«ەڭ ٴتاتتىسى – سىيلاستىق»
«Ең тәттісі – сыйластық»

سىيلاستىق – قازاق حالقىندا ەجەلدەن قالىپتاسقان، قانعا سىڭگەن قاسيەت. بالانىڭ اتا-انانى، جيەننىڭ ناعاشىسىن، كەلىننىڭ قايىن جۇرتىن سىيلاۋى جانە قۇدالار، باجالار، قۇرداستار، ابىسىن-كەلىندەر اراسىندا قالىپتاسقان ٴوزارا قۇرمەت، سىيلاستىق بۇرىننان بار. «ادام سىيلاعاننىڭ ق ۇلى» دەگەن قازاق ٴوزىن سىيلاپ، قۇرمەتتەگەن جانعا توردەن ورىن ۇسىنىپ، سۇراعانىن بەرەدى. ال سىيلاعاندى تۇسىنبەگەن جانعا «سيىر سيپاعاندى بىلمەيدى» دەپ سالەمىنە لايىقتى ادەبىن جاساعان. «سىيلاپ بەرگەن سۋ دا ٴتاتتى» دەپ الدىنا قويىلعان اسقا ەمەس، پەيىلدىڭ ادالدىعى مەن كوڭىلدىڭ تازالىعىنا باسا ٴمان بەرگەن.

جالپى حالىق اراسىندا «سىيلاستىققا، تاتۋلىققا جەتەتىن ەشتەڭە جوق» دەگەن جاقسى ماتەل بار. «جاقسى سىيلاعاننىڭ ق ۇلى، جامان قورىققاننىڭ ق ۇلى» دەپ سىيلاستىقتى سىربازدىقتىڭ سىنى ەتىپ قاراستىرعان. ال، ساققۇلاق بي سىيلاستىقتىڭ مارتەبەسى تۋراسىندا: «ادامنىڭ باسشىسى – اقىل، شولۋشىسى – وي، جەتەكشىسى – تالاپ، قورعاۋشىسى – سابىر، سىناۋشىسى – حالىق، تاۋسىلمايتىنى – ارمان، ەڭ قىمباتتىسى – ار ساقتاۋ، بارىنەن ارداقتىسى – ادال ٴومىر ٴسۇرۋ، سونىڭ ىشىندە ەڭ ٴتاتتىسى – سىيلاستىق»، − دەگەن ەكەن.

سىيلاستىق «ٴسىز، بىزدەن» باستالادى دا، شىنايى ادال قارىم-قاتىناسقا، سىرلاستىققا، دوستىققا ۇلاسادى. بۇل دوستاردىڭ اراسىندا بولاتىن سىيلاستىق. حالىق ناقىلىندا «سىرلاسۋعا دوس جاقسى، سىيلاسۋعا جات جاقسى» دەلىنەدى.

سونداي-اق، اعايىن ادامداردىڭ، ماقسات-مۇراتى ٴبىر جانداردىڭ ٴبىر-بىرىن قۇرمەتتەپ، سىيلاۋى جاقسى تاربيەنىڭ بەلگىسى. قازاق حالقىندا «ٴوزىڭدى ٴوزىڭ جاتتاي سىيلا، جات جانىڭنان ٴتۇڭىلسىن» دەگەن ٴمانى تەرەڭ وسيەت ٴسوز بار. ياعني جاقىن ادامداردىڭ ارازداستىرۋعا، ٴبىر جاماندىق قىلۋعا نيەتتەنگەن پيعىلى بۇزىق ادام ولاردىڭ ٴبىر-بىرىن جات ادامداي سىيلاعانىن كورگەندە ارام ويىنان اينىپ، قاستىق قارەكەتىنەن تۇك شىقپايتىندىعىن ۇعىنادى. ويتكەنى ولاردىڭ اراسىنداعى ٴوزارا قۇرمەت، سىيلاستىق كۇشتى. ارالارىنان ات الدىرمايتىن تاتۋلىقتارى بەرىك. بىر-بىرىنە «ٴسىز-بىز» دەسىپ، جايىلىپ جاستىق، ٴيىلىپ توسەك بولىپ تۇرادى. جاقسىسىن اسىرادى، جامانىن جاسىرادى. ەندەشە وسى وسيەتتى ورىنداعان جاندار ەشقاشان جاعىمسىز جاعدايدا قالمايدى. «ٴوزىڭدى ٴوزىڭ سىيلاماساڭ، وزگەدەن سىي كۇتپە» دەگەن ماقال دا وسىنداي ماعىنادا ايتىلعان. 

ۇمبەتەي جىراۋ تىلەۋ ۇلى (1697-1786) سىيلاستىققا بىلاي دەپ شاقىرادى:

بۇل، بۇل ۇيرەك، بۇل ۇيرەك،
بۇل ۇيرەكتەي بولىڭىز،
سۋدان سۋعا شۇيگۋمەن
كولدەن كولگە قونىڭىز.
بايلار ۇعلى شورالار
باس قوسىپتى دەسىن دە،
ماڭ-ماڭ باسىپ ٴجۇرىڭىز،
بايسالدى ۇيگە ٴتۇسىڭىز.
اينالا الماي ات ٴولسىن،
ايىرا الماي جات ٴولسىن،
جات بويىنان ٴتۇڭىلسىن،
ٴبارىڭىز ٴبىر ەنەدەن تۋعانداي بولىڭىز!

قازاق اراسىندا قالىپتاسقان وسىنداي سىيلاستىق پەن قۇرمەتتىڭ ٴبىر نەگىزى ٴتول ٴدىنى – يسلامدا جاتىر.

عَنْ أَبِي مُوسَى رَضِيَ اللهُ عَنْهُ عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ: «إِنَّ الْمُؤْمِنَ لِلْمُؤْمِنِ كَالْبُنْيَانِ يَشُدُّ بَعْضُهُ بَعْضًا»، وَشَبَكَ أَصَابِعَهُ. رَوَاهُ الْبُخَارِيُّ.

ٴابۋ مۇسادان (ر.ا.) جەتكەن ريۋاياتتا پايعامبار (س.ا.س.): «راسىندا، ٴمۇمىن ٴمۇمىن ٴۇشىن (ٴبىرتۇتاس) قۇرىلىس سياقتى، ٴبىرىن-بىرى بەكىتىپ تۇرادى»، – دەپ، ساۋساقتارىن ايقاستىرعان[1].

عَنْ أَبِي ذَرِّ الْغِفَارِيِّ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: «اِتَّقِ اللهَ حَيْثُمَا كُنْتَ، وَأَتْبِعِ السَّيِّئَةَ الْحَسَنَةَ تَمْحُهَا، وَخَالِقِ النَّاسَ بِخُلُقٍ حَسَنٍ». رَوَاهُ التِّرْمِذِيُّ.

ٴابۋ زار ال-عيفاريدەن (ر.ا.) جەتكەن ريۋاياتتا اللانىڭ ەلشىسى (س.ا.س.): «قايدا بولساڭ دا اللادان قورىق، جاماندىعىڭنىڭ ارتىن ونى وشىرەتىن جاقسىلىقپەن ۇلاستىر ٴارى ادامدارمەن كوركەم مىنەزبەن قارىم-قاتىناس جاسا»، – دەپ وسيەت ەتكەن[2].



[1] بۇحاري ريۋايات ەتكەن.
[2] تەرمەزي ريۋايات ەتكەن.

date16.09.2014readCount15946printباسىپ شىعارۋ