كورشى اقىسى – ٴتاڭىر اقىسى
Көрші ақысы – Тәңір ақысы

قازاق حالقى كورشى اقىسىن جەتە تۇسىنگەن. «كورشى اقىسى – ٴتاڭىر اقىسى» دەپ قوڭسىلىقتى ەرەكشە قادىرلەگەن. جان-جاعىندا تىرشىلىك ەتىپ جاتقان جاندارمەن ٴاردايىم تاتۋ تۇرعان. سوندىقتان دا باۋىردى دا، باسقانى دا جانىنا جاقىن تارتىپ، كومەك بەرگەن.

ەل اۋزىندا «الىستاعى تۋىسىڭنان قاسىڭداعى كورشىڭ ارتىق» دەگەن ناقىل ساقتالعان. راسىمەن دە، باسقا ٴىس تۇسكەندە جىراقتاعى اعايىننان گورى جاردەم بەرۋگە جۇگىرەتىن دە، قايعىمەن، قۋانىشپەن الدىمەن بولىسەتىن دە جاناشىر كورشى. سوندىقتان دا ونىڭ ورنى ەرەكشە. حالقىمىز «كورشىنى ەشكىم تاڭدامايدى، قۇداي قوسادى» دەپ، قوڭسىنى جاراتۋشىنىڭ ٴوزى بەلگىلەيتىندىگىنە سەنگەن. سوندىقتان دا جاقىن كورشىنى «قۇدايى كورشى» دەپ اتاعان. مۇنىڭ ماعىناسى «قۇدايدىڭ ٴوزى قوسقان، ٴۇيىمىزدى، مالىمىزدى، جانىمىزدى جاپسارلاس ٴارى جاقىن ەتكەن» دەگەنگە سايادى. ٴتاڭىردى ٴوزى تاڭداپ قوڭسى قىلعان سوڭ ول جاقسى بولسىن، جامان بولسىن، ٴتاتۋ-تاتتى تۇرىپ، كورشىلىك اقىسىن لايىقتى تۇردە وتەۋ كەرەك دەگەن نانىم قالىپتاسقان. بۇل نانىمنىڭ نەگىزى مۇسىلمانشىلىقتا جاتىر. ويتكەنى كورشىمەن جاقسى مامىلەدە بولۋ – شىنايى مۇسىلماندىق قاسيەت. بۇل جايىندا قاسيەتتى اياتتار مەن حاديستەردە كوپ ايتىلادى.

قَالَ اللهُ تَعَالَى: ﴿وَاعْبُدُوا اللهَ وَلا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئاً وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَاناً وَبِذِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَالْجَارِ ذِي الْقُرْبَى وَالْجَارِ الْجُنُبِ﴾

اللا تاعالا بىلاي دەيدى: «اللاعا عانا قۇلشىلىق ەتىڭدەر. وعان ەش نارسەنى سەرىك قوسپاڭدار. ٴارى اتا-اناعا، جاقىن تۋىستارعا، جەتىمدەرگە، مىسكىندەرگە، تۋىس كورشىگە جانە بوگدە كورشىگە جاقسىلىق جاساڭدار».[1]

مىنە، وسى اياتتا ايتىلعانداي الەمدەردى جاراتۋشى حاق تاعالا ٴوزىنىڭ قۇلدارىن باسقالارمەن بىرگە كورشىلەرگە دە جاقسىلىق جاساۋعا بۇيىرادى. وسىلايشا كورشىنىڭ اقىسى، كورشىگە قايىرلىق جاساۋ اسىل دىنىمىزدە قۇران اياتتارى مەن حاديس شاريفتەرمەن ناقتى بەكىتىلگەن بۇلجىماس قاعيدا.

شاريعاتىمىزدا كورشىلەردىڭ بىرنەشە تۇرلەرى ايتىلىپ وتكەن. مىسالى:

1. تۋىسقان ٴارى مۇسىلمان كورشى.
2. تۋىس ٴبىراق مۇسىلمان ەمەس كورشى.
3. تۋىس ەمەس، بوگدە مۇسىلمان كورشى.
4. مۇسىلمان ەمەس كورشى.

تۋىسقان بولىپ كەلەتىن كورشىنىڭ ٴۇش اقىسى بار: تۋىستىق اقىسى، مۇسىلماندىق اقىسى جانە كورشى اقىسى.

تۋىس بولعانىمەن مۇسىلمان بولماعان كورشىنىڭ ەكى اقىسى بار: تۋىستىق جانە كورشىلىك اقىسى.

تۋىس ەمەس بوگدە مۇسىلمان كورشىنىڭ ەكى اقىسى بار: مۇسىلمان باۋىرلىق اقىسى جانە كورشى اقىسى.

ال، مۇسىلمان ەمەس كورشىنىڭ ٴبىر اقىسى، ياعني تەك كورشىلىك اقىسى عانا بار.

وسىلايشا يسلام شاريعاتى مەن ادەبى بارشا مۇسىلمانداردى كورشىلەرىمەن جاقسى بولۋعا شاقىرادى. ول كورشى مەيلى مۇسىلمان، مەيلى كاپىر بولسىن ٴبارىبىر. ياعني كورشىگە قانداي جاعدايدا دا ىزگى نيەتتە بولىپ، ەگەر كومەك كەرەك بولسا، كومەك بەرىپ، قيىنشىلىققا تاپ بولسا، جاردەمدەسىپ تۇرۋ قاجەت. تىم بولماعاندا كورشىنى كورگەندە سالەم بەرىپ، وقتا-تەكتە ۇيلەرىنە باس سۇعىپ، حال-جاعدايلارىن سۇراپ تۇرۋ كەرەك. ويتكەنى اللانىڭ ەلشىسى (س.ا.س.) ٴوزىنىڭ ٴبىر حاديسىندە كورشىنىڭ تۋىستاي بولاتىندىعىن ايتقان.

عَنِ ابْنِ عُمَرَ رَضِيَ اللهُ عَنْهُمَا قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: «مَا زَالَ جِبْرِيلُ يُوصِينِى بِالْجَارِ حَتَّى ظَنَنْتُ أَنَّهُ سَيُوَرِّثُهُ». رَوَاهُ الْبُخَارِيُّ وَمُسْلِمٌ.

يبن وماردان (ر.ا.) جەتكەن ريۋاياتتا اللا ەلشىسى (س.ا.س.): «ماعان جەبىرەيىل پەرىشتەنىڭ كورشى اقىسى تۋرالى كوپ وسيەت ايتقاندىعى سونشالىقتى مەن كورشىم مۇراگەرىمە اينالاتىن شىعار دەپ ويلادىم»، − دەگەن[2].

حالقىمىزدا كورشى اقىسى تۋرالى ناعىز مۇسىلماندىق ۇستانىم قالىپتاسقان. «قيامەت كۇنى الدىمەن كورشى اقىسى سۇرالادى ەكەن» دەگەن ۇعىم دا بار. بۇل ۇعىمنىڭ مۇسىلمانشىلىقتا نەگىزى بار.

عَنْ عُقْبَةَ بْنِ عَامِرٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: «أَوَّلُ خَصْمَيْنِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ جَارَانِ». رَوَاهُ أَحْمَدُ.

ۇقبا يبن اميردەن (ر.ا.) جەتكەن ريۋاياتتا اللا ەلشىسى (س.ا.س.): «قيامەت كۇنى ەڭ ٴبىرىنشى داۋلاساتىندار – كورشىلەر»، − دەگەن[3].

كورشى ادام مۇسىلمان نە كاپىر، تاقۋا نە پاسىق، دوس نە دۇشپان، جەرگىلىكتى نە شەتەلدىك، پايدالى نە پايداسىز بولۋى ىقتيمال. قالاي بولعاندا دا ولاردىڭ ىشىندەگى قايىر جاساۋعا ەڭ لايىقتىسى ەڭ جاقىن تۇراتىن كورشى.

عَنْ عَائِشَةَ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهَا قالت: قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ لِي جَارَيْنِ فَإِلَى أَيِّهِمَا أُهْدِي؟ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّم: «إِلَى أَقْرَبِهِمَا مِنْكِ بَابًا». رَوَاهُ الْبُخَارِيُّ.

بىردە ايشا (ر.ا.) اللا ەلشىسىنەن (س.ا.س.): «ۋا، راسۋلاللا! مەنىڭ ەكى كورشىم بار، سىيدى سونىڭ قايسىسىنا بەرەيىن؟» – دەپ سۇراعاندا، اللا ەلشىسى (س.ا.س.): «ەسىگى ەڭ جاقىن ورنالاسقانىنا»، – دەپ جاۋاپ بەرگەن[4].

جاقسىلىق جاساۋعا ەڭ جاقىن كورشىنىڭ لايىقتى بولۋىنىڭ سەبەبى ادەتتە ول جاپسارلاس كورشىسىنىڭ ۇيىندە نە بولىپ جاتقانىنان حاباردار بولادى. ۇيگە كىم كىرىپ، كىم شىعىپ جاتقاندىعىن كورەدى. جانە قانداي دا ٴبىر قيىنشىلىققا تاپ بولعاندا قاسىنان تابىلاتىن جاقىن ادام. سوندىقتان دا ول جاقسىلىق جاساۋعا بىردەن-بىر لايىقتى كورشى. كورشى اۋىرىپ قالعاندا زيارات ەتىپ، حال-جاعدايىن سۇراپ، ول جوقتا بالا-شاعاسى مەن مال-مۇلكىنە باس-كوز بولىپ، قارايلاسۋ كەرەك. كورشىنىڭ قۋانىشىندا دا، قايعىسىنا دا ورتاق بولۋ كەرەك.

قۇرىلىس سالعاندا كورشىسىمەن اقىلداسىپ سالۋ، وعان زيان تيگىزبەۋگە تىرىسۋ دا كورشى اقىسىنا جاتادى. ال قۇرىلىس سالىپ جاتقان كورشىگە كومەكتەسۋ كەرەك.

عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: «لاَ يَمْنَعُ جَارٌ جَارَهَ أَنْ يَغْرِزَ خَشَبَهُ فِي جِدَارِهِ». مُتَّفَقٌ عَلَيهِ.

پايعامبارىمىز (س.ا.س.) ٴبىر حاديسىندە: «سەندەردىڭ بىرەۋلەرىڭ ٴوزىنىڭ جاپسارلاس قابىرعاسىنا كورشىسىنىڭ ارقالىق بورەنەسىن قويۋىنا تىيىم سالماسىن»، – دەگەن[5]. ياعني ەگەر ٴبىر زيان كەلمەيتىن بولسا، كورشىنىڭ قۇرىلىسى ٴۇشىن ٴوزىنىڭ ٴۇيىنىڭ، نە سارايىنىڭ قابىرعاسىن نەمەسە دۋالىن تىرەك ەتۋگە رۇقسات بەرۋى ٴتيىس ەكەن.

قازاق حالقى: «جامان اتقا جال بىتسە، جانىنا تورسىق بايلاتپاس، جامان كىسىگە مال بىتسە، جانىنا قوڭسى قوندىرماس»، − دەپ كورشى اقىسىن بەلدەن باساتىنداردى قاتتى سىناعان. ونىڭ ادامگەرشىلىككە دە، مۇسىلمانشىلىققا دا سىيمايتىندىعىن ەسكەرتكەن. مۇنىڭ ٴوزى مۇسىلمانشىلىق قاعيدالارىنان الىنعان. يسلام دىنىندە كورشىگە قانداي دا ٴبىر زارار، جاماندىق جاساۋعا قاتاڭ تۇردە تىيىم سالىنعان.

عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: «مَنْ كَانَ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ: فَلا يُؤْذِ جَارَهُ». مُتَّفَقٌ عَلَيهِ.

ٴابۋ ھۋرايرادان (ر.ا.) اللانىڭ ەلشىسى (س.ا.س.) بىلاي دەپ ەسكەرتكەن: «كىمدە-كىم اللاعا جانە اقىرەت كۇنىنە سەنگەن بولسا كورشىسىن ەش زارار بەرمەسىن».[6]

عَنْ أَبِي شريح رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ أن النبي صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ: «وَالله لا يُؤْمِنُ، وَالله لا يُؤْمِنُ، وَالله لا يُؤْمِنُ» قِيلَ وَمَنْ يَا رَسُولَ ؟ قَالَ: «الَّذِي لا يَأْمَنُ جَارُهُ بَوَائِقَهُ». رَوَاهُ الْبُخَارِيُّ.

ٴابۋ شۋرەيحتەن (ر.ا.) جەتكەن ريۋاياتتا پايعامبار (س.ا.س.): «ۋاللاھي، ول يمان كەلتىرمەدى! ۋاللاھي، ول يمان كەلتىرمەدى! ۋاللاھي، ول يمان كەلتىرمەدى!» – دەپ ٴۇش رەت ايتادى. سوندا ساحابالار: «ۋا، راسۋلاللا! ول كىم؟» – دەپ سۇراعاندا، اللا ەلشىسى (س.ا.س.): «زيانىنان كورشىسىن امان قالدىرماعان جان»، – دەگەن[7]. ياعني، كورشىسىن ٴوزىنىڭ جاماندىقتارىنان، زياندى ىستەرىنەن ساقتاي الماعان جان تولىق يمان كەلتىرگەن بولىپ ەسەپتەلمەيدى. ونداي جاننىڭ جاساعان عيباداتتارى مەن جاقسىلىقتارىنىڭ دا ساۋابى از. پايعامبارىمىز (س.ا.س.) باسقا ٴبىر حاديسىندە كۇندىز ورازا تۇتىپ، تۇندە ناماز وقىپ، تاقۋالىقپەن تىرشىلىك ەتىپ، ٴبىراق كورشىسىنە زارار بەرەتىن ايەلدىڭ توزاققا كىرەتىندىگى تۋرالى ەسكەرتىپ وتكەن.

ەكىنشى جاعىنان كورشى قانداي جامان ادام بولسا دا، قانداي زارار زيان بەرىپ جاتسا دا وعان سابىرلىق ەتكەن دۇرىس. ونداي كورشىنى تۋرا جولعا ۇگىتتەپ، جاقسىلىققا ۇندەۋ كەرەك.

عَنْ أَنَسٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: «مَا آمَنَ بِي مَنْ بَاتَ شَبْعَانَ وَجَارُهُ جَائِعٌ إِلَى جَنْبِهِ، وَهُوَ يَعْلَمُ بِهِ». رَوَاهُ الْبَزَّارُ.

انەس يبن مالىك (ر.ا.) جەتكىزگەن ريۋاياتتا اللا ەلشىسى (س.ا.س.): «جانىنداعى كورشىسىنىڭ اش جاتقاندىعىن بىلە تۇرا ٴوزى توق بولىپ جاتقان ادام ماعان ناق يمان كەلتىرگەن ەمەس»، – دەيدى[8].

پايعامبار (س.ا.س.) باسقا حاديسىندە، ٴتىپتى، ٴۇيدى، قورانى ساتاردا اۋەلى قابىرعالاس كورشىسىمەن اقىلداسۋعا بۇيىرادى. كورشى اقىسى تۋرالى اللا ەلشىسى (س.ا.س.) ٴوزى ۇلكەن ونەگە كورسەتكەن. وزىنە ٴجابىر بەرىپ، جولىنا ٴناجىس زاتتاردى توسەپ قوياتىن يمان كەلتىرمەگەن كورشىسى  اۋىرىپ قالعاندا ونىڭ حال-جاعدايىن سۇراپ بارادى. سونداي كەرەمەت جاقسى قارىم-قاتىناسى ارقىلى سول كورشىسىنىڭ يمان كەلتىرۋىنە سەبەپكەر بولادى.


[1] نيسا سۇرەسى، 36-ايات.
[2] بۇحاري مەن ٴمۇسلىم ريۋايات ەتكەن.
[3] احمەت ريۋايات ەتكەن.\
[4] بۇحاري ريۋايات ەتكەن.
[5] بۇحاري مەن ٴمۇسلىم ريۋايات ەتكەن.
[6] بۇحاري مەن ٴمۇسلىم ريۋايات ەتكەن.
[7] بۇحاري ريۋايات ەتكەن.
[8]  ٴال-باززار ريۋاياتى.

date03.09.2014readCount9008printباسىپ شىعارۋ