ٴسوز سىنى ٴھام سوزگە جاۋاپتىلىق
Сөз сыны һәм сөзге жауаптылық

باسقا سىننىڭ ٴبارى ۇمىتىلعان سوڭ، ٴسوز سىنى دا باعىتىنان اداستى... اۋەلى، ونى «ٴسوز ونەرى» دەگەن اتاۋ بەرىپ، شەشەندىكپەن شاتاستىردىق، نە «سىن» دەپ نەنىكى ەكەنى بەلگىسىز جالقى اتاۋعا اينالدىرىپ جالعىزسىراتتىق...

قازاقتا قاشاننان قالىپتاسقان «ات سىنى»، «قىز سىنى»، «بۇركىت سىنى» دەگەن ٴسوز تىركەستەرى بار. وسىنىڭ ٴبارى جۇيرىك ات، سۇلۋ قىز، قىران بۇركىتتى تانۋدىڭ سىندارلى سىنىن تۇگەلدەيدى.

جۇيرىك اتتى تانۋدىڭ ەكى جۇزدەي بەلگىسى بار ەكەن. مۇنى تۇگەل بىلگەن ادام ناعىز باپكەر. ونداي سىنشى مىڭنان بىرەۋ عانا شىعادى. ودان وتكەن سىنشى ون مىڭنان نە ٴجۇز مىڭنان بىرەۋ. ال، تۇگەلدەنگەن سىنعا سىن قوساتىندار تۇمەننەن بىرەۋ – ەرەن تۋعاندار. سىنعا سىن قوسۋ ٴۇشىن جانە تاعى دا سىنالعان اتى بۇرىن تۋماعان ەرەن بولۋى شارت. وسىلاي سىنعا سىن قوسىلىپ، سىنشىلار بىرىنەن ٴبىرى وتكەن سىنشىلدىعىمەن اتاقتى ات سىنشىلارى شىققان. ونىڭ ۇستىنە كوشپەلى اۋىلدىڭ بالالارى ەس بىلە ات ٴمىنىپ، جىلقى  ىشىندە وسەدى، الگى سىندارعا قۇلاعى ٴۇيىر بولىپ، كوزى قانادى، وسى كوپتىڭ ىشىنەن ات سىنىن كوكەيىنە توقىعان ەرەك بىرەۋى دارالانادى. الگى اتسىنشىسى جۇيرىك اتتى كورگەندە كوڭىلىندەگى كوسەم كورىنىستەر كوز الدىنان وزىنەن ٴوزى شۇبىرىپ، تۇلپاردىڭ تۇلا بويىن ٴسۇزىپ وتەدى، كوكىرەك كوزىنە تۇسكەن قاپىسىز سۋرەتتەر سىننىڭ شىن شەشىمىن شىعاراتىن-دى. اتسىنشىسىنىڭ اۋزىنان: سالقى ٴتوس، بوكەن تاناۋ، جۇمىر تۇياق، سالپى ەرىن... وقتاۋداي، توق جاراۋ، ەتى وياز، مەيىزدەي قاتقان... دەپ، ەرەك سوزدەر اعىلاتىن.

قىز تانيتىن سەرىلەر: قولاڭ شاشتى، بۇراڭ بەل، بوتا تىرسەك، سىڭعىر ٴۇندى، ناز مىنەزى جاز كۇنىندەي، بىلەگى جاس بالانىڭ بىلەگىندەي... دەپ، كەتە بەرەتىن.

اتاقتى قۇسبەگى كەرەي توتاي: «ويپىرىمنىڭ تۇمسىق ٴبىتىسى-اي! مۇزداي تۇنىق، بولاتتاي اسىل، اقكوك تاستىڭ ٴوزى ەكەن...شىمىر دا جۇقا، ۇزىن دا ٴتۇزى، تيگەن جەرىن ج ۇلىپ ٴتۇسىپ، اڭنىڭ سۇيەگىن ومىرىپ جىبەرەر! انەكي، سوعان ساي ەزۋى سىنىق سۇيەم، تىنىسى كەڭ تاناۋدىڭ ساڭىرايىپ تۇرعانىن! قاۋىرسىنىن توگىپ سىلكىنگەنىن قاراشى، تاۋدىڭ تاسى قۇلاعانداي كۇلدىرەتىپ، جاۋعان بۇرشاقتاي ساتىرلاتقان قاناتتىڭ ەكپىنى قاشقانىن قۇتقارماس! سىرتىن جاپقان ارقا، قابىرعا جۇندەرى توراڭعىنىڭ جاپىراعىنداي جالپايىپ، ۇشى سۇيىرلەنە شىعىپ قىزىل-جاسىلدانا سان قۇبىلىپ تۇرعانىن قاراشى، ناق قىران قاراكەردىڭ ٴوزى ەكەن!...» دەپ.

ٴبارى تابيعي ەدى، ادەپكى ٴوز سوقپاعىمەن وزىنە-وزى تانىتاتۇعىن. بۇگىنگى كەزەڭدە ونىڭ ٴبارى بىتكەن، قازاق قاۋىمىنىڭ سىندى سىنالتاتىن ورتاسى قۇلاعان، كۇيرەگەن... ەندىگى سىن دەگەن بوتەننىڭ كوزىمەن، جاتتىڭ تالعامىمەن بولاتىن جاساندى، جاتباۋىر سىن...

ٴتول سىنى وسىلاي بولعان سوڭ، ٴسوز سىنى دا اداستى دەدىك. اۋەلى، ٴسوز قۇدىرەتىنىڭ يەسىن ۇمىتقاندىقتان، ٴسوزدىڭ ادام-پەندەسىنە نەندەي ماقساتپەن بەرىلگەندىگىن ەستەن شىعاردىق.

ماقال-ماتەلدەن باستالىپ، كۇندى تۇنگە جالعاپ ايتىلاتىن جىر-داستانداردا دا جۇيرىك اتتىڭ سىنىنداي جۇزدەگەن سىنعا تۇسەر سىمبات بارى راس. ٴبىراق، ٴبىر اۋىز ٴسوز ماقال مەن مىڭ اۋىز ٴسوز داستاننىڭ الدىمەن ايتپاعى نە؟ اقيقاتتانۋدا كوكىرەگىڭىزگە ٴبىر ۇشقىن ساۋلە تاستاي الدى ما، جوق، تۇن-تۇنەگىندەگى سەكىلدى جولسىز باعىتقا اداستىردى ما؟ وسى ساۋال الدىمەن قويىلۋى شارت.

«مىڭ كۇنگى ۇجماقتان ٴبىر كۇنگى جارىعىم ارتىق» دەگەن سىرتى جۇپ-جۇمىر ٴمىنسىز ماتەلدىڭ ىشىنە، نە ايتپاعىنا ۇڭىلسەك، شايتاني ازعىرىندىمەن اقىرەتتى جوققا شىعارىپ تۇرعانىن بايقايمىز. بۇل – اقيقاتتانۋداعى اداستىرۋشى ازعىن ٴسوز، وندا ونىڭ باسقا سىر-سيپاتتارى تۇككە تۇرعىسىز بولعانى.

بىزگە بۇيىردەن كەلىپ كىرگەن «سوسرەاليزم سىنى» اقيقاتتانۋدىڭ باسىنان اتتاپ بارىپ، بۇل دۇنيەنىڭ وزگەرمەلى ۋاقىتشا شىندىقتارىن نەگىزگى ولشەم ەتىپ، وقىرماندى اداستىرىپ، ونىڭ جازۋشىسىن ودان ٴارى شاتاستىردى. سوندىقتان، سول زاماننىڭ سىنى تۇزەتۋشى ەمەس، ٴبۇلدىرۋشى، بۇلىك تۋعىزۋشى سيقىمەن ەستە قالدى.

تۋىندىنىڭ تىلسىمىنا بويلاپ، ادام-پەندەنىڭ جۇرەگىندەگى حاقتى تانىسام دەگەن ىنتىزارى ەسكەرىلمەيتىن بولدى. سىنى باستى باعىتتا اداسقان سوڭ، ادەبيەتى دە «اننا كارەنينا» مەن «مارتين يدەن» سەكىلدى جۇرەك يمانىنان سىر شەرتكەن تۋىندى تۋدىرا المادى...

سىن كوتەرە الماي «ٴسوز سىنى» قۇلادى...

ٴقازىر ول ورىن قۋىس قالعان يەسىز، قاڭىراپ تۇر.

 

اباي حامزا
date14.09.2012readCount4192printباسىپ شىعارۋ