چۋپا-چۋپس سورعانشا، قۇرت جە!
Чупа-чупс сорғанша, құрт же!

قۇرت – كالسييدىڭ كوزى. قۇرت- ٴسوزىنىڭ ماعىناسى قۇرعاتىلعان، كەپتىرىلگەن ٴسۇت دەگەن ماعىنانى بەرەدى. بۇل تاعامنىڭ وزىندىك ەرەكشەلىگى بار. اقۋىزعا وتە باي. سونىڭ ارقاسىندا قۇنارلى، توق تاعام بولىپ ەسەپتەلەدى.

قۇرت – ٴپىسىلىپ مايى الىنعان ايراندى قايناتىپ ارنايى دوربادا ٴسۇزىپ الىپ تۇزداپ، كەپتىرىپ ساقتايتىن تاعام ٴتۇرى. جاسالۋ تاسىلدەرىنە قاراي قۇرتتىڭ سىقپا قۇرت، اق قۇرت، قارا قۇرت، مايلى قۇرت دەگەن تۇرلەرى بار. قازاق ىرىمى بويىنشا كەپپەگەن قۇرتتى جەۋگە، الۋعا بولمايدى. ەگەر كەۋىپ ۇلگەرمەگەن قۇرتتى الىپ جەسە، جاۋىن جاۋادى دەگەن ىرىم بار. سابادا جينالىپ پىسىلگەن ىركىتتى مايى الىنعاننان كەيىن تۇبىنە ماي جاققان ۇلكەن قازانعا قۇيىپ قايناتادى.

قۇرت قايناپ جاتقان كەزدە ونىڭ ٴتۇبى كۇيىپ كەتپەس ٴۇشىن ارناۋلى قۇرت قايناتقىشپەن ٴالسىن-السىن قازاننىڭ ٴتۇبىن، ەرنەۋىن قىرىپ، ارالاستىرىپ وتىرادى. ابدەن قويىلعان قۇرتتى كەنەپ قاپقا قۇيىپ كەرەگەگە اسىپ قويادى. سوندا ونىڭ قالعان سۋى تاعى دا اعىپ، قۇرعايدى. بۇدان كەيىن قولمەن بولشەكتەپ، تاقشاعا، شيگە، قولمەن سىعىپ نەمەسە الاقاندا اينالدىرىپ ورەگە جايىپ كەپتىرەدى. كوگەرمەي، قىزباي بىرتەگىس كەبۋ ٴۇشىن ورەدە جاتقان كەزدە ونى بىرنەشە رەت اۋدارىپ وتىرادى. وسىنداي ادىسپەن قايناتىپ، كەپتىرىپ العان قۇرت جىل بويىنا، كەيدە 2-3 جىلعا دەيىن ساقتالا بەرەدى.

قۇرت – تابيعي كالسيي. قۇرامىندا ا، ۆ، س دارۋمەندەرى، مىس، مىرىش، كۇمىس، تەمىر، كرەمنيي، ماگنيي، كالسيي، اليۋمينيي ميكروەلەمەنتتەرى جەتەرلىك.

زۇلحارناي سەيىتوۆ، پروفەسسور

– ٴبىز كەڭەس ۋاقىتىندا قازاقتىڭ قۇرتىن عارىشكەرلەرگە بەرگەنبىز. ولار قايتا ورالعاننان كەيىن «بۇل نەتكەن كەرەمەت ٴدام» دەگەن. سول قۇرتىڭىز دا ەسكەرۋسىز قالىپ بارادى. قازاق تاعامدارىن ۇلتتىق برەندكە اينالدىرۋ ٴۇشىن ارنايى قاۋلى نە مىقتى زاڭ كەرەك. ٴسويتىپ ساقتاماساق، بارىمىزدان ايىرىلىپ قالۋىمىز مۇمكىن. ٴتىپتى ونى تۋريستىك كلاستەردىڭ ٴبىر باعىتى رەتىندە دامىتىپ، كىشىگىرىم سەحتار اشىپ، شەتەلدىك تۋريستەرگە ۇسىنساق، ۇتارىمىز كوپ، ارينە. وزگە ۇلتتاردىڭ ورەگە قۇرت جايعانىن كورمەدىك. تەك ٴبىز ۇيىقتاپ جۇرگەندە ورەدەگى قۇرتىمىزدى وزگەلەر ۇرلاپ كەتپەسىن…

سايرام اۋدانىندا وبلىسقا تانىمال «سايرام ٴسۇت» فابريكاسى بار. كاسىپورىن ايران، قايماق، ماي جانە سۇزبە ونىمدەرىنەن بولەك، بيىلعى جىل باسىنان بەرى قۇرت جاساۋ تەحنولوگياسىنا كوشىپتى. جاسالۋ ٴادىسى دە ادەمى. شەتەلدىك تەحنولوگيا ەمەس، كادۋىلگى كوزىمىز ۇيرەنگەن ادىسپەن دايىندالادى. ساقتالۋ مەرزىمى 6 اي. دۇكەن سورەلەرىنەن سيرەك كورەسىز. سەبەبى تۇرالاپ قالعان تاۋار جوق، الۋشىلار وتە كوپ. قۇرت جاسايتىن جالعىز فابريكا تەك بۇل ەمەس. رەسپۋبليكانىڭ سەمەي، وسكەمەن، الماتى جانە تاراز وڭىرىندە دە قوراپتاعى قۇرتتى وندىرۋشىلەر بار. جولعا قويىلعان كاسىپتى ناسىپكە اينالدىرعاندار بارىنشا ۇلتتىق ٴۇردىستى ساقتاۋعا تىرىسىپ-اق ٴجۇر.

حوش، ەندى بازارداعى نەمەسە كوشە بويىندا ساتىلاتىن قۇرتتار تۋراسىندا دا ايتا كەتەيىك. ٴبىر داناسى 20 تەڭگەدەن كەم بولمايتىن جەڭسىك استىڭ سوڭعى كەزدە ٴدامى بۇزىلعان. جاسىراتىنى جوق مايى بەتىنە شىعىپ، سىلەكەيىڭدى شۇبىرتاتىن ٴتۇرى بار بولعانىمەن، ٴدامى ونداي ەمەس. اۋزىڭىزعا سالساڭىز ۇگىتىلىپ، قۇرت جەگەندەي بولمايسىز. بۇل ٴبىر ۋىس سۇزبەدەن كول-كوسىر پايدا تاپقىسى كەلگەندەردىڭ ارەكەتى ەكەنى انىق. سۇزبەگە ۇن، قۇرعاق ٴسۇت دەيسىز بە، ايتەۋىر ٴونىمنىڭ مولشەرىن ارتتىراتىن قوسپالاردى قوسىپ ساتادى. قۇرتتىڭ بۇل تۇرىنە كوبىنە بالالار قۇمار. ال ونى جەگەن بالانىڭ ٴىش-قۇرىلىسىنا قانداي زيان كەلەرىن ويلاي بەرىڭىز. ارينە، جاساندى قۇرتتان كەلەر زيان كوپ، ال شىنايى قۇرتتىڭ پايداسى زور.

ارنايى زاۋىتتا دايىندالعان سۇزبەدە اقۋىز مولشەرى 16% بولسا، قۇرتتاعى اقۋىز مولشەرى 53%.

حيميا، مەديسينا عىلىمدارى پايدا بولماي تۇرىپ-اق الدىنداعى اسىن تاني بىلگەن قازاق ناعىز دانىشپان. اسىلى، اۋزىنان اق اجىراماعان حالقىمىز قىمىزىن ٴىشىپ، قۇرتىن جەپ وتىرىپ-اق وسى كۇنگى كوپ كەسەلدىڭ الدىن العان. كەپكەن قۇرتتى مۇجىگەن بالانىڭ ٴتىسى ساۋ، سۇيەگى بەرىك بولادى. ال ساۋ ٴارى مىقتى سۇيەك – تىرەك-قيمىل اپپاراتىنىڭ دۇرىس ٴارى بەلسەندى جۇمىس جاساۋىنا سەپ بولادى.

جاننا ساپاربايەۆا، قالا تۇرعىنى:

– مەنىڭ 3 قىزىم بار. ٴبارى دە قۇرتتى وتە جاقسى كورەدى. كامپيتتەن گورى، قۇرتقا جاقىنبىز. قۇمار اسىمىزدى كوبىنە تانىستاردان، وندا دا اۋىلداعى اعايىننان العىمىز كەلەدى. بازارداعى كوتەرمە ساۋدادا قۇرتتىڭ ٴبىر كەلىسى – 600 تەڭگە، ٴتىپتى مىڭ تەڭگەگە دەيىن بارادى. ال داناسى 10-20تەڭگە تۇرسا، ۇلكەندەرىن 20-30 تەڭگەدەن ساتادى. الىس اۋىلداردان وبلىس ورتالىقتارىنا كوتەرمە باعامەن اكەلىپ وتكىزەتىندەر، ارينە، ارزانداۋ باعاعا بەرىپ كەتەدى. ال بازارداعىلار ۇستىنە وكىرتىپ قوسىپ، ساۋداسىن جاندىرادى. بازاردان جاڭادان جايىلعانىن دا، كەپكەنىن دە، ەكى-ۇش جىلدىق تاس بولىپ قاتىپ قالعانىن دا تابا الاسىز. تەك سۇراساڭىز بولعانى. الايدا اۋىلدىق، ناعىز قۇرتتى تابۋ قيىنىراق.

توقساننان اسىپ، جۇزگە قاراي بەت العان قاي قاريادان ۇزاق جاساۋدىڭ سىرىن سۇراساڭىز، مىندەتتى تۇردە اعارعان ٴىشىپ، قۇرت جەيتىنىن ايتادى. كادىمگى قۇرتتىڭ ۇزاق ٴومىر سۇرۋگە سەپتىگى بار-جوعىن عالىمدار دا زەرتتەي كەلە زەردەلى ويلارىن پاش ەتكەن-دى. قۇرت، راسىمەن دە، ادام ومىرىنە ەڭ قاجەتتى زات – كالسييدىڭ كوزى ەكەن. تاعامدىق بيولوگيالىق قوسپالار مەن ماقتاۋى كۇشتى ٴتۇرلى دارۋمەندەردى جولدا قالدىرادى. 100 گرامم سۇزبەنىڭ قۋاتى 227 ككالل بولسا، قۇرتتىكى – 370،1 ككالل. 100 گرامم قۇرتتا – 3 گرامعا جۋىق اقۋىز، 3،2 گرامم كالسيي مەن فوسفور قوسىندىلارى، بەلگىلى مولشەردە ا1، ۆ2، د دارۋمەندەرى بار. 100 گرامم قۇرتتان اعزاعا 60-قا جۋىق ككالل بەرىلەدى. وسىدان-اق پايداسىن پايىمداي بەرىڭىز. بالا دا، قارت تا، جاس تا جەسە اعزاسىنا قۋات الارى ٴسوزسىز. سوندىقتان، داستارحانىڭىزدان قۇرتتى ۇزبەۋگە تىرىسىڭىز. ٴبىراق ناعىز اۋىلدا اپالارىمىز دايىنداعان قۇرتتى اجىراتىپ العايسىز. وزگە ۇلتتىڭ وكىلدەرى تامسانا جەيتىن جەڭسىك اسىمىز ۇلتتىق برەندكە سۇرانىپ-اق تۇر عوي…

قۇرتتىڭ تۇرلەرى:

جاس قۇرت

سۇزبەدە تۇرعان قۇرتتى سارى مايمەن جەنتەكتەپ باستىرما رەتىندە شايمەن بىرگە داستارقانعا قويادى. اسىرەسە كەپكەن قۇرتقا، باۋىرساققا ٴتىسى وتپەيتىن قارتتار ٴۇشىن وتە قۇنارلى اس سانالادى. سونداي-اق، قۇرتتىڭ سارى سۋىن ٴسۇت قوسىپ قايناتىپ، ىرىمشىك جاسايدى، اۋىرعان مالعا ىشكىزەدى، ايەلدەر باس جۋادى، سونداي-اق ودان تەرى يلەۋ ٴۇشىن مالما جاسايدى.

كوبىك

قايناپ جاتقان كۇرتتىڭ قالقىپ العان بەتى. مايلى، قۇنارلى اس رەتىندە جاس بالالارعا، قارتتارعا قالقىپ بەرۋ سالتى بولعان. بۇرىن قۇرت قايناتقان ۇيدەن كوبىك جالايمىز دەپ اۋىل بالالارى كەلىپ جينالاتىن ادەت تە بولعان.

ىستىق قۇرت

قايناپ جاتقان قۇرتتى الىپ، ماي قوسىپ ساپىرىپ ىشەتىن كەنەۋلى اس. وكپە اۋرۋىنا، سۋىق ٴتيىپ اۋىرعان سىرقاتتارعا ەم سانالادى.

سىقپا قۇرت

مۇنىڭ قايناتقان كۇرتتان ايىرماشىلىعى، اشىعان ايران قاپقا كۇيىپ سۇزىلەدى دە تۇزدالىپ، ٴارتۇرلى ۇلگىمەن بولشەكتەلىپ تاقشاعا كەپتىرىلەدى. سىقپا قۇرت تا باستىرما رەتىندە پايدالانىلعان. مۇنداي قۇرت جايعان ايەلدىڭ اۋىل بالالارىنا ارناپ دوڭگەلەك جاساپ، جىپكە ٴتىزىپ مويىندارىنا ٴىلىپ قۋانتۋ سالتى دا بار.

مالتا

ەزىلگەن قۇرتتىڭ تاۋسىنشاق تۇيىرشىكتەرى، ول ٴارى جۇمساق، ٴارى سۇيكىمدى اس سانالادى. ۇزاق ساپارلاردا اۋىزعا سالىپ سۋىن جۇتقان كەزدە ٴارى سۋسىن، ٴارى قورەك.

ەزبە قۇرت

سورپاعا، تۇزدىققا، كوجەگە جانە باسقا تاعامدارعا قوسۋ نەمەسە سۇيىق كۇيىندە ٴىشۋ ٴۇشىن كەپكەن قۇرت استاۋعا سالىپ ۇنتاقتالادى، كەلىگە تۇيىلەدى نەمەسە قول ديىرمەنگە تارتىلادى. ەزگەن قۇرت – ۇلتتىق تاماقتاردىڭ ەڭ ٴبىر سۇيكىمدىسى جانە قۇنارلىسى.

اقمالتا

ەزگەن قۇرتتىڭ ەڭ سوڭعى شايىندىسى. ول وتە جۇعىمدى جانە تەز سىڭەتىن تاعام بولىپ سانالادى.

ۇنتاق قۇرت

ارنايى ٴتۇيىپ ۇساتقان نەمەسە قاپ تۇبىنەن جيناپ العان ۇگىندى. ونى ٴسۇتتىڭ پىسكەن قايماعىنا بىلعاپ جەيدى.

قۇرت-ماي

سارى مايعا باتىرىپ تاباق جاسايتىن كەپكەن سىقپا جالپاق قۇرت. ونى اسىعىس كەزدە ٴدام تاتتىرۋ ٴۇشىن نەمەسە جەڭىل-جەلپى تۇستىك رەتىندە داستارقانعا قويادى. كەيدە قۇرت، ىرىمشىك، ماي تاعامدارىنىڭ قوسىندىلارى دا قۇرت-ماي دەپ اتالادى.

اقمارال مىرزاحمەتوۆا
date01.11.2012readCount6557printباسىپ شىعارۋ