قۇدالىق «قۇدا بولساڭ، شىدا» دەۋ ەمەس...
Құдалық «құда болсаң, шыда» деу емес...

بىلە بىلسەك، قۇدا كۇتۋدىڭ دە مۇسىلماندىق ادەپتەرى مەن شارتتارى بار. بابالارىمىز مۇنى جەتىك بىلگەنىنە كۇمان جوق. سوندىقتان دا، قازاق – «قۇداسىن قۇدايىنداي سىيلايتىن» حالىق اتاندى. دەسەك تە، بۇگىندە بۇل ماسەلەنى اركىم ەسكەرە بەرمەيدى. ەندەشە قۇدالىقتىڭ دا يسلامي شارتى بار...

1. قىزعا قۇدا ٴتۇسىپ كەلگەندەردى جاقسى قارسى الۋ

مۇسىلماندىق ادەپتەردىڭ ٴبىرى – ۇيىنە قۇدا تۇسە كەلگەن كىسىلەردى قۇرمەتپەن قارسى الۋ. سوندىقتان ٴۇي ەگەسى وسى ادەپتى ساقتاپ، قىزىن كەلىندىككە سۇراپ، تورىنە شىققان ادامداردىڭ ارەكەتىن قالاماسا دا، ونىسىن سەزدىرمەي، كوڭىلدەرىنە كەلەتىن دورەكى ٴسوز ايتپاي، سىپايى تۇردە، شىعارىپ سالۋ دا سالتىمىزدىڭ ٴبىرى. الەۋمەتتىك جاعدايلارى تومەن نەمەسە جانى قالامايتىن كىسىلەر قىزدارىن ايتتىرىپ كەلگەندە، «سەندەر نە بەتتەرىڭمەن كەلىپ وتىرسىڭدار»، «مەنىڭ قىزىمدى ايتتىرۋعا داتتەرىڭ قالاي بارادى؟!» دەيتىن ادەپسىز سوزدەرمەن وڭ نيەتپەن كەلگەن كىسىلەردىڭ كوڭىلىن قالدىرۋ مۇسىلماندىق سيپاتقا جاراسپايدى. ەگەر قۇدا تۇسۋشىلەرگە قىز بەرۋدى قالاماسا، مۇنى استارلى سوزبەن، «جاقىندارمەن اقىلداسىپ كورەيىك»، «قىزىمىزدىڭ ٴوزى بۇعان نە دەر ەكەن؟» دەگەن سەكىلدى قاشىرتپا جاۋاپپەن ٴىستى جىلى جاۋىپ شىعارىپ سالعانى دۇرىس.

2. قۇدا تۇسۋشىلەرگە تەز ارادا جاۋاپ بەرۋ

قىز جاعىنىڭ تاعى ٴبىر ەسكەرەتىن ماسەلەسى – قۇدا تۇسۋشىلەرگە ۋاقىتتى كوپ سوزباي ٴبىر جاۋابىن بەرۋى شارت. «ناقتى جاۋابىمىزدى ايتپاي قويا تۇرايىق. مۇمكىن تاعى باسقالار دا قۇدا ٴتۇسىپ قالار. ەگەر باسقا ەشكىم قۇدا تۇسپەسە، كەلىسە سالارمىز» دەگەن باقايەسەپتىككە سالىنىپ قارسى جاقتى كۇتتىرىپ قويۋ كىسى اقىسىنا قول سۇققانمەن بىردەي. سوندىقتان قارسى جاقتى كوپ سارسىلتپاي، ٴوز ويلارىن تەز ارادا ايتقان ٴجون.

3. ايتتىرىلعان قىزعا قۇدا ٴتۇسىپ بارماۋ

يسلام ٴدىنى بويىنشا، ايتتىرىلعان قىزدان سىرعا تاققان جاق باس تارتپايىنشا نەمەسە قىز جاق قۇدالىقتى بۇزبايىنشا، قۇدا ٴتۇسىپ بارۋعا جول بەرىلمەيدى. ەگەر ٴبىرىنشى قۇدا تۇسۋشىلەردىڭ ۇسىنىسى قىز جاعىنان قابىل الىنباسا، ەكىنشى جىگىتتىڭ قۇدا تۇسۋىنە بولادى. قوعامنىڭ اۋىزبىرشىلىگى مەن تىنىشتىعىن ويلاعان ارداقتى ەلشى مۇحاممەد پايعامبار (ساللاللاھۋ ٴالايھي ٴۋا ٴساللام) بۇل جايىندا حاديسىندە بىلاي دەگەن:

لاَ يَخْطُبْ أَحَدُكُمْ عَلَى خِطْبَةِ أَخِيهِ حَتَّى يَتْرُكَ الْخَاطِبُ قَبْلَهُ أَوْ يَأْذَنَ لَهُ

«ەشبىرىڭ مۇسىلمان باۋىرى ايتتىرعان قىزعا ٴسوز سالماسىن. تەك العاش ايتتىرعان ادام ۇسىنىسىنان باس تارتقان جاعدايدا نەمەسە ٴوزى رۇقسات بەرگەن جاعدايدا عانا ٴسوز سالۋعا بولادى» [1].

4. قىزدى ايتتىرۋدى جاريا ەتپەۋ

پايعامبارىمىز (ساللاللاھۋ ٴالايھي ٴۋا ٴساللام) قىزدى ايتتىرۋدىڭ جاسىرىن جاسالۋىن تاپسىرعان. مۇنى حاديسىندە: وَ اخْفُوا الْخِطْبَةَ «قىز ايتتىرۋدى قۇپيا ساقتاڭدار»[2]، – دەپ باياندايدى. بۇلاي جاساۋدىڭ بىرنەشە پايداسى بار. بىرىنشىدەن، اۋىل ايماقتا وسەك جايىلۋىنىڭ الدىن الادى. ەگەر قىز جاق كەلىسىم بەرمەسە، وندا جىگىت جاقتىڭ ابىرويى توگىلگەندەي بولۋى دا مۇمكىن. قۇدا تۇسۋشىلەردى كورە المايتىندار ٴۇشىن بۇل وسەك تاراتۋعا تاپتىرماس مۇمكىنشىلىك. مۇنى جۇرتقا تاراتىپ ەل الدىندا كۇلكى ەتۋگە بارىن سالاتىندار دا بار. ەكىنشىدەن، ەگەر قۇدا تۇسۋشىلەردى كۇندەۋشىلەر بولسا، قىز جاعىنا بارىپ ولاردىڭ ۇسىنىسىن قابىلداماۋى ٴۇشىن نەشە ٴتۇرلى جالا جابۋى دا ىقتيمال. «ساقتىقتا قورلىق جوق» دەپ، قىز جاق ناقتى كەلىسىمىن بەرگەنشە ٴىستى جاريا ەتپەگەن جاقسى.

5. ۇيلەنۋ ٴۇشىن قىزدىڭ كەلىسىمىن الۋ

قىزىنا قۇدا ٴتۇسىپ كەلگەندە، اتا-انا قارسى جاققا جاۋاپتارىن بەرۋ ٴۇشىن مىندەتتى تۇردە قىزىمەن اقىلداسۋى قاجەت. قىزدىڭ پىكىرىن بىلگەن سوڭ عانا قۇدا تۇسۋشىلەرگە وزدەرىنىڭ جاۋابىن ايتادى. پايعامبارىمىز (ساللاللاھۋ ٴالايھي ٴۋا ٴساللام):

لَا تُنْكَحُ الْأَيِّمُ حَتَّى تُسْتَأْمَرَ وَ لَا تُنْكَحُ الْبِكْرُ حَتَّى تُسْتَأْذَنَ

«جەسىر ايەل ۇسىنىستى قابىل ەتپەيىنشە، ال جاس قىزدىڭ ريزاشىلىعى الىنبايىنشا، ايەلدەردى نەكەلەستىرمەڭدەر»[3]، – دەگەن. جەسىر ايەلدى ۇيلەندىرۋ مىندەتتى تۇردە ونىڭ «كەلىسەمىن» دەگەن سوزىنەن سوڭ عانا ىسكە اسادى. ول ۇسىنىستى قابىل العانىن ٴوزى بىلدىرە الادى. ال وڭ جاقتا وتىرعان بويجەتكەندەر مۇنداي ٴسوزدى ايتۋدان قىمسىناتىندىقتان، ۇلكەندەر جاعىنىڭ سۇراعىنا ۇندەمەۋى نەمەسە كۇلىمسىرەۋى ونىڭ كەلىسكەنىن بىلدىرگەنى دەپ قابىلدانادى. ياعني نەكە قييۋ ٴۇشىن قانداي جاعدايدا دا ايەل زاتىنىڭ كەلىسىمى بولۋى ٴتيىس. سەبەبى پايعامبارىمىز (ساللاللاھۋ ٴالايھي ٴۋا ٴساللام) ٴبىر ساحابانىڭ قىزىنىڭ كەلىسىمىن الماستان قيدىرتقان نەكەسىن بۇزعان. حازىرەت ومار (ر.ا.) دا بۇل جايىندا بىلاي دەگەن: «قىزدارىڭدى قيناپ ۇيلەندىرمەڭدەر. ولار دا سەندەر سەكىلدى جاقسى مەن ادەمىنى قالايدى». سوندىقتان «مەنىڭ ايتقان ادامىما تۇرمىسقا شىعاسىڭ»، «ايتتىم ٴبىتتى، سوعان كۇيەۋگە تيەسىڭ» دەپ،  قىزدى كۇيەۋگە ەركىنەن تىس بەرۋ ەشقاشان دۇرىس كەلىسىم دارەجەسىندە قابىلدانبايدى.

6. قۇدا ٴتۇسۋ نەكەلەسۋ ەمەس

حالقىمىزدا قۇدا تۇسىلگەن قىزعا بەلگى رەتىندە سىرعا تاعۋ سالتى بار. بۇل ەكى جاقتىڭ كەلىسكەنىن بىلدىرەتىن نىشان. ٴبىراق – قۇدا ٴتۇسۋدىڭ ەش ۋاقىتتا نەكەلەسكەن بولىپ سانالمايتىنىن ۇمىتپاۋ كەرەك. سوندىقتان قۇدا ٴتۇسىپ، قۇيرىق-باۋىر جەلىنسە دە، نەكەسى قيىلمايىنشا، جىگىت پەن قىزدىڭ ەشكىم جوق جەردە جالعىز قالۋلارىنا جول جوق. سەبەبى قۇدا ٴتۇسۋ ولاردىڭ ۇيلەنگەنىن بىلدىرمەيدى. بۇل جاي عانا ەكى جاقتىڭ ەكى جاسقا شاڭىراق كوتەرۋىنە كەلىسىم بەرۋى. ادام بالاسى پەندەشىلىكپەن ۋادەسىنەن تايىپ كەتۋى مۇمكىن. سوندىقتان وسىنى ەسكەرە وتىرىپ، نەكە قيىلىپ، ٴدىنىمىز بويىنشا ەكى جاسقا ەرلى-زايىپتى دەگەن ۇكىم تاعىلمايىنشا، ەكى جاقتىڭ دا ساقتىقپەن ارەكەت ەتكەنى ابزال.

1. بۇحاري، 5142; ٴمۇسليم،  1412 
2. كاشفۋل-حافا، 1/142 
3. ٴمۇسناد يبن ٴحانبال، 2/434.

 

ٴشامشات ادىلبايەۆا
date31.10.2012readCount13078printباسىپ شىعارۋ