«جيھاد» دەگەن نە؟
«Жиһад» деген не?

«جيھاد» ٴسوزى اراب تىلىندە بەلگىلى ٴبىر ناتيجەگە، ماقساتقا جەتۋ ٴۇشىن ياكي ٴبىر ٴىستى ىستەۋ ٴۇشىن بار قاجىر-قايراتىڭ مەن ىنتا-جىگەرىڭدى توگۋ، تىرىسۋ، كۇرەسۋ دەگەن سياقتى ماعىنالاردى بىلدىرەدى.

«جيھاد» ۇعىمىنىڭ اياسى وتە اۋقىمدى. بۇگىنگى تاڭدا تەرىس باعىتتاعى اقپارات سالدارىنان كوپتەگەن ادامدار جيھادتى قارۋ الىپ سوعىسۋ دەپ ٴبىرجاقتى تۇسىنەدى. ارينە، مۇنداي تۇسىنىك جيھادتىڭ ماعىناسىن شەكتەيدى. قۇراندا «جيھاد» ٴسوزى 35 جەردە وتكەنىمەن ٴتورت جەردە عانا تىكەلەي سوعىس ماعىناسىندا كەلگەن. قۇراندا سوعىس ۇعىمى «حارب»، «ٴمۋحارابا»، «ماعراكا»، «قيتال» تەرميندەرىمەن بىلدىرىلگەن. ٴبىراق، جيھاد ٴسوزى سوعىستى دا قامتىعاندىقتان، كوپشىلىك جيھاد دەلىنگەن كەزدە تىكەلەي سوعىستى تۇسىنەدى.

«جيھاد» – ادامنىڭ اللا تاعالانى تانۋىنا كەدەرگى كەلتىرەتىن بارلىق توسقاۋىلداردى جويۋ. جاراتۋشى مەن ادامنىڭ اراسىنداعى بوگەتتەرگە ساۋاتسىزدىق، الەۋمەتتىك جاعدايدىڭ تومەندىگى، ەرىك-ويعا، ساناعا جاسالعان شەكتەۋلەر جاتادى. ەندەشە، «جيھاد» دەپ وسى بوگەتتەردى جويۋ ٴۇشىن جاسالاتىن بارلىق ٴىس-شارا، كۇرەسكە ايتىلماق.

اللا ريزالىعى ٴۇشىن ىستەلگەن ٴاربىر ىس-قارەكەت «جيھاد» سانالادى. قانداي دا بولسىن قيىن جاعدايلارعا قاراماستان كۇن سايىن ۇزدىكسىز بەس ۋاقىت ناماز وقۋ، كەيدە اپتاپ مي قايناتار ىستىقتا ورازا ۇستاۋ، اللا تاعالانى وزگە جاندارعا ٴتۇسىندىرۋ ٴۇشىن ىستەلگەن ٴاربىر ٴىس، قوعامداعى
كەيبىر كەرىتارتپا كەلەڭسىزدىكتەردى [1] تۇزەتۋ ٴۇشىن اتقارىلعان ۇلكەندى-كىشىلى بارلىق شارا يسلامداعى جيھاد ۇعىمىنىڭ اياسىنا كىرەدى.

جيھاد – ەڭ اۋەلى ٴوزىڭدى تۇزەتۋ. ىشكى دۇنيەڭدى، جۇرەگىڭدى تازارتۋ. بولمىسىڭدى قىزعانشاقتىق، قاناعاتسىزدىق، سابىرسىزدىق، جالقاۋلىق، تاكاپپارلىق سەكىلدى كۇللى جامان قاسيەتتەردەن ارىلتىپ، ولاردىڭ ورنىن كوركەم قاسيەتتەرمەن تولتىرۋ. قىسقاسى، ناپسىڭمەن ٴاردايىم ۇزدىكسىز كۇرەس. سەبەبى، اۋەلى ٴوز باسىن تۇزەتە الماعان ادام، ٴناپسىسىن جەڭىپ، كامىل ادام بولۋ جولىنا تۇسپەگەن جان وزگەنى قالاي تۇزەتىپ، تۋرا جولعا قالاي شاقىرماق.

سىرتقى كۇرەستەن بۇرىن ىشكى كۇرەستى قولعا الۋدىڭ ماڭىزدىلىعى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. سەبەبى، ادام وزىندە جوق نارسەنى باسقاعا قالاي بەرمەك؟ پايعامبارىمىز بىردە سوعىستان شارشاپ، شالدىعىپ كەلە جاتقان ساحابالارىنا: «ٴبىز ٴقازىر كىشى جيھادتان ۇلكەن جيھادقا قايتتىق» دەگەن كەزدە، ساحابالارى: «ۋا، راسۋلۋللاھ، «ۇلكەن جيھاد» دەگەن نە؟» – دەپ، تاڭ قالا ساۋال قويدى.

پايعامبارىمىز: «ول – ٴوز ناپسىڭمەن كۇرەس»، – دەپ جاۋاپ قايىردى. مىنە، كوردىڭىز بە؟ نەگە؟ ويتكەنى، ناپسىمەن كۇرەس قولعا قارۋ الىپ دۇشپاننان سوعىسقاننان دا قيىن. ولاي دەيتىنىمىز، سىرتقى دۇشپاننىڭ كىم ەكەنى، قايدا ەكەنى، قاشانعا دەيىن بولاتىندىعى بەلگىلى. سوندىقتان، ونىمەن كۇرەسۋ وڭاي. ال، ٴناپسىڭ بولسا، ولاي ەمەس. ول سەنىڭ ىشىڭدە. قاي جاقتان، قالاي كەلىپ ايلاسىن اسىراتىنى دا بەلگىسىز. ونىڭ دۇشپاندىعى بەلگىلى ٴبىر ۋاقىتپەن شەكتەلمەيدى، ٴاردايىم سەنىمەن بىرگە. مىنە، سوندىقتان پايعامبارىمىز سىرتقى دۇشپانمەن كۇرەستى «كىشى جيھادقا» جاتقىزسا، ناپسىمەن كۇرەستى «ۇلكەن جيھادقا» بالاعان.

پايعامبارىمىز باسقا ٴبىر حاديسىندە: «ناعىز جيھاد جاساۋشى كىسى – ٴوزىنىڭ ناپسىسىمەن كۇرەسۋشى» دەپ، ناپسىمەن كۇرەستىڭ ماڭىزدىلىعىن تاعى ٴبىر رەت ايشىقتاي تۇسكەن.

جيھاد ۇعىمى ادامعا، قوعامعا، جاعدايعا قاراي تۇرلەنىپ وتىرادى. ٴبىر دارىگەردىڭ ٴوز سالاسىندا كاسىبي دەڭگەيگە قول جەتكىزۋ ٴۇشىن تىنباي تالپىنۋى مەن ىزدەنۋى، ەكونوميكا مامانىنىڭ مۇسىلمانداردىڭ الەۋمەتتىك جاعدايلارىنىڭ تۇزەلۋى ٴۇشىن جۇمساعان قاجىر-قايراتى، ٴمۇعالىمنىڭ ساۋاتتى تۇردە بالا وقىتۋى – مۇنىڭ ٴبارى جيھادقا جاتادى. مۇسىلمانداردىڭ كەرەكتى قارجىنى تىرنەكتەپ جيناپ، وزدەرىنە مەشىت، مەدرەسە تۇرعىزۋى; جوق-جىتىكتەرگە كومەكتەسىپ، جەتىم-جەسىرلەرگە قارايلاسقان قالتالى ازاماتتاردىڭ بۇل ىستەرى دە حاق جولىنداعى كۇرەسكە – جيھادقا جاتادى.

پايعامبارىمىز ٴبىر حاديسىندە: «جەسىرلەر مەن مىسكىندەر ٴۇشىن جۇمىس ىستەۋشى كىسى اللا جولىندا جيھاد جاساۋشى ادامعا تەڭ» [2] دەيدى.

كەيدە ناعىز ٴسوز ساپتايتىن ۇرىمتال تۇستا ٴبىر عانا كەسىمدى ٴسوز ايتۋ دا، ٴسوزدىڭ كەرى اسەر ەتەتىن تۇسىندا سابىر ساقتاپ، ٴتىلىڭدى تىستەۋ دە جيھادقا سانالادى. ٴتىپتى، كەيدە قاجەتتىلىگىنە قاراي تەك قاباعىڭدى شىتۋ ياكي كۇلىمسىرەۋدىڭ دە جيھادقا سانالۋى عاجاپ ەمەس. قىسقاسى، ىستەلەتىن ٴاربىر ٴىستىڭ حاقتىڭ ريزاشىلىعىنا قاراي رەتتەلۋىنە «جيھاد» دەلىنەدى.

جيھاد ٴماجبۇر جاعدايدا قارۋمەن دە بولادى. بارلىق ديپلوماتيالىق بايلانىستار ناتيجەسىز اياقتالىپ، كەلىسسوزدەردەن تولىقتاي ٴۇمىت ۇزىلگەن شاقتا وتاندى قورعاۋ ٴۇشىن قولعا قارۋ الىپ جيھاد جاساۋعا رۇقسات.

پايعامبارىمىزدىڭ داۋىرىندەگى جيھادقا، ياعني مۇسىلمانداردىڭ حاق جولىنداعى كۇرەستەرىنە نازار اۋدارساق، جوعارىدا ايتىلعان جيھادتىڭ بارلىق تۇرىنە كۋا بولامىز.

حازىرەتى مۇحاممەد (س.ا.ۋ.) پايعامبارلىعىنىڭ العاشقى ٴۇش جىلىندا يسلامدى جاسىرىن ناسيحاتتادى. مۇسىلمانداردىڭ بۇل كەزەڭدەگى جيھادتارى دۇشپانداردىڭ كوزىنە تۇسپەستەن، پايعامبارىمىزبەن جاسىرىن تۇردە كەزدەسىپ تۇرۋى بولاتىن.

پايعامبارلىقتىڭ ٴتورتىنشى جىلىنان باستاپ، ادامزاتتىڭ ارداقتىسى (س.ا.ۋ.) ەلدى جاڭا دىنگە جاريا تۇردە شاقىرا باستادى. مىنە، وسى كەزدە مەككە مۇشرىكتەرى يمان كەلتىرىپ، جاڭا دىنگە كىرگەن ات توبەلىندەي از عانا مۇسىلمانداردى كەلەكە، مازاق ەتىپ، سان-الۋان قيىنشىلىقتارعا دۋشار ەتتى. وسى كەزەڭدەگى مۇسىلماندارعا تيەسىلى جيھاد – مۇشرىكتەردىڭ جان شىداتپاس ازاپتارىنا سابىر ەتىپ، جاڭا ٴدىندى ناسيحاتتاۋدى توقتاتپاۋ بولاتىن. ٴاز ساحابالار مۇنى ەڭ كەرەمەت تۇردە اتقارا ٴبىلدى.

مۇشرىكتەردىڭ جان تۇرشىگەرلىك ازابىنا دۋشار بولعان كەيبىر مۇسىلماندارعا پايعامبارىمىز (س.ا.ۋ.) ەفيوپيا ەلىنە كوشۋدى بۇيىردى. جاعفار جانە باسقا دا ونىمەن بىرگە بارعان ٴبىرقاتار ارداقتى ساحابالار ەفيوپيا پاتشاسى ٴناجاشيعا جاڭا ٴدىندى جەتكىزىپ، ونىڭ يمانعا كەلۋىنە سەبەپ بولدى. وسىلايشا بۇل كوش جاي عانا كوش ەمەس، جاعفار سىندى ٴاز ساحابالاردىڭ ۇلەسىنە تيگەن سول كەزدەگى ٴدىن جولىنداعى جيھادتىڭ ناعىز ٴوزى بولاتىن.

مۇشرىكتەر مۇسىلمانداردى ازاپتاپتاۋدا جاڭا ٴبىر ايلاعا كوشتى. مۇسىلمانداردى وزگە حالىقتان بولەكتەپ، ساۋدا-ساتتىق سەكىلدى جالپى ادامي بارلىق قاتىناستارىنا تىيىم سالىپ، ولاردى قوعامنان وقشاۋلاپ، ساياسي-ەكونوميكالىق بايكوت جاريالادى. توز-توز بولىپ، اش-جالاڭاش كۇي كەشكەن مۇسىلماندار بۇل قيىن كەزەڭدە دە سابىر ساقتاپ، جاڭا دىندەرىن تاستاماستان، وزدەرىنە جاسالعان ز ۇلىمدىقتارعا تاباندىلىق تانىتتى. وسىنداي قيىن كەزەڭدە حاديشا انامىز قولىنداعى بار دۇنيەسىن مۇسىلماندارعا ۇلەستىرۋ ارقىلى وزىنە تيەسىلى جيھاد مىندەتىن اتقارا ٴبىلدى. يسلامنان بۇرىن مەككەنىڭ اسا ٴىرى بايلارىنىڭ ساناتىنا جاتاتىن حاديشا انامىز بار بايلىعىن حاق جولىنا جۇمساعاندىقتان، ٴوزى قايتىس بولعان كەزدە اقىرەتتىك كەبىنىنە ٴبىر ورام ٴبوز دە تابىلماعان ەدى.

سول قيىن كەزەڭدەردە ٴابۋ باكىر ٴوز ۇيىندە قۇران وقيتىن. ٴبىراق قۇراندى ىشكى بولمەلەرىندە ەمەس، ەل جۇرەتىن جاققا قارايتىن سىرتقى بولمەدە وقيتىن. كوشەدەن ارى-بەرى وتكەن ادامدار ٴابۋ باكىردىڭ تەبىرەنىپ وقىعان قۇرانىنان اسەرلەنە باستادى. ٴابۋ باكىر ارقىلى قۇرانمەن تابىسقان كوپتەگەن ادامدار مۇسىلماندىقتى قابىلداپ جاتتى. مىنە، ٴابۋ باكىر قيىن زاماندا ٴوزىنىڭ ٴبىر عانا قۇران وقۋىمەن دە جيھاد مىندەتىن اتقارا ٴبىلدى.

مۇشرىكتەردىڭ جان شىداتپاس اۋىر ازاپتارى كۇن ساناپ ارتىپ جاتتى. وسىدان كەيىن مۇسىلماندار عيباداتتارىن ەمىن-ەركىن اتقارىپ، جاڭا ٴدىننىڭ قانات جايۋىن قامتاماسىز ەتۋ ٴۇشىن مەككەدەگى تۋعان جەرلەرىن، بار دۇنيە-مۇلىك، تۋعان-تۋىستارىن تاستاپ، ٴمادينا قالاسىنا حيجرەت ەتتى (كوشتى). ٴسويتىپ مۇسىلماندار ٴمادينادا ەكى جىلداي عۇمىر كەشتى. مەككە مۇشرىكتەرى ولاردىڭ مەككەدە قالعان بار مال-مۇلىكتەرىن تالان-تاراجعا سالىپ، ورتەيتىنىن ورتەپ، قۇرتاتىنىن قۇرتتى. قالعان دۇنيەلەرىن ۇلكەن كەرۋەندەرمەن شامعا، سيرياعا ساتۋعا جىبەردى. مۇسىلماندار بۇلاردىڭ بارىنەن حاباردار ەدى. ەندى ولار ٴمادينا قالاسىنىڭ ماڭايىنان ٴوتىپ بارا جاتقان مۇشرىكتەردىڭ كەرۋەنىنەن وزدەرىنىڭ مال-مۇلىكتەرىن قايتارىپ الۋدى نيەت ەتتى. الايدا، مۇنى بىلگەن مەككەلىك مۇشرىكتەر مۇسىلماندارعا قارسى ۇلكەن اسكەر جىبەردى. ياعني، مۇسىلمانداردىڭ نيەتتەرى سوعىس ەمەس، وزدەرىنىڭ تالان-تاراجعا تۇسكەن دۇنيەلەرىن قايتارىپ الۋ بولاتىن. ٴبىراق مۇشرىكتەر سوعىستى قالادى. مىنە، اللا تاعالا وسىدان كەيىن عانا مۇسىلدانداردىڭ رۋحىن كوتەرىپ، السىزدەرمەن قورعانسىزدارعا قورعان بولۋ ماقساتىندا كۇن ساناپ قيانات جاساۋدا شەكتەن شىققان كاپىرلەردىڭ شاماسىن كوزدەرىنە كورسەتۋ ٴۇشىن سوعىسقا العاشقى رەت مىنا ايات ارقىلى رۇقسات بەردى. «وزدەرىنە قارسى سوعىس اشىلعان مۇسىلماندارعا (مۇشرىكتەرمەن) سوعىسۋعا رۇقسات بەرىلدى. ويتكەنى، ولار ز ۇلىمدىققا ۇشىراپ، ٴجابىر كوردى. البەتتە، اللا تاعالا ولارعا جاردەم بەرۋگە تولىق كۇشى جەتەدى. ولار ەشبىر سەبەپسىز تەك «راببىمىز – اللا» دەگەندەرى ٴۇشىن وتاندارىنان قۋىلدى...» [3]

دەمەك، وزدەرىنە ەشبىر سەبەپسىز ز ۇلىمدىق جاساپ، سان-الۋان قيىنشىلىقتارعا دۋشار ەتىپ، ەلىنەن-جەرىنەن كەتۋگە ماجبۇرلەپ، مال-مۇلىكتەرىن تالان-تاراجعا سالعان ادامدارعا قارسى سوعىسۋعا تەك ون بەس جىلدان كەيىن عانا رۇقسات ەتىلدى.

يسلامدا نەگىزگى ۇستانىم – بەيبىتشىلىك. بۇل تۋرالى اللا تاعالا بىلاي دەيدى: «ەگەر ولار سەندەردەن اۋلاق تۇرسا، ٴارى سەندەرمەن سوعىسپاسا، ٴتىپتى سەندەرمەن بەيبىت تۇرۋدى ۇسىنسا، وندا اللا تاعالا سەندەردىڭ ولارعا شابۋىل جاساۋلارىڭا ەشقانداي جول بەرمەدى»[4].

اللا تاعالا وزگە ٴدىن وكىلدەرىمەن بەيبىت عۇمىر كەشۋدى بىلاي قويعاندا، مۇسىلمانداردىڭ ولارعا جاقسىلىق ٴارى ادىلدىك تانىتۋلارىنا قارسى ەمەستىگىن بىلدىرگەن.

«ٴدىن تۋراسىندا سەندەرمەن سوعىسپاعان ٴارى سەندەردى ٴوز وتاندارىڭنان قۋىپ شىعارماعان ادامدارعا جاقسىلىق جاساۋلارىڭا جانە ولارعا ادىلەتتى بولۋلارىڭا اللا تاعالا قارسى ەمەس. ويتكەنى، اللا تاعالا ادىلەتتىلىك جاساعانداردى جاقسى كورەدى»[5].

سوعىس – ديپلوماتيالىق جولدار تۇگەلدەي ىسكە اسپاعان جاعدايلاردا عانا امالسىز بارىلاتىن اقىرعى شارا. ال بەيبىتشىلىككە، كەلىسىمگە قايتادان مۇمكىنشىلىك تۋعان جەردە سوعىسقا جول جوق. ياعني، قارسى جاق سوعىستى توقتاتىپ، كەلىسسوز سۇراسا، مۇسىلماندار دا سوعىستى توقتاتىپ، كەلىسسوزگە جۇگىنۋلەرى ابزال. «ەگەر ولار كەلىسسوزگە، بەيبىتشىلىككە (نيەت بىلدىرسە) جاقىنداسا، سەن دە جاقىندا»[6].

يسلامدا قارۋلى سوعىسقا تەك مىنانداي جاعدايلاردا عانا رۇقسات ەتىلەدى:

1. قورعانۋ ماقساتىندا. شابۋىل جاساعان جاۋعا قارسى سوعىسۋ. قۇراندا: «سەندەرمەن سوعىسقاندارعا قارسى سەندەر دە اللا جولىندا سوعىسىڭدار. ٴبىراق شەكتەن شىقپاڭدار. اللا تاعالا شەكتەن شىققانداردى جاقسى كورمەيدى»[7] – دەلىنەدى.

2. وزىڭە شابۋىل جاسايتىنى ناقتى انىقتالعان دۇشپانعا سوعىس تاكتيكاسى بويىنشا ٴبىرىنشى بولىپ شابۋىل جاساۋعا رۇقسات ەتىلەدى.

3. جازالاۋ ماقساتىندا.

4. ٴتۇرلى ز ۇلىمدىقتارعا جول بەرمەۋ ماقساتىندا.

پايعامبارىمىزدىڭ (س.ا.ۋ.) بارلىق سوعىستارىنا كوز جۇگىرتسەك، تەك وسى ايتىلعان سەبەپتەرگە عانا سۇيەنگەنىنە كۋا بولامىز. ەندەشە، سوعىس – تەك اللانىڭ ريزالىعى ٴۇشىن ونىڭ رۇقسات ەتكەن جاعدايلاردا عانا بولۋعا ٴتيىس.

جاي كەزدى بىلاي قويعاندا، سوعىس جاعدايىندا دا يسلام وزبىرلىق ارەكەتتەرگە جول بەرمەيدى. ايتالىق، سوعىستا ايەلدەردى، جاس بالالاردى، سوعىسقا قاتىسپاعان قارت كىسىلەر مەن ەشكىممەن شارۋاسى جوق موناحتاردى ولتىرۋگە قاتاڭ تىيىم سالدى. ٴوسىپ تۇرعان اعاشتار مەن ەگىن القاپتارىن ورتەۋگە، تۇيە، سيىر سياقتى مالداردى ولتىرۋگە، ٴارتۇرلى وزگە ٴدىننىڭ عيباداتحانالارىن قيراتۋعا جول بەرمەدى. دۇشپان اسكەرلەرىنىڭ ٴولى دەنەلەرىن تىلگىلەپ، كوزدەرىن ويىپ، مۇرىندارىن كەسۋگە دە قاتاڭ تىيىم سالدى. پايعامبارىمىز سوعىسقا كەتىپ بارا جاتقان قولباسشىلارىنا مىنانداي ەسكەرتۋلەر جاسادى: «اللانىڭ اتىمەن جولعا شىعىڭدار. اللا جولىندا كۇرەسىڭدەر. سوعىساتىن ادامدارىڭمەن ارالارىڭدا كەلىسىمدەر بار بولسا، ونى قاداعالاڭدار. شەكتەن شىقپاڭدار، سوعىس كەزىندە ولتىرگەن ادامدارعا «مۇسلە» (ٴولى دەنەلەرىن تىلگىلەپ، كوزدەرىن ويىپ، مۇرىندارىن كەسپەڭدەر) جاساماڭدار. بالالاردى، ايەلدەردى، قارت كىسىلەردى، عيباداتحانالارداعى ادامداردى ولتىرمەڭدەر»[8].

پايعامبارىمىز (س.ا.ۋ.) ٴتىپتى وزىنە قارسى سوعىسىپ جاتقانداردى قارعاۋى بىلاي تۇرسىن، ولارعا «اللا تاعالام، ولار سەنىڭ قۇلدارىڭ، ٴبىز دە سەنىڭ قۇلدارىڭبىز...»، «اللا تاعالام، ولار بىلمەيدى، سەن ولاردى كەشىرە گور!» دەگەن كەڭپەيىل يگى تىلەكتە بولعان. پايعامبار ٴومىربايانىنىڭ اتاقتى جازۋشىسى قادي مۇحاممەد سۇلەيمەن ٴال-مانسۇردىڭ «سيراتۋ راحماتان ليل-الامين» اتتى كىتابىنداعى كەلتىرگەن ساناق بويىنشا ھيجري جىل ساناۋىمەن ٴىى-ىح جىلدار ارالىعىندا بولعان بارلىق سوعىستاردا دۇشپان ٴارى مۇسىلمان قاتارىنان بار بولعانى 1018 كىسىنىڭ عانا كوز جۇمعانى توڭىرەگىندەگى مالىمەتتەردى ەسكەرەر بولساق، سوعىس دەپ ٴاي-شاي جوق قان توگە بەرۋدىڭ دە دۇرىس ەمەس ەكەندىگىن اڭعارامىز. ال 1914-1918 جىلى بولعان ٴبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا 21 ميلليون ادام جارالانىپ، ولاردىڭ 7 ميلليونى ومىرمەن قوش ايتىسقانى بەلگىلى [9].

جوعارىدا دا ايتىلعانداي، سوعىس – تەك بەيبىت شەشۋ جولى تۇگەلدەي تاۋسىلعان كەزدە بارىلاتىن سوڭعى جول. رۇقسات ەتىلگەن بۇل سوعىستىڭ ٴوزىن جەكەلەگەن ادامدار، ياكي بەلگىلى ٴبىر توپ بۇيرىق بەرىپ باستاتا المايدى. سوعىسقا قاتىسىپ-قاتىسپاۋدى شەشەتىن، «جيھاد!» دەپ اتتان سالاتىن، «سوعىسىڭدار!» دەپ بۇيرىق بەرەتىن تەك قانا مەملەكەت بولۋى ٴتيىس. ايتپەسە، كەز-كەلگەن سوعىسقۇمار ادامنىڭ اشقان سوعىسى جيھادقا جاتپايدى.

الەمدە بولىپ جاتقان تەررورلىق ارەكەتتەرمەن يسلامنىڭ ەشقانداي بايلانىسى جوق. يسلام ٴسوزى «بەيبىتشىلىك، اماندىق-ەسەندىك» دەگەن ماعىناعا سايادى. يسلام ٴدىنى – جەر بەتىندە بەيبىتشىلىك پەن تىنىشتىقتى ورناتۋ ٴۇشىن جىبەرىلگەن قۇدايلىق سوڭعى ٴدىن. مىنە، سوندىقتان، ٴار مۇسىلمان، ٴتىپتى، سالەم بەرگەننىڭ وزىندە قال-جاعداي سۇراپ ەمەس، «بەيبىتشىلىك پەن تىنىشتىقتى تىلەپ امانداسادى. مۇسىلمانداردىڭ سالەمدەسۋدە ايتاتىن «ٴاسسالامۋ الەيكۋم» ٴسوزى «سەندەرگە اللانىڭ بەيبىتشىلىگى مەن ەسەندىگى، تىنىشتىعى بولسىن!» دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى. «يسلام»، «ٴسالام»، «مۇسىلمان» سوزدەرىنىڭ بارلىعىنىڭ ٴتۇبىرى ٴبىر. ياعني، بەيبىتشىلىك پەن تىنىشتىقتىڭ ماعىناسىن قامتيتىن سوزدەر. يسلام بەيبىتشىلىكتى ۋاعىزدايتىن ٴدىن بولسا، مۇسىلمان بالاسى سول بەيبىتشىلىكتى ٴوزىنىڭ وتىرىپ-تۇرۋىندا، سالەمى مەن سويلەۋىندە، وزگەلەرمەن قارىم-قاتىناسىندا، قىسقاسى، ٴاربىر ىس-ارەكەتىندە ٴىس جۇزىندە كورسەتۋشى تۇلعا بولماق.

«بەيكۇنا ٴبىر ادامدى ٴولتىرۋ – كۇللى ادامزاتتى ولتىرۋمەن تەڭ»[10]. بۇل ەرەجە قاسيەتتى قۇراندا ايتىلعان. ولاي بولسا، قانشاما بەيكۇنا ادامنىڭ، پەرىشتەدەي ٴبۇلدىرشىن سابيلەردىڭ جانىن قيعان لاڭكەستىك ارەكەتتەر يسلامعا، قۇرانعا، مۇسىلمانشىلىققا جاتا ما؟ ٴتىپتى، ادام ٴولتىرۋ بىلاي تۇرسىن، مالدى قورقىتۋدىڭ ٴوزى يسلامعا تەرىس. سويىلاتىن مالدىڭ كوزىنشە پىشاعىن قايراعان ساحاباسىنا اللانىڭ سوڭعى ەلشىسى مۇحاممەد (س.ا.ۋ.) قاتتى كەيىپ: «سەن مالدى نەشە رەت ولتىرمەكسىڭ؟ پىشاعىڭدى مالدى جاتقىزباس بۇرىن قايرامادىڭ با؟»[11] دەپ ەسكەرتۋ جاساسا، تاعى ٴبىر حاديسىندە: «قارۋدى قالجىڭداپ بولسا دا وزگەگە كەزەنبە!»، – دەپ، ادامدى ٴولتىرۋ بىلاي تۇرسىن، وزگەنىڭ كوڭىلىنە از دا بولسا ۇرەي سالۋدىڭ ٴوزى يسلامعا، شىنايى مۇسىلمانعا جات ارەكەت ەكەنىن تۇسىندىرگەن.

بەلىنە بومبا بايلاپ، وزگەلەردىڭ جانىن قييۋ ٴۇشىن وزىنە دە قول جۇمساعان جانكەشتىلەر وزدەرىن «شەيىتپىز» دەپ ەسەپتەيدى. شەيىتتىك مارتەبە بەيكۇنا جانداردى ولتىرۋمەن كەلەتىن وپ-وڭاي نارسە ەمەس.

ٴوزىن-وزى ٴولتىرۋ – يسلامدا ۇلكەن كۇنا. قۇراندا «وزدەرىڭە وزدەرىڭ قول جۇمساماڭدار!»[12] دەلىنگەن.

ٴبىز ٴدىنىمىزدى قاسيەتتى كىتاپ قۇراننان ٴارى ونى ٴتۇسىندىرۋشى سوڭعى پايعامبار مۇحاممەدتەن (س.ا.ۋ.) ۇيرەنەمىز. ال ەندى وسى مۇسىلمانشىلىق قاعيدالارىنىڭ قاينار كوزى سانالعان قۇران مەن پايعامبارىمىزدىڭ ومىرىندە وزىنە قول جۇمساپ، بەيكۇنا جانداردى قىرۋ بار ما؟ ٴتىپتى، سوعىس جاعدايىندا دا سوعىسقا قاتىسپاعان ادامداردى ٴولتىرۋ – دىنىمىزدە حارام سانالىپ جاتسا، جاي ۋاقىتتا كۇندە قۇبىلمالى ساياسي ويىندار ٴۇشىن جۇزدەگەن بەيبىت جاتقان كۇناسىز جانداردىڭ جانىن قييۋدىڭ قانداي اۋىر كۇنا ەكەنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى.

قوعامنىڭ پايداسى ٴۇشىن بولسا دا يسلامدا قانداي دا ٴبىر ادامنىڭ قۇقى اياقاستى ەتىلمەيدى. جالعىز عانا ادامنىڭ قۇقى – جالپى قوعامنىڭ قۇقىنداي قىمبات.

يسلامدا ماقسات قانداي ۇلى، تازا بولسا، وعان اپاراتىن جولدار دا سونداي تازا، ۇلى بولۋى ٴتيىس.

تەررورلىق ارەكەتتەر ارقىلى ەشبىر پروبلەما قازىرگە دەيىن شەشىلمەگەن ٴارى بۇدان كەيىن دە شەشىلمەيدى.

بارلىق لاڭكەستىك ارەكەتتەر – يسلام ٴۇشىن جاسالعان كۇرەس ەمەس، كەرىسىنشە، يسلامعا قارسى قيانات.

كەيىنگى كەزدە يسلام مەن تەرروريزمنىڭ بىرگە ايتىلۋى – تىرناق استىنان كىر ىزدەيتىن يسلام دۇشپاندارى ٴۇشىن تاپتىرمايتىن ولجا بولدى. سوندىقتان، قانداي قيىن جاعدايعا دۋشار بولسا دا مۇسىلماندار يسلامنىڭ اتىنا كىر كەلتىرەتىن لاڭكەستىك ارەكەتتەردەن اۋلاق بولۋى كەرەك. سەبەبى، بەلگىلى ٴبىر جاعدايلار، داعدارىستار مەن ساياسي ويىندار كۇندە وزگەرەدى. ال ٴدىننىڭ ۇستانىم، ەرەجە-قاعيدالارى ماڭگىلىك. وتپەلى جاعدايلارمەن ٴدىننىڭ اتىنا كىر كەلتىرۋگە بولمايدى.

قازىرگى تاڭدا بولىپ جاتقان بارلىق جارىلىس، لاڭكەستىك ارەكەتتەردى يسلام دىنىنە جابۋ كەڭ ەتەك الدى. الايدا، سولاردىڭ بارلىعىن ىستەپ جاتقان مۇسىلماندار ما؟ بۇعان «ٴيا» دەپ جاۋاپ بەرۋ، ارينە، قيىن. مۇسىلماندىقتى بەت-پەردە ەتىپ، لاڭكەستىك ارەكەتتەرگە بارىپ جاتقاندار كىمدەر؟ كەي جاعدايدا ولاردىڭ قاتارىندا سوعىستاردا اكە-شەشەسىنەن، تۋعان-تۋىستارىنان ايىرىلعان، نەمەسە باسقا دا رۋحاني كۇيزەلىستەرگە تۇسكەن ادامدار دا بولادى. ونداي ادامدار كەۋدەسىن كەرنەگەن ىشكى ىزا-كەك پەن كۇيىكتىڭ سالدارىنان بارلىق ىسكە بارۋى مۇمكىن. مۇنداي ادامدار پسيحولوگيالىق تۇرعىدان العاندا، ٴدىننىڭ رۇقسات ەتپەگەن نارسەلەرىن دە جاساۋعا بەيىم تۇرادى. ٴوز ىستەرىنە شاريعاتتان ٴالسىز بولسا دا نەگىز ىزدەي باستايدى. يا بولماسا كەيبىر وزگەلەردىڭ ويىنشىعىنا اينالىپ، بوپسا تۇزاعىنا ىلىككەن مۇسىلمانسىماق ادامدار. بۇعان قوسا، مۇسىلماننىڭ اتىن جامىلعان الدەبىر ۇيىمدار، ٴتىپتى الپاۋىت مەملەكەتتەر ساياسي ماقساتتارى ٴۇشىن شالا ساۋاتتى كەيبىر دۇمبىلەزدەردى ارنايى دايىنداپ، قۇرانداعى كەيبىر اياتتاردىڭ باس-اياعىن قىرقىپ مونتاجداپ، «شەيىت بولىپ، جۇماققا كىرەسىڭ» دەپ لاڭكەستىك ارەكەتتەرگە ايداقتاۋى دا مۇمكىن. ياعني، زومبيگە اينالعان ادامدار.

بۇگىندە كەيبىر ارنايى دارىلەردى ىشكەن ادامداردىڭ ولىمنەن دە قورىقپاي، ٴوز جاندارىن قيىپ تا جىبەرەتىندىگى بەلگىلى بولدى. مىسالى، شريلانكا ارالىندا وسەتىن ٴبىر ٴشوپتىڭ جويىلۋى ٴۇشىن دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمى (who) 110 ميلليون قارجى ٴبولدى. بۇل ٴشوپتى جەگەن جاستاردا ولىمنەن قورقۋ سەزىمى جوعالىپ، وزدەرىنە وپ-وڭاي قول جۇمسايدى ەكەن. ٴتىپتى «lsd» اتتى ٴدارىنى بەلگىلى ٴبىر ادامعا ارنايى لاگەرلەردە كۇندە تاماعىنا قوسىپ بەرۋ ارقىلى ميىنداعى وزىندىك ويلارىن ٴوشىرىپ، ورنىنا قالاعان پىكىرىڭدى قۇيعاننان كەيىن «ecstasy» سەكىلدى حيميكاتتار ارقىلى 8-10 ساعاتتىق لاڭكەستىك ارەكەتتەردى ورىنداتۋعا بولادى[13]. مۇنداي دارىلەر ارقىلى ولىمنەن قورقۋ دەگەن سەزىمى وشىرىلگەن، ٴتىپتى ٴولىمدى اڭسايتىن ماڭگۇرت ادامدار ارقىلى كەز-كەلگەن لاڭكەستىك ارەكەتتەردى جۇزەگە اسىرۋعا بولادى.

وسىنداي جولداردىڭ تۇرلى-تۇرلىسىمەن جاسالىپ جاتقان لاڭكەستىك ارەكەتتەردى يسلام دىنىنە جاۋىپ، ونى «تەرروريستتىك ٴدىن» ەتىپ كورسەتۋ – وعان جاسالعان تاريحتا بۇرىن-سوڭدى بولماعان اۋىر قيانات. تەرروريزمنىڭ ٴدىنى، ۇلتى بولمايدى. جاپونيانىڭ توكيو قالاسىنداعى مەترودا ٴبىرقاتار ادامنىڭ ولىمىنە سەبەپ بولعان «اۋم سەنريكە» سەكتاسىنىڭ جاساعان لاڭكەستىك ارەكەتىن ەشكىم «بۋددا تەرروريزمى» دەگەن جوق قوي. 2000-2004 جىلدار ارالىعىندا بولعان يسپانيانىڭ مادريد قالاسىندا ورىن العان بىرنەشە لاڭكەستىك ارەكەتتەردى «حريستيان تەرروريزمى» دەپ ٴتىرى جان ايىپتاعان جوق. ەندەشە، مۇسىلماننىڭ اتىن جامىلعان كەيبىر ىلاڭشىل ادامداردىڭ جاساعان تەررورلىق ارەكەتتەرى نەگە بەيبىتشىلىكتى ۋاعىزدايتىن يسلام دىنىنە جابىلۋى ٴتيىس؟ بۇل تەك كۇن ساناپ كوركەيىپ، ٴوسىپ كەلە جاتقان دىنىمىزگە جانى قاس دۇشپانداردىڭ جاپقان جالاسى مەن جاققان كۇيەسى عانا.

قۇرانداعى: «ولاردى (مۇشرىكتەردى) قايدا كورسەڭدەر سول جەردە ولتىرىڭدەر»[14] اياتىن لاڭكەستەر ٴوز ىستەرىنە اقتاۋ رەتىندە قولدانا المايدى. سەبەبى، بۇل ايات سوعىستىڭ قىزىپ تۇرعان كەزىندە قولىنا قارۋ الىپ، مۇسىلمانداردى ٴولتىرۋ نيەتىمەن سوعىس مايدانىنا شىققان دۇشپان اسكەرىن «سەندەر دە ولتىرىڭدەر» دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى. ايتپەسە، بەيبىت جاتقان كەز كەلگەن وزگە دىندەگىلەردى «قايدا كورسەڭدەر، سول جەردە ولتىرىڭدەر!» دەگەن ماعىنانى بىلدىرمەيدى. يسلامدا مۇسىلمان ولكەسىندە تۇراتىن وزگە ٴدىن وكىلدەرىن ٴولتىرۋ بىلاي تۇرسىن، ولارعا مۇسىلمان بولماعانىن جەلەۋ ەتىپ، تيتتەي دە بولسا ادىلەتسىزدىك جاساۋ دۇرىس ەمەس.

پايعامبارىمىزدىڭ (س.ا.ۋ.) ٴبىر حاديسىندە: «كىم دە كىم ٴبىر زيمميعا (مۇسىلمان ەلىندە تۇراتىن وزگە ٴدىن وكىلدەرى) قيىنشىلىق كورسەتەتىن بولسا، مەن ول ادامنىڭ دۇشپانىمىن. ال مەن كىمنىڭ دۇشپانى بولسام، ونىمەن اقىرەت كۇنى جەكە ەسەپتەسەمىن»، – دەلىنگەن.

باسقا ٴبىر حاديستە: «كىمدە كىم ٴبىزدىڭ قاراماعىمىزداعى ٴزيمميدى ولتىرسە، ٴجانناتتىڭ ٴيىسىن دە يىسكەمەيدى»، – دەپ، كەلىسىم بويىنشا مۇسىلمان ولكەسىندە تۇرىپ جاتقان باسقا ٴدىن وكىلىن ولتىرگەن ادامنىڭ ٴجانناتتان ماقۇرىم قالاتىندىعىن بىلدىرگەن. مىنە، ٴدىنىمىزدىڭ وسى كەڭشىلىگىنىڭ ارقاسىندا عاسىرلار بويى مۇسىلمان ەلدەرىندە حريستياندار بەيبىت عۇمىر كەشۋدە. ولاردىڭ ٴدىني راسىمدەرى مەن جەكە ىستەرىنە مۇسىلماندار ارالاسپاعان. ولارعا پىكىر، جانە سەنىم بوستاندىعى بەرىلگەن. قازىرگە دەيىن مىسىر، تۇركيا، سيريا سياقتى مۇسىلمان مەملەكەتتەرىندە شىركەۋلەردىڭ مەشىتتەرمەن قاتار تەرەزەلەرى تەڭ تۇر. بۇل يسلامنىڭ وزگە ٴدىن وكىلدەرىنە دەگەن تولەرانتتىق كوزقاراسىنىڭ ايقىن كورىنىسى. يسلامدا مۇسىلمانشىلىقتى قابىلداماعانى ٴۇشىن ادام ٴولتىرۋ دەگەن ۇعىم جوق. يسلامعا اركىم ٴوز ەركىمەن سانالى تۇردە كىرۋى ٴتيىس. اللا تاعالا قۇراندا بۇل تۋرالى «دىندە زورلىق جوق» [15] دەپ كەسىپ ايتادى. عاسىرلار بويى مۇسىلمانداردىڭ قۇراننىڭ وسى ٴبىر ومىرشەڭ قاعيداسىنان اينىماعانىنا تاريح كۋا. بۇل اقيقاتتى باتىستىڭ ٴوزى مويىندايتىندىعىنا ايعاق رەتىندە س.ارنولدتىڭ مىنا سوزدەرىن كەلتىرەيىك: «مۇسىلمانداردىڭ حريستيانداردى جەڭگەننەن كەيىنگى جاساعان تولەرانتتىق قارىم-قاتىناستارى اۋىز تولتىرىپ ايتۋعا تۇرارلىق جايت. ولاردىڭ بۇل قارىم-قاتىناستارى كەيىنگى ۇرپاقتاردا دا جالعاسىن تاپتى. شىندىعىن ايتار بولساق، حريستيان تايپالارى كەيىننەن يسلامعا كىرگەن ۋاقىتتا وزدەرىنىڭ دەربەس ەرىك-قالاۋلارىمەن كىرگەن ەدى. بۇگىنگە دەيىن مۇسىلمانداردىڭ اراسىندا حريستيانداردىڭ عۇمىر كەشۋى – ولاردىڭ وسى تولەرانتتىق ارەكەتتەرىنىڭ ايقىن كورىنىسى». مىسىرداعى مۇسىلمانداردىڭ جەڭىسىنە كۋا بولعان نيكوۋ ەپيسكوپى دجون (694 جىلدا ٴومىر سۇرگەن) مۇسىلمانداردىڭ سول كەزدەگى قولباسشىسى امر يبن استىڭ وزگە ٴدىن وكىلدەرىنە كورسەتكەن قۇرمەتىن بىلاي دەپ تىلگە تيەك ەتەدى: «ول شىركەۋلەردەن ەش نارسە المادى. تالان-تاراجعا سالمادى. ٴتىپتى، شىركەۋلەردىڭ مۇلكىنە قول تيگىزبەدى دە»[16].

مىنە، وسى سياقتى تاريحي دالەلدەر كەيبىرەۋلەردىڭ ايتقانىنداي يسلامنىڭ جەر جۇزىنە قىلىشتىڭ جۇزىمەن ەمەس، ايداي انىق اقيقاتتارى مەن ونى ۇستانۋشى مۇسىلمانداردىڭ ادامگەرشىلىگى مەن تولەرانتتىق ۇستانىمدارىنىڭ ارقاسىندا جايىلعاندىعىن بىلدىرسە كەرەك.

مۇسىلماندار عاسىرلار بويى قول استىنداعى وزگە ٴدىن وكىلدەرىن الالاماستان ولارعا جاقسىلىق جاساپ، قوشەمەت كورسەتكەنى سونشالىق، ريم يمپەراتورلىعى سيريانى قايتادان قايتارىپ الۋعا قالىڭ اسكەر جيناپ كەلە جاتقاندا، سول جەردەگى حريستياندار شىركەۋلەرگە جينالىپ، مۇسىلماندار ٴۇشىن قول جايىپ تىلەك تىلەپ، ٴمىناجات ەتكەن. ەگەر مۇسىلماندار قولاستىنداعى وزگە ٴدىن وكىلدەرىنە قىساستىق جاساپ، يسلامعا كىرۋلەرى ٴۇشىن كۇشتەگەندە، ولار جالىنا-جالبارىنا وسىلاي مۇسىلمانداردىڭ تىلەۋىن تىلەر مە ەدى؟[17]

قازىرگى تاڭداعى ەڭ ۇلكەن جيھاد – ساۋاتسىزدىقپەن كۇرەس. مۇسىلمانداردىڭ سوڭعى عاسىرلاردا ارتتا قالۋلارىنىڭ، كوپتەگەن ساياسي ويىنداردىڭ قۇربانىنا اينالۋلارىنىڭ، ەكونوميكالىق كۇيزەلىسكە ۇشىراۋىنىڭ بىردەن-بىر سەبەبى – ساۋاتسىزدىق، كەدەيلىك پەن ىشكى الۋىزدىق. ٴبىلىم مەن ٴدىن – ٴبىر-بىرىن تولىقتىراتىن ەگىز ۇعىم. ٴدىنسىز عىلىم اقساقتىق بولسا، عىلىمسىز ٴدىن سوقىرلىققا تەڭ. سوندىقتان مۇسىلماندار ٴۇشىن ەڭ قاتەرلى دۇشپان – ساۋاتسىزدىق، ٴبىلىم دەڭگەيىنىڭ تومەندىگى، بىلىكتىلىكتىڭ ازدىعى، جاڭا تەحنولوگيانى ويلاپ تابۋدى بىلاي قويعاننىڭ وزىندە وزگەلەردىڭ تەحنولوگياسىن دا ساۋاتتى قولدانا الماۋلارى. وسىنىڭ ٴبارى – مۇسىلمانداردىڭ دامىماي ارتتا قالۋلارىنىڭ نەگىزگى سەبەپتەرى. ەندەشە، بۇگىنگى تاڭداعى جيھاد قىلىشتان گورى قالامعا، سويىلدان گورى عىلىمعا سۇيەنبەك.

پايعامبارىمىزدىڭ (س.ا.ۋ.) ٴبىر حاديسىندە: «ماحشار كۇنى سوعىستا اعىزىلعان شەيىت قانى مەن عىلىمعا جۇمسالعان عالىمداردىڭ سياسى تارازىعا تارتىلعان ساتتە عالىمداردىڭ سياسى باسىم تۇسەدى» دەلىنەدى.

قازىرگى ٴومىر تالابىنا ساي وزىق قۇرالدارمەن جابدىقتالعان ٴبىلىم وردالارىن اشىپ، ول جەردە ساۋاتتى ٴبىلىم بەرۋ، ۇلكەن زەرتحانالار قۇرىپ، عىلىمي جاڭالىقتار اشۋ، قىسقاسى، جۇرەكتەرى ٴدىني تاعىلىممەن، ۇلتتىق قۇندىلىقتارمەن تاربيەلەنگەن، رۋحاني بىلىممەن نارلەنگەن، ال اقىل-ويلارى قازىرگى وزىق عىلىممەن سۋسىنداعان ەڭسەسى بيىك ۇرپاق جەتىلدىرۋ – مىنە، قازىرگى مۇسىلمانداردىڭ كەزەك كۇتتىرمەي ىسكە اسىراتىن ەڭ ۇلكەن جيھادى بولماق. بۇل جولدا قولىمىزداعى بار مۇمكىنشىلىگىمىزدى سارپ ەتۋىمىز ٴلازىم. باي بايلىعىن، ٴمۇعالىم ٴبىلىمىن، تاربيەشى تالىم-تاربيەسىن بەرسە، لاۋازىمدى ورىندىقتا وتىرعان كىسىلەر دە قولدارىنان كەلگەن بارلىق قولداۋلارىن كورسەتسە، قىسقاسى، ەل بولىپ اركىم ٴوز ۇلەسىنە تيگەن مىندەتىن، مۇمكىنشىلىگىن اللا ريزاشىلىعى ٴۇشىن اتقارسا، مىنە، سوندا عانا مۇسىلماندار ٴوز پروبلەمالارىن ساۋاتتى شەشە الادى. الدەبىرەۋلەردىڭ ساياسي ويىنشىعى بولۋدان، پىكىر بوداندىعىنان، ەكونوميكالىق تاۋەلدىلىكتەن قۇتىلادى. سوندا عانا مۇسىلمان الەمى كۇشەيىپ، الەمدەگى بارلىق وزبىرلىق ارەكەتتەر مەن ادىلەتسىزدىكتەرگە باتىل قارسى تۇرا الادى. سوندا عانا مۇسىلمان الەمى مەملەكەتتەر اراسىنداعى تەپە-تەڭدىكتىڭ ساقتالۋىنا، الەمدە بەيبىتشىلىكتىڭ ورنىعۋىنا تاريحتاعى ورنى تولماس ٴوز ۇلەستەرىن تاعى دا كورسەتە الماق.

[1] قازىرگى تاڭدا كەڭ ەتەك العان بولماشى سەبەپتەرمەن اجىراسۋ، تاستاندى بالا، جەمقورلىق، يماننان بەيحابار عۇمىر كەشۋ سياقتى كەلەڭسىزدىكتەردى تۇزەتۋ ٴۇشىن جاسالعان ٴاربىر ساليقالى ٴىس، قاجىرلى كۇرەس جيھادقا جاتادى.
[2] بۋحاري، كيتابۋن-نافاقات. جانە قاراڭىز ٴابۋ زاكاريا مۋحيددين ياحيا ٴانناۋاۋيي، ۋزھاتۋلمۋتتاقين، 1توم، 227بەت. ٴمۋاسسيساتۋرريسالا، بايرۋت 1991ج.
[3] حاجج سۇرەسى، 39-40 ايات.
[4] نيسا سۇرەسى، 90-ايات.
[5] مۋمتاحينا سۇرەسى، 7-ايات.
[6] ٴانفال سۇرەسى، 61-ايات.
[7] باقارا سۇرەسى، 190 ايات.
[8] احمەد يبن ٴحانبال، ٴمۋسناد، 1/300. ٴابۋ ٴداۋىد، جيحاد، 82.
[9] يدريس شەنگۋل. كۋران كايناكلى ھوشگورى ۆە ھۋرريەت. يەني ۋميت جۋرنالى، 24-بەت. №47، 2000 ج. ستامبۋل.
[10] مايدا سۇرەسى، 32-ايات.
[11] ال-مۋستادراك الاس-ساحيحاين ليل-حاكيم، 17-توم، 422-بەت.
[12] نيسا سۇرەسى، 29-ايات.
[13] قۇراستىرعان: ەرگۋن چاپان، يسلاما گورە تەرور ۆە ينتيحار سالدرىلارى، 98، 103-بەتتەر. ستانبۋل. 2005 ج.
[14] باقارا سۇرەسى، 191-ايات.
[15] باقارا سۇرەسى، 256-ايات.
[16] يدريس شەنگۋل. كۋران كايناكلى ھوشگورى ۆە ھۋرريەت. يەني ۋميت جۋرنالى، 24-بەت، №47، ستامبۋل، 2000 ج.
[17] م. ٴابدۋلفاتتاح شاھين، شۋپھەلەر ۆە چىكىش يوللارى، 3-توم، 101-بەت. عايە باسپاسى، ستانبۋل. 1990 ج.
قايرات جولدىباي ۇلى
date28.09.2012readCount12976printباسىپ شىعارۋ