِيِّ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: «إِنَّمَا مَثَلُ الجَلِيسِ الصَّالحِ والجَلِيسِ السّوءِ كَحَامِلِ الْمِسْكِ وَنَافِخِ الْكِير، فَحَامِلُ الْمِسْكِ إمَّا أنْ يُحْذِيَكَ وَإِمَّا أنْ تَبْتَاعَ مِنْهُ وَإِمَّا أَنْ تَجِدَ مِنْهُ رِيحًا طَيِّبَةً، وَنَافِخُ الكِيرِ إِمَّا أَنْ يُحْرِقَ ثِيَابَكَ وَإِمَّا أَنْ تَجِدَ رِيحًا خَبِيثَةً». مُتَّفَقٌ عَلَيْهِ.

ٴابۋ مۇسا اشعاريدەن (ر.ا.) ريۋايات ەتىلگەن حاديستە اللا ەلشىسى (س.ا.س.) بىلاي دەيدى: «جاقسى سۇحباتتاس پەن جامان سۇحباتتاستىڭ مىسالى ميسك تاسۋشى مەن كورىك ۇرلەۋشىنىڭ مىسالىنداي. ميسك تاسۋشى نە ساعان (ٴاتىرىن) تارتۋ ەتەدى، نە ٴوزىڭ ودان ساتىپ الاسىڭ، ٴتىپتى بولماعاندا (قاسىڭنان وتكەندە) جاعىمدى جۇپار ٴيىستى سەزىنەسىڭ. ال، كورىك ۇرلەۋشى نە كيىمىڭدى كۇيدىرەدى، نە ودان جاعىمسىز ناشار ٴيىستى سەزىنەسىڭ»[7].

عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: «خَيْرُ الْأَصْحَابِ عِنْدَ اللَّهِ خَيْرُهُمْ لِصَاحِبِهِ وَخَيْرُ الْجِيرَانِ عِنْدَ اللَّهِ خَيْرُهُمْ لِجَارِهِ». رَوَاهُ التِّرْمِذِيُّ والدَّارِمِيُّ. 

ابدۋللا يبن عامىردەن (ر.ا.) جەتكەن ريۋاياتتا اللانىڭ ەلشىسى (س.ا.س.): «اللانىڭ دارگەيىندە جولداستاردىڭ ەڭ قايىرلىسى – جولداسىنا قايىرلى بولا بىلگەنى. اللانىڭ دارگەيىندە كورشىلەردىڭ ەڭ قايىرلىسى – كورشىسىنە قايىرلى بولا العانى»، – دەگەن[8].

عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ: «لا تُصَاحِبْ إِلاَّ مُؤْمِناً، وَلاَ يَأْكُلْ طَعَامَكَ إِلاَّ تَقِيٌّ». رَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ، وَالتِّرْمِذِيُّ.

ٴابۋ ساعيد ال-حۋدريدەن (ر.ا.) جەتكەن ريۋاياتتا پايعامبار (س.ا.س.): «يمان كەلتىرگەن جانمەن عانا جولداس بول! اسىڭدى دا تەك تاقۋالار عانا جەسىن!» – دەپ وسيەت ەتكەن[9].



[1] حاشر سۇرەسى، 9-ايات.
[2] ٴابۋ ٴداۋىت، تەرمەزي ريۋايات ەتكەن.
[3] يبن ٴابۋ دۋنيا ريۋايات ەتكەن.
[4] زۋحرۋف سۇرەسى، 67-ايات.
[5] فۇرقان سۇرەسى، 28، 29-اياتتار.
[6] بۇحاري مەن ٴمۇسلىم ريۋايات ەتكەن.
[7] بۇحاري مەن ٴمۇسلىم ريۋايات ەتكەن.
[8] تەرمەزي، داريمي ريۋايات ەتكەن.
[9] ٴابۋ ٴداۋىت، تەرمەزي ريۋايات ەتكەن.

date08.10.2014readCount9071printباسىپ شىعارۋ