ٴ جاپونياداعى يسلام: ورتا ازيا القاشقى ٴدىن تاراتقانداردىڭ قاتارىندا - muslim.kz
جاپونياداعى يسلام: ورتا ازيا القاشقى ٴدىن تاراتقانداردىڭ قاتارىندا
ЖАПОНИЯДАҒЫ ИСЛАМ: Орта Азия алқашқы дін таратқандардың қатарында
1935 جىلى سالىنعان كوبە مەشىتى

جاپونياداعى يسلام تاريحى

جاپونياداعى يسلام تاريحى الەمنىڭ باسقا ەلدەرىمەن سالىستىرعاندا بەرتىننەن، ناقتى ايتقاندا 1868 جىلدان باستالادى. بۇل ۋاقىتقا دەيىن كۇنشىعىس ەلى مەن مۇسىلمانداردىڭ بايلانىسى تۋرالى بىردە ٴبىر دەرەك تىركەلمەگەن.

جاپوندىقتار يسلام تۋرالى تەك 1877 جىلى عانا باتىستىڭ ٴدىني جازبالارىنان العاش رەت وقىپ، تانىسقان. تۋرا وسى جىلى مۇحاممەد (س.ا.س.) پايعامباردىڭ ٴومىرى جاپون تىلىنە العاش رەت اۋدارىلعان بولاتىن. بۇل ەڭبەك جاپون حالقىنىڭ يسلام تۋرالى كەڭ ماعلۇمات الۋىنا كومەكتەستى.

بۇدان كەيىنگى يسلامدى تانۋداعى ماڭىزدى قادام وسمان يمپەرياسىنىڭ تۇسىندا جاسالدى. تۇركيا 1890 جىلى جاپونياعا ەكى ەل اراسىنداعى ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناس ورناتۋ ٴۇشىن اسكەري كەمە جىبەرەدى. «ەرتۇعرىل» دەپ اتالعان بۇل كەمە قايتار جولدا شابۋىلعا ۇشىراپ، كەمەدەگى 609 ادامنىڭ 540-ى سۋعا باتىپ ولەدى.

ميتسۋتارو تاكاوكا 1909 جىلى يسلام ٴدىنىن قابىلداعان العاشقى جاپون رەتىندە تاريحتا قالدى. مەككەگە قاجىلىققا بارىپ كەلگەن سوڭ ول اتىن ازان شاقىرتىپ ومار ياماوكا دەپ وزگەرتەدى. ٴدال وسى جىلى تاعى ٴبىر جاپوندىق – بۋمپاچيرو اريگا ٴۇندىستانعا ساۋدا-ساتتىققا بارىپ، اللانىڭ قالاۋىمەن يسلامدى قابىلداپ، اتىن احماد اريگا دەپ اۋىستىرادى. دەگەنمەن، سوڭعى كەزدەگى زەرتتەۋلەردە مۇسىلماندىقتى تۇڭعىش قابىلداعان جاپون رەتىندە باسقا ادامنىڭ اتى اتالىپ ٴجۇر. ول «ەرتۇعرىل» كەمەسى سۋعا باتقاندا، قازا تاپقان مۇسىلماندار ٴۇشىن كوڭىل ايتۋعا تۇركياعا بارعان جاپون ازاماتى – توراجيرو يامادا. وسى ساپارىندا توراجيرو ٴتىلىن كاليماعا كەلتىرىپ، ابدۋل حاليل ەسىمىن يەمدەنەدى. ٴتىپتى مەككەگە قاجىلىق تا جاسايدى.

جاپونياداعى ناعىز يسلامي ورتا ٴبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىندە قالىپتاسا باستادى. وسى جىلدارى قانشاما بوسقىن مۇسىلماندار بولشەۆيكتەردىڭ تەپكىسىنەن قاشىپ، سوناۋ كۇنشىعىس جۇرتىنا بارىپ، جان ساۋعالادى. ولاردىڭ اراسىندا ٴوزىمىزدىڭ قازاقتار، تۇركىمەندەر، وزبەكتەر، تاجىكتەر، قىرعىزدار جانە تاعى باسقا تۇركى حالىقتارىنىڭ وكىلدەرى بار. ولار ٴىرى قالالاردا ورنىعىپ، وسىنداعى يسلامدى قابىلداعان جاپوندىقتارمەن توننىڭ ىشكى باۋىنداي ەتەنە ارالاسىپ كەتكەن.

مۇسىلمانداردىڭ قاراسى كوبەيگەن سوڭ، مەشىتتەر دە پايدا بولا باستادى. 1935 جىلى كوبە مەشىتى، 1938 جىلى توكيو مەشىتى سالىندى. نازار اۋداراتىن ٴبىر جايت، بۇل مەشىتتەردىڭ قۇرىلىسىنا ٴبىر دە ٴبىر جاپوندىق كومەك قولىن سوزباپتى، ٴارى ەشبىر جاپون يمامدىق قىزمەت اتقارماپتى.

ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىندە يسلام قارقىندى تۇردە دامي باستادى. جاپونيانىڭ اسكەري ۇكىمەتى ٴتۇرلى ۇيىمدار مەن زەرتتەۋ ورتالىقتارى ارقىلى مۇسىلماندار الەمىن كەڭىنەن زەرتتەۋگە كىرىستى. وسى ۋاقىتتا يسلامدى تانۋعا ارنالعان 100-دەن استام كىتاپ پەن جۋرنال جارىق كوردى. ٴبىراق بۇل ۇيىمدار مەن زەرتتەۋ ورتالىقتارىن مۇسىلماندار قۇرماعان بولاتىن ٴارى ولاردىڭ ماقساتى يسلامدى ناسيحاتتاۋ ەمەس-تىن. بۇلاردىڭ نيەتى اسكەريلەرگە يسلام جانە مۇسىلماندار تۋرالى قاجەتتى اقپارات بەرۋ بولاتىن. مۇنداي قاجەتتىلىك جاپون اسكەرى باسىپ العان قىتاي مەن وڭتۇستىك شىعىس ازيا ەلدەرىندە تۇراتىن كوپتەگەن مۇسىلمان حالىقتارىن جاقىن تانۋدان تۋىندادى. ٴبىراق، 1945 جىلى سوعىس اياقتالعان سوڭ، بۇل ۇيىمدار مەن ورتالىقتار تەز تارقاپ كەتتى.

يسلامنىڭ ەكىنشى جاندانۋ كەزەڭى 1973 جىلى اراب ەلدەرىنەن مۇنايدىڭ مول قورى تابىلعان سەنساسيالىق جاڭالىقتاردان كەيىن باستالدى. وسى كەزدە جاپون بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى يسلام جانە ارابتار الەمى بويىنشا كەڭ كولەمدى ماقالالار مەن سيۋجەتتەر بەرە باستادى. وسى ماتەريالدار ارقىلى جاپوندىقتار مەككەدەگى قاجىلىقتى كوزىمەن كورىپ، ازان مەن قۇران اياتتارىن قۇلاقتارىمەن ەستىدى. وسىدان كەيىن ونداعان مىڭ ادام يسلامدى شىن نيەتتەرىمەن قابىلداۋعا كىرىستى.

ٴۇمىت – جاستاردا

«جاقىن ارادا يسلام دامۋىندا ەلەۋلى وزگەرىستەر بولۋى قاجەت»، – دەپ ەسەپتەيدى نۇر اد-دين موري. «ەگەر ولاي بولماسا، وندا يسلامنىڭ وسى ەلدەگى كەلەشەگى تۋرالى ٴسوز قوزعاۋدىڭ قاجەتى شامالى». ٴموريدىڭ بۇلاي دەپ وي پىشۋىنە نەگىز بار. سەبەبى، جاپوننىڭ بەس ازاماتى اراب ەلدەرىندە وقىپ كەلگەن. ولاردىڭ ەكەۋى مەككەدەگى ۋمم ٴال-قۋرا ۋنيۆەرسيتەتىن، بىرەۋى مەديناداعى يسلام ۋنيۆەرسيتەتىن، بىرەۋى تريپوليدەگى داعۋات كوللەدجىن جانە سوڭعىسى كاتار ۋنيۆەرسيتەتىن ٴتامامداعان. ارينە، وقۋ ٴبىتىرىپ كەلگەندەر ساۋساقپەن سانارلىق بولسا دا، ولاردىڭ جاپونيادا يسلامنىڭ تارالۋىنا تيگىزەر سەپتىگى كوپ بولادى دەپ سەنەمىز.

موري وسى بەس تۇلەكتىڭ ٴبىرى. ول مەككەدە تەولوگيا مەن جالپى يسلامدى مەڭگەرگەن. «يسلام ٴىلىم-بىلىم ٴدىنى، جانە ٴبىز وقۋ-توقۋسىز قاناتى جوق قۇستايمىز. بۇل باعىتتا جاپونيادا اتقارىلىپ جاتقان شارالار وتە از»، – دەيدى موري.

سوعىس كەزىندە جاپونداردىڭ ورتالىق ازياداعى مۇسىلمان ەلدەرىنە دەگەن ىقىلاسى ەرەكشە بولاتىن. ولار تۇركىتىلدەس حالىقتاردى كەڭەس ۇكىمەتىنە قارسى قۇرال رەتىندە پايدالانۋدى كوزدەدى. جانسىزداردىڭ اراسىندا وسى ەلدەردە تىڭشى بولىپ ٴجۇرىپ، يسلامنىڭ شىن كاۋسارىنان سۋسىنداپ، اقىرى مۇسىلمان بولىپ كەتكەندەرى دە بار. مالايزياعا تىڭشى بولىپ بارعاندار دا كوپ. ولار قۇپيا قىزمەتكە كىرىسەردەن بۇرىن كاليمانى مۇدىرمەي ايتاتىنداي جاتتىققان. سەبەبى، قولعا ٴتۇسىپ قالعان جاعدايدا «ٴلا ٴيلاھا يللا اللاھ» دەپ ايتسا، مۇسىلمانداردىڭ راقىمشىلىق قىلاتىنىن جاقسى بىلگەن. وسىنداي ساتتەر ومىردە شىنىندا دا بولعان. باسى كەتەتىن ساتتە ٴبىر اۋىز كاليما ٴۇشىن كەشىرىپ سالا بەرگەن مۇسىلمانداردىڭ بۇل قاسيەتىنە كۋا بولعان جاپوندار يسلامدى شىن نيەتپەن قابىلداپ، مۇسىلمان بولعان جايتتار كوپ. ول مۇسىلمان جاپوندار الدىڭعى بۋىنعا جاتادى. ٴقازىر، ولاردىڭ كوبىسى ومىردەن وتكەن. ال كوزى تىرىلەرى ٴقازىر قاريا بولىپ وتىر.

ٴقازىر اقپارات زامانى دەسەك تە، كوپتەگەن جاپوندىقتاردىڭ يسلام تۋرالى تۇسىنىگى تاياز. ولار بۇل ٴدىندى «ارتتا قالعان ەلدەردىڭ ٴبىرتۇرلى ٴدىنى» دەپ باعالاپ جاتادى. ٴتىپتى، جاقىندا وسى ەلدىڭ كوزى اشىق، كوكىرەگى وياۋ دەگەن اتاقتى جازۋشىسى تەلەباعدارلامادا يسلامدى كۇنگە تابىناتىنداردىڭ ٴدىنى دەپ سوققانى بار.

يسلاممەن سالىستىرساق، حريستيان ٴدىنىنىڭ جاپوندارعا ىقپالى زور. مۇندا حريستياندىقتى ۇستاناتىنداردىڭ سانى ٴبىر ميلليون ادامعا دا جەتپەيدى. بۇل جالپى حالىقتىڭ ٴبىر پايىزى عانا. ولاردىڭ كوبىسى زيالى قاۋىمعا جانە ورتاشا تاپقا جاتادى. ماسەلەن، ولاردىڭ قازىرگى مادەنيەت ٴمينيسترى – حريستيان. وسى سەبەپتەن، ولاردىڭ سانى از بولسا دا، قوعامدىق پىكىرگە اسەرى وراسان. مۇنداي ٴۇردىستىڭ قالىپتاسۋىنا، ارينە، باتىس ەلدەرىمەن، ونىڭ ىشىندە اقش-پەن اراداعى جاقىن قارىم-قاتىناس سەبەپ ەكەنى داۋسىز. حريستياندىقتىڭ جاپونياعا كەلگەنىنە 500 جىلدان اسىپتى. يسلام مالايزيا مەن يندونەزياعا دەيىن جاقسى تارالىپ، ٴفيليپپيننىڭ وڭتۇستىگىنە جەتكەندە يسپان باسقىنشىلارىنىڭ توسقاۋىلىنا تاپ بولدى. وسى يسپان ميسسيونەرلەرى جاپونياعا حريستياندىقتى الىپ كەلگەن.

جاپونياداعى تۇڭعىش مۇسىلمان ۇيىمى – جاپون مۇسىلماندارىنىڭ قاۋىمداستىعى 1953 جىلى قۇرىلدى. ونىڭ نەگىزىن – مارقۇم سادىق يمايزۋمي دەگەن مۇسىلمان قالاعان. العاشىندا بۇل ۇيىمنىڭ قاتارىندا 65 مۇشە بولعان. وسىدان التى جىل بۇرىن سادىق اقساقال قايتىس بولاردىڭ الدىندا، ونىڭ جاقتاستىرىنىڭ قاتارى ەكى ەسە وسكەن.

قاۋىمداستىقتىڭ ەكىنشى پرەزيدەنتى بولىپ ۋمار ميتا تاعايىندالدى. ول دا كەيىن باقيلىق بولعان. ميتا جاپون يمپەرياسى قىتايدى جاۋلاعان كەزدە تەمىرجول كومپانياسىندا جۇمىس ىستەگەن. سول تۇستا ول قىتاي مۇسىلماندارىمەن ارالاسىپ، يسلام دىنىنە كىرگەن. جاپونياعا ورالعان سوڭ، ميتا سوعىستان كەيىن ٴبىرىنشى بولىپ قاجىلىق پارىزىن ورىندايدى. سوسىن قۇراندى جاپون تىلىنە اۋدارادى.

ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان كەيىن جاپونياداعى يسلامنىڭ دامۋى باياۋلايدى. دەگەنمەن، كۇنشىعىس ەلىندەگى مۇسىلمانداردىڭ سانى تۋرالى ناقتى ەسەپ جوق. 30 مىڭنان اسادى دەگەن بەيرەسمي اقپارات بار. ٴبىراق، يسلامنىڭ پارىزدارىن تولىق ورىندايتىندار سانى بىرنەشە جۇزگە ارەڭ جەتۋى مۇمكىن. بۇل تۋرالى مۇسىلمان ۇيىمىنىڭ بەلسەندى مۇشەسى ابۋ باكىر موريموتو بىلاي دەيدى: «شىنىن ايتساق، ٴبىر مىڭ عانا. ال، نەكە ٴۇشىن عانا يسلامدى قابىلداعانداردى قوسساق، بىرنەشە مىڭعا جەتۋى مۇمكىن». يسلامنىڭ باياۋ تارالۋىنا سىرتقى جاعدايلار سەبەپ كورىنەدى. مۇنداي كەدەرگىلەردىڭ قاتارىنا جەرگىلىكتى ٴداستۇرلى بۋدديزم ٴدىننىڭ ىقپالى مەن جوعارى دامىعان ماتەرياليستىك قۇندىلىقتاردى جاتقىزۋعا بولادى. دەگەنمەن، مۇسىلمانداردىڭ دا كىناسى بارشىلىق. اعا بۋىن مەن كەيىنگى بۋىننىڭ يسلامدى ۇستانۋىندا ەداۋىر ايىرماشىلىق بار. الدىڭعى تولقىن مالايزيا، يندونەزيا مەن قىتايداعى يسلام قاعيداتتارىن بەرىك ۇستانسا، جاس تولقىن اراب ەلدەرىندەگى يسلامنىڭ تۇجىرىمدارىن بويلارىنا سىڭىرگەن. دەگەنمەن، ەكى بۋىننىڭ دا نيەتى ٴبىر. كەيىنگى مۇسىلمان جاستار قازىرگى جاپونيادا ازشىلىق ٴدىنى بولىپ وتىرعان يسلام ٴبىراز جىلدان سوڭ وسى ەلدەگى ەڭ تانىمال ٴدىننىڭ بىرىنە اينالادى دەپ كامىل سەنەدى.

يسلام ٴدىنىن تاراتۋداعى قيىنشىلىقتار

ستاتيستيكاعا سۇيەنسەك، جاپوندىقتاردىڭ 80 پايىزى – بۋدديست، 0،7 پايىزى حريستيان ەكەنىن كورسەتەدى. سوڭعى ۋاقىتتا جەرگىلىكتى ٴبىر جۋرنال وسى باعىتتا ساۋالناما جۇرگىزىپ، ٴار ٴتورت جاپوننىڭ بىرەۋىنىڭ عانا ناقتى ٴدىني سەنىمى بار ەكەنىن انىقتاپتى. ال، قالعاندارى مۇلدە ەشنارسەگە سەنبەيدى ەكەن. 20 جاسقا دەيىنگى جاستاردىڭ 85 پايىزىنان كوبىسى اتەيزمدى ۇستانادى. مۇنداي ٴۇردىس قازىرگى جاپون قوعامىن قاتتى الاڭداتىپ وتىر. ال، يسلام ٴدىنىن ۇستانۋشىلار شامامەن ٴجۇز مىڭ ادام دەپ ايتىلۋدا. بۇل ارينە 120 ميلليون حالقى بار ەل ٴۇشىن وتە تومەن كورسەتكىش. مۇسىلمان جاماعاتىنىڭ اراسىندا ستۋدەنتتەر داعۋات جۇمىستارىن كۇردەلى جاعدايدا جۇرگىزۋگە تالپىنىس جاساۋدا. ولار توكيو، حيروسيما، كيوتو، ناگويا جانە وساكا سياقتى ٴىرى قالالاردا توپتاسقان. سانى از بولسا دا ولار يسلامدى ٴتيىمدى تۇردە ناسيحاتتاۋعا كۇش سالىپ جاتىر. ستۋدەنتتەر جۇيەلى تۇردە لاگەرلەر ۇيىمداستىرىپ، يسلام تاقىرىپتارىنا بايلانىستى باسقوسۋلار وتكىزىپ تۇرادى. مۇنداي شارالاردىڭ باسىم كوپشىلىگى قىزىلدى-جاسىل دۇنيە مەن ساۋىق-سايران قۋعان قوعامدا يمان كۇشەيتۋ، رۋحاني ازىقتى مولايتۋ ماقساتىنان تۋىندايدى. مۇسىلماندار جاپون قوعامىنداعى قيىندىقتاردان قارىم-قاتىناس جاساۋ، باسپانا، بالا تاربيەسى، حالال تاعامنىڭ تاپشىلىعى جانە يسلام ادەبيەتىنىڭ ازدىعىن اتايدى.

بۇگىنگى تاڭدا، وسىنداي ماسەلەردى ەڭسەرۋ ٴۇشىن مۇسىلماندارعا ۇنەمى داعۋات جاساۋ قاجەتتىلىگى وزەكتى بولىپ تۇر. ال وسىنداي سىن ساعاتتا جەرگىلىكتى مۇسىلمانداردىڭ ەنجارلىعى مەن جايباراقاتتىلىعىنا جول بەرۋگە بولماس.

تاعى ٴبىر وزەكتى ماسەلە – مۇسىلمان بالالارىنا ارنالعان بالاباقشالار مەن مەكتەپتەردىڭ بولماۋى. بۇل ٴوز كەزەگىندە مۇسىلمان وتباسىنان شىققان جەتكىنشەكتەردىڭ يسلامي تاربيەگە جات ادەتتەرگە بوي الدىرۋ ٴقاۋپىن تۋدىرۋى مۇمكىن. ونىڭ ۇستىنە بۇكىل ەل بويىنشا ٴبىر عانا مەشىت جۇمىس ىستەيدى.

يسلام تۋرالى كەرەعار پىكىرلەردىڭ قالىپتاسۋىنا باتىستا شىعىپ، جاپونيادا كەڭىنەن تارالاتىن تەرىس اقپاراتتى باسىلىمداردىڭ كەسىرى ٴتيىپ جاتىر. مۇنداي «جاپتىم جالا، جاقتىم كۇيە» دەگەن جاڭساق ۇعىمدارعا تويتارىس بەرىپ، ساۋاتتى تۇردە اقپاراتتىق مايدان جۇرگىزۋ قاجەت.
جاپون تىلىنە ٴتارجىمالانعان قۇراننىڭ ماعىناسى مەن تۇسىنىگىن تاراتۋ ٴىسى دە دۇرىس جولعا قويىلماعان. يسلام تۋرالى كىتاپتاردى دۇكەن سورەلەرىنەن، ٴتىپتى كىتاپحانالاردان دا تابۋ قيىن.

دەگەنمەن، جاپونياداعى يسلام مەن مۇسىلمانداردىڭ بولاشاعى بۇگىنگىدەن جارقىن بولاتىنىنا اللا تاعالا جاردەمدەسەدى دەپ سەنەمىز. اللا
قولداسا، ەشكىم دە ونى توقتاتا المايتىنى ٴسوزسىز!

date28.08.2012readCount5045printباسىپ شىعارۋ