ۇيادا نە كورسەڭ، ۇشقاندا سونى ىلەسىڭ...
Ұяда не көрсең, ұшқанда соны ілесің...

باياعىدا ٴبىر كىسى ويشىلعا بارىپ: «بالام ٴبىر جاسقا تولدى. تاربيەسىن قاي كەزدەن باستاعان دۇرىس؟»، – دەپ سۇراعاندا، الگى ويشىل: «تاربيەنى ٴبىر جىلعا كەشىكتىرىپسىز»، – دەگەن ەكەن. مۇنان تاربيەنىڭ ٴسابي جارىق دۇنيەگە كەلگەن ساتتەن باستاپ قولعا الىنۋى كەرەكتىگىن بايقايمىز. ال دىنىمىزدە ۇرپاق تاربيەسى ٴتىپتى ودان دا ەرتە، جار تاڭداۋدان باستالادى. سەبەبى، يسلام ٴدىنىنىڭ شاڭىراق قۇرۋعا بايلانىستى ۇستانىمدارىنا زەر سالساق، شاڭىراقتا دۇنيە ەسىگىن اشاتىن ۇرپاقتىڭ دا قامى الدىن الا ويلاستىرىلىپ قويعانىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. وسكەن ورتاسىنىڭ بالاعا مىندەتتى تۇردە اسەر ەتەتىنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. «ۇيادا نە كورسە، ۇشقاندا سونى ىلەتىن» بالا ٴۇشىن اكە-شەشەنىڭ ٴاربىر ىس-ارەكەتى ماڭىزدى. سوندىقتان بولاشاق قالىڭدىق پەن كۇيەۋ ٴبىر-بىرىنىڭ بويىنان يماندىلىقتى، ساليقالىقتى (ٴدىنىمىز تالاپ ەتكەن اسىل قاسيەتتەردى) ىزدەگەنى ٴجون. اللاھ تاعالا قۇراندا مۇسىلماندارعا بىلاي دەپ بۇيىرادى:

«(ەي، مۇسىلماندار!) مۇشرىك (اللاھقا سەرىك قوسقان) ايەلدەر يمانعا كەلمەيىنشە ولارمەن ۇيلەنبەڭدەر. مۇسىلمان كۇڭ – ساعان ۇناعان مۇشرىك ايەلدەن قايىرلى. (ەي، مۇسىلماندار! قىزدارىڭدى) مۇشرىكتەرگە ولار يمان ەتپەيىنشە قالىڭدىققا بەرمەڭدەر. مۇسىلمان قۇل – ساعان ۇناعان مۇشرىك ەردەن قايىرلى. ولار (مۇشرىكتەر) سەندەردى توزاقتىڭ وتىنا شاقىرسا، اللاھ سەندەردى جانناتىنا جانە كەشىرىمىنە بولەنۋگە شاقىرادى. اللاھ ادامدارعا عيبرات السىن دەپ اياتتارىن وسىلاي تۇسىندىرەدى»[1].

دەمەك، ادامزات ومىرلىك سەرىك بولار جارىن تاڭداۋدا ەڭ ٴبىرىنشى ونىڭ يماندىلىق قاسيەتىنە ٴمان بەرۋى قاجەت. قۇران اياتىمەن اسپەتتەلىپ، بىزگە جەتكەن قاستەرلى جار تاڭداۋ ۇعىمىنىڭ يماندىلىققا باسا نازار اۋدارۋى ادامزات باقىتى ٴۇشىن قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەنىن كورسەتەدى.

ونەگەلى ٴومىردىڭ جارقىن ۇلگىسىن ادامزاتقا تانىتقان پايعامبارىمىز (ساللاللاھۋ ٴالايھي ٴۋا ٴساللام) دا: «جار تاڭداعان جان ايەلدىڭ ٴتورت قاسيەتىنە كوڭىل بولەدى: دۇنيەسى، تەكتىلىگى، ادەمىلىگى جانە ٴدىندارلىعى. ٴدىندارىن تاڭداعان باقىتقا كەنەلەدى»[2]، دەۋ ارقىلى بولاشاق قول ۇستاسقان جۇرەك قالاۋىڭنىڭ يماندى بولۋىن وسيەت ەتكەن.

كورگەن جاندى تامساندىرار سىرتقى سۇلۋلىق پەن شالقىعان داۋلەت – قولدىڭ كىرى سەكىلدى وتكىنشى دۇنيە. باستى بايلىق – رۋحانيات بايلىعى، جان سۇلۋلىعى. بۇل – حاقتىڭ بىرلىگىن تانىعان يماننىڭ جەمىسى. ايات پەن حاديستەردە ەڭ اۋەلى يمان ماسەلەسىنىڭ ايتىلۋى – ەرتەڭ دۇنيەگە كەلەر يماندى، پاراساتتى ىزگى ۇرپاقتىڭ ماڭگىلىك باقىتى ٴۇشىن دەپ ٴتۇسىنۋىمىز كەرەك.

قۇران كارىم جۇرەگى يمان ساۋلەسىمەن نۇرلانعان ەرلى-زايىپتىلار حاقىندا بىلاي دەيدى:

«مۇسىلمان ەر كىسىلەر، مۇسىلمان ايەلدەر، ٴمۇمين ەر كىسىلەر، ٴمۇمين ايەلدەر، بويۇسىنعان ەر كىسىلەر مەن بويۇسىنعان ايەلدەر، شىنشىل (شىن ٴسوزدى) ەر كىسىلەر مەن شىنشىل (شىن ٴسوزدى) ايەلدەر، سابىرلى ەر كىسىلەر مەن سابىرلى ايەلدەر، كىشىپەيىل ەر كىسىلەر مەن كىشىپەيىل ايەلدەر، ار-ۇياتىن قورعايتىن ەر كىسىلەر مەن ار-ۇياتىن قورعايتىن ايەلدەر، ورازا ۇستايتىن ەر كىسىلەر مەن ورازا ۇستايتىن ايەلدەر، اللاھتى كوپ زىكىر ەتەتىن ەرلەر مەن ايەلدەر، مىنە، ولاردى اللاھ تولىق كەشىرەدى ٴارى ولارعا ۇلكەن سىي ازىرلەيدى»[3].

ياعني، وبال-ساۋاپتى بىلەتىن دىنگە بەرىك ٴارى ۇلى جاراتۋشىعا قۇلشىلىق جاسايتىن ەرلى-زايىپتىلاردىڭ تىلەگى مەن تىرلىگى جاراسىپ، ٴسوزى مەن ٴىسى ٴبىر جەردەن شىعىپ، ايرانداي ۇيىعان وتباسى بولادى. ادامنىڭ ايناعا قاراپ، ٴوزىن تۇزەگەنى سەكىلدى، بالالارى دا اتا-اناسىنان ونەگە، عيبرات الىپ، يماندى بولىپ وسەدى. سەبەبى، يماندى اكە-شەشە – كۇنا مەن قيىندىققا سابىر تانىتادى، كۇپىرلىكتەن بويلارىن الىس ۇستايدى. وسىلايشا يماندى وتباسىنىڭ ٴيلاھي رۋحاني قۋاتى بالا-شاعاسىنا دا وڭ اسەرىن تيگىزەدى. اللاھتى قۇرمەتتەيتىن، اقىرەتىنە الاڭدايتىن، ٴوز مىندەتىن ادال اتقارۋعا تىرىساتىن، اجالدى ۇنەمى قاپەردە ۇستايتىن اتا-انانىڭ بالالارى سالماقتى، بايسالدى، بارلىق جاعىنان ۇلگىلى بولىپ وسەدى. بىرەۋدىڭ الا ٴجىبىن اتتامايدى. اينالاسىنا ۇدايى مەيىرىم شۋاعىن شاشىپ، ورازا ۇستاپ، ناماز وقيدى. ياعني، اللاھتان ٴامىر بولعان بەس پارىزدى وتەپ، حارامنان بويىن اۋلاق ۇستايتىن ايەل مەن ەر كىسىنىڭ قۇرعان شاڭىراقتىڭ ىرگەسى بەرىك بولادى. قوعامدى ىزگىلىككە باستايتىن مۇنداي پاراساتتى وتباسىنىڭ بالالارى مەن نەمەرەلەرى دە ٴوز ۇلتىنىڭ بارلىق قۇندىلىقتارىن تەرەڭ يگەرمەك. بويىنا ٴدىنى مەن ٴدىلىن قاتار سىڭىرگەن ۇرپاقتىڭ رۋحى دا بيىك بولماق.

قازاق «اكە كورگەن وق جونار، شەشە كورگەن تون پىشەر» دەيدى. وسى مايەكتى سوزدە ايتىلعانداي، جار تاڭداعاندا ەڭ اۋەلى كورىككە ەمەس كورگەندى جەردەن شىققانىنا كوڭىل بولگەن ابزال. پايعامبارىمىز (ساللاللاھۋ ٴالايھي ٴۋا ٴساللام) ٴبىر حاديسىندە: «قوقىستا وسكەن قىزىل گۇلگە قىزىقپاڭدار!» دەپ ەسكەرتەدى. ٴمانىسىن سۇراعان ساحابالارىنا «ايتپاعىم، ناشار ورتادا وسكەن سۇلۋ ايەل»، – دەپ تۇسىندىرەدى[4]. حازىرەت ومار (ر.ا.) ٴحاديستى تارقاتىپ: «جامان ورتادا وسكەن سۇلۋ ايەلدەن ساقتانىڭدار! سەبەبى، ودان تۋعان بالا نەگىزگە تارتپاي قويمايدى. تەكتى، كورگەندى جەردىڭ قىزىن تاڭداڭدار! سەبەبى، ول ٴوزىنىڭ اكەسىنە، كوكەسىنە، باۋىرلارىنا تارتقان ۇرپاقتى دۇنيەگە اكەلەدى»، – دەگەن.

اتا-بابامىز دا ۇرپاعىنا كورگەندى جەردىڭ قىزىن الۋدى ۇگىتتەپ بىلاي دەگەن:
جال-قۇيرىعى قابا دەپ،
جابىدان ايعىر سالماڭىز.
قالىڭمالى ارزان دەپ،
جاماننان قاتىن الماڭىز.
ايتقانىمدى تەكسەرمەي،
الدى-ارتىڭدى تەكتەمەي،
جابىدان ايعىر سالساڭىز،
جاۋعا مىنەر ات تۋماس.
اقىلىمدى ەسكەرمەي،
جاماننان قاتىن الساڭىز،
توپقا تۇسەر ۇل تۋماس...
جاماننان – جاقسى تۋسا دا،
جاقسىدان – جامان تۋسا دا،
تارتپاي قويماس نەگىزگە. (بۇقار جىراۋ)

پاراساتتى وتباسى قۇرۋ – بولاشاق وشاق يەسى مەن وتاعاسىنا دا سىن. حالقىمىز ەرتەرەكتە ەر جىگىتتەردى بىلايشا سىناعان ەكەن: «كۇيەۋ جىگىت بىلىم-بىلىگى بار، شارۋاشىلىققا يكەمدى، ەپتى بولۋعا ٴتيىس. اتا-بابالارىمىز «پايعامباردىڭ سۇننەتىن وتەي الساڭ، ۇيلەن»، – دەيدى ەكەن. ول ٴۇشىن ات ۇستىنەن اۋدارىسۋ، جامبى اتۋ، ساداق تارتۋ، شاۋىپ بارا جاتىپ شۇقاناققا سالىنعان زاتتى ٴىلۋ، كۇرەستىرۋ، وتىن جارعىزۋ، مال باقتىرۋ، ديقانشىلىق، قوناق كۇتۋ، توي-تومالاقتى وتكەرۋ، ولەڭ ايتۋ، مال سويۋ، پىشاق قايراۋ، شالعى، كەتپەن شىڭداۋ، ت.ب. سياقتى سىناقتاردان وتكىزگەن. ٴسويتىپ، ٴوز بەتتەرىمەن جاندارىن باعىپ، ٴۇي بولىپ كەتە الاتىندارىنا كوزدەرىن جەتكىزگەن. ۇستانىمدىق جاعىنان، بۇگىنگى تاڭدا دا ٴدال اتالعاندارداي بولماسا دا، سول سيپاتتاس شارتتار قويۋدىڭ قاجەتتىلىگى ارتپاسا، كەمىگەن جوق. ٴبىراق بۇعان ٴار ٴتۇرلى سەبەپتەرمەن ەلەۋسىز قالۋدىڭ سالدارىنان كەيبىر جاس جىگىتتەر وتباسىلىق ٴومىر شىندىعىمەن بەتپە-بەت كەلگەندە، وسالدىق تانىتىپ، جاڭا كوتەرگەن شاڭىراقتارىن شايقالتىپ الىپ ٴجۇر»[5]. دەمەك، قالىڭدىق تا جار تاڭداۋ بارىسىندا جىگىتتىڭ بويىنان ناعىز ەر-ازاماتقا ٴتان قاسيەتتەردى ىزدەگەنى ٴجون.

يسلام دىنىندە يماندى، يبالى جار تاڭداۋ – ەڭ اۋەلگى مىندەتتەردىڭ ٴبىرى.

حازىرەت ومار (ر.ا.) حاليفا بولىپ تۇرعان كەزىندە ٴبىر كىسى كەلىپ بالاسىنىڭ قىلىقتارىنا كوڭىلى تولمايتىنىن ايتادى. ٴسوز تىڭداماي، قيت ەتسە وزىنە قارسى كەلەتىنىن ٴسوز ەتەدى. حاليفا بالانى شاقىرتىپ، بۇنىڭ سەبەبىن سۇرايدى. بالا: «ۋا، مۇسىلمانداردىڭ ٴامىرشىسى، اكەنىڭ بالا الدىندا ەشقانداي مىندەتى جوق پا؟» – دەپ سۇرايدى. «ارينە، بار»، – دەگەن حاليفا ومار ول مىندەتتەردى بىلاي دەپ تىزبەكتەيدى: «اكە ەڭ الدىمەن بولاشاق ۇرپاعىنا ارى تازا، مىنەز-قۇلقى جاقسى انا تاڭداۋى كەرەك (ياعني سونداي ايەلدى جار ەتۋى قاجەت). سوسىن بالاسىنا جاقسى ات قويۋى ٴارى وعان قۇران كارىمدى ۇيرەتۋى قاجەت». مۇنى ەستىگەن بالا: «ەندەشە، اكەم بۇلاردىڭ ەشبىرىن دە ورىنداعان ەمەس. ماعان انا رەتىندە تاڭداعان ايەلى ٴماجۋسي (وتقا تابىنۋشى)، قويعان اتى «تاسباقا» دەگەن ماعىنانى بەرەدى. ال قۇراننان ٴبىر ٴارىپ تە ۇيرەتكەن ەمەس»، – دەيدى. سوندا حازىرەت ومار بالانىڭ اكەسىنە قاراپ: «نەگىزىندە سەنىڭ ۇستىڭنەن بالاڭ شاعىم جاساۋى قاجەت ەكەن. بالانىڭ الدىنداعى پارىزىڭدى ورىنداماساڭ، بالا دا اكەنىڭ الدىنداعى ٴوز مىندەتىن ورىنداماسى انىق»، – دەپ كىنانىڭ اكەدە ەكەنىن تۇسىندىرگەن ەكەن.

مىنە، مۇسىلماندىقتا دۇنيەگە كەلگەن بالانىڭ تاربيەسى، شاڭىراق قۇرىلماي تۇرىپ ويلاستىرۋ قاجەتتىگى وسىدان. يسلام وتاۋ قۇرماعان بوزبالا مەن بويجەتكەنگە انا ٴارى اكە رەتىندە قاراپ، بولاشاق بالا تاربيەسىنە قانشالىقتى ۇلەس قوساتىنىنا باسا نازار اۋدارادى. دەمەك، قىز بەن جىگىت قول ۇستاسىپ، وتباسىلىق ومىرگە قادام باسپاي تۇرىپ، ٴبىر-بىرىنىڭ بويىنان وسىنداي قاسيەتتەردى ىزدەستىرۋى كەرەك. سەبەبى، ۇرپاق تاربيەسى ەر مەن ايەلدىڭ ۇيلەنۋگە شەشىم قابىلداعان ساتىنەن باستاۋ الادى.

قازىرگى كەزدە كوپتەگەن جاستار وسى ٴبىر ومىرشەڭ ماسەلەگە ٴاتۇستى قارايدى. ٴتىپتى، كوشەدە، كافەدە، كلۋبتا كەزدەسكەن كەز-كەلگەن بىرەۋمەن اسىعىس وتباسى قۇرىپ كەتە بارادى. وتباسى ماسەلەسىنە جان-جاقتى قاراپ، تاجىريبەسى بار كىسىلەردىڭ پىكىرىنە قۇلاق اسقان ٴجون. كەيدە سەزىمگە بەرىلىپ ۇيلەنۋدەن باقىت كۇتكەن وتباسى وبا جايپاپ، ويرانى شىققان تامۇققا اينالۋى مۇمكىن. ٴدىندار دەگەن كەيبىر كىسىلەردىڭ ٴوزى وسى ماسەلەگە كەلگەندە وراشولاقتىق تانىتىپ، كەيبىر جايتتاردى ەسكەرمەي شالىس باسىپ جاتادى. وندايدا وتباسىنىڭ بەرەكەسى قاشىپ، ىرىڭ-جىرىڭنان كوز اشپايدى. ۇرىس-كەرىس تە ۇزىلمەيدى. ويتكەنى، وتاعاسىنىڭ ٴدىندارلىعى ايەلىنە، ال ايەلىنىكى ەرىنە ۇناماي ىردۋ-دىردۋ كۇي كەشەدى. مۇنداي جاعدايدا ەرلى-زايىپتىلار ٴتىل تابىسا الماي، ەكەۋى ەكى بولەك الەمدە ٴومىر سۇرەدى.

كۇيەۋى ٴدىندار، ايەلى دىننەن حابارسىز (نەمەسە كەرىسىنشە) وتباسىندا ەكى ٴتۇرلى كىتاپ، ەكى ٴتۇرلى گازەت وقىلادى، ەكى ٴتۇرلى اڭگىمە ايتىلادى. ايەلى ٴبىر نارسەنى قالاسا، ونى كۇيەۋى جاقتىرمايدى. ايەلى ٴدىني زاڭدىلىقتاردى، يماندى، تاربيەنى ايتسا، كۇيەۋى ونى جانجالعا اينالدىرادى. مۇنداي سۇرەڭسىز ٴومىردى ٴومىر دەۋگە كەلە مە، كەلمەي مە، ونىڭ تورەلىگىن ٴسىز ايتىڭىز.

1. «باقارا» سۇرەسى، 221-ايات.
2. بۇھاري، نيكاھ 15; ٴابۋ داۋىد، نيكاھ 2; ٴناساي، نيكاھ، 13; يبني ٴماجا، نيكاھ، 6.
3. «احزاب» سۇرەسى، 35-ايات.
4. قاري، ش. اينۋل-يلم. 1/234.
5. ۇ. اسىلوۆ، ج. نۇسقاباي ۇلى، ادەپتانۋ، 218-ب.
قۇدايبەردى باعاشار
date02.11.2012readCount10470printباسىپ شىعارۋ