تۇيەقۇستار
Түйеқұстар

ۇشپايتىن قۇستار توبىنا قاراستى تۇيەقۇستار كونە داۋىردەن بەرى ٴومىر ٴسۇرىپ كەلەدى. جارتىلاي ٴشولدى كليماتتا ٴومىر سۇرەتىن بۇل قۇسقا دەگەن ادامداردىڭ قىزىعۋشىلىعى سوناۋ ەرتە كەزدەن باستالعان كورىنەدى.

كونە مىسىردا تۇيەقۇس جۇمىرتقالارىن ەمدىك ماقساتتا پايدالانعان. ريم ساربازدارىنىڭ بەلبەۋلەرىنە سىي رەتىندە تۇيەقۇستىڭ ٴبىر تال قاناتى تاعىلاتىن بولعان. تۇيەقۇستىڭ ەتى مەن تەرىسىنە قىزىققاندىقتان كەيبىر اراب تايپالارى ونى اۋلاۋمەن دە اينالىسقان.

كەيىنگى جىلدارى الەم ەلدەرىندەگى قۇس شارۋاشىلىعىنىڭ ٴبىر ٴتۇرى – وسى تۇيەقۇس ٴوسىرۋ. تۇيەقۇستىڭ ەتى سيىر ەتىنە ۇقساس كەلەدى، قۇرامىندا ماي مەن حولەستەرين دەڭگەيى از بولعاندىقتان، ەتى دەنساۋلىققا، اسىرەسە، جۇرەك اۋرۋىنا پايدالى. وتە ٴوسىمتال قۇس. تۇيەقۇستىڭ جۇمىرتقاسى، تەرىسى، ٴجۇنى، تىرناقتارى، تۇمسىعى، ىشەكتەرى، ٴىش مايى، سۇيەگىمەن قوسا اياق تەرىسى دە تۇگەل دەرلىك پايداعا اسادى.

ساۋدالاۋ ماقساتىندا تۇيەقۇس ٴوسىرۋ تۇڭعىش رەت 1860 جىلى وڭتۇستىك افريكادا باستالعان. بۇگىنگى تاڭدا امەريكا، اۆستراليا، ەۆروپا، قىتاي، يزرايل سەكىلدى كوپتەگەن ەلدەردىڭ قۇس فەرمالارىندا تۇيەقۇس وسىرىلۋدە.

تۇيە مەن تۇيەقۇس

تۇيەقۇستارىنىڭ تۇيەلەرمەن ۇقساستىعى تەك اتىندا عانا ەمەس. اياقتارىنىڭ ۇزىندىعى، دەنەسىنىڭ ىرىلىگى، تۇيەگە ۇقساس مويىنىمەن «تۇيەقۇس» دەگەن اتاۋعا ابدەن-اق لايىق.

كوبىنە-كوپ تۇيەلەر سەكىلدى ٴشولدى كليماتتا ٴومىر سۇرەتىن تۇيەقۇستار كليماتقا فيزيولوگيالىق جاعىنان بەيىم كەلەدى. تۇيەلەر سەكىلدى شولگە شىدامدى جاراتىلعان تۇيەقۇستىڭ كوز شارالارىنىڭ ۇستىڭگى جاعىنداعى تۇز قالتالارى تۇز ەرۋشىلىككە جول اشىپ، سۋدىڭ ەڭ از جۇمسالۋىن قامتاماسىز ەتەدى. تۇيە مەن تۇيەقۇستىڭ ەكەۋىنىڭ دە كەۋدەلەرىنىڭ تومەنگى جاعىندا دەنە سالماعىنىڭ تەپە-تەڭدىگىن قامتاماسىز ەتەتىن جاستىق پىشىندەس تكان بولادى. تۇيەقۇستاردىڭ ازىقتانۋى دا تۇيەلەرگە ۇقساس. ولار ٴشوپ تالعاپ جاتپايدى، نە جەسە دە دەنەسىنە شىر بوپ ٴبىتىپ ەت الا بەرەدى. قىزىعى سول، ٴشولدى جەردە تالعاپ جەيتىن ٴشوپ كەزدەسپەسە دە ەتى مەن جۇمىرتقاسى وتە ٴدامدى.

جاراتىلىس ەرەكشەلىكتەرى

تۇيەقۇس ەڭ ٴىرى قۇس تۇرىنە جاتادى. بويى 2،5-3 مەترگە، سالماعى 100-160 كگ-عا دەيىن جەتەدى. قاناتتارى قىسقا بولعاندىقتان ۇشا المايدى. الايدا، وتە كۇشتى اياقتارىمەن ساعاتىنا 70 شاقىرىمعا دەيىن جۇگىرە الادى. بۇل ونىڭ وزىنە تونگەن قاۋىپتەن قاشىپ قۇتىلۋىنا ٴارى ٴشول ورتاسىندا ازىعىن وپ-وڭاي تاۋىپ جەۋىنە كومەكتەسەدى.

تۇيەقۇستاردىڭ افريكا، وڭتۇستىك امەريكا جانە اۆستراليادا ٴومىر سۇرەتىن ٴۇش ٴتۇرى كەزدەسەدى. ولار بىر-بىرىنەن اياق ساۋساقتارىنىڭ سانى جانە ىرىلىكتەرىمەن اجىراتىلادى. بۇل ٴۇش تۇرگە جاتاتىن تۇيەقۇس تا ارتقا دا، الدىعا قاراي 400 كگ-عا دەيىن جەتەتىن اسا اۋىر كۇشپەن تەبە الادى.

تۇيەقۇس ۋاقىتىنىڭ 30 پايىزىن جەم ىزدەۋمەن وتكىزەدى. كوبىنە-كوپ تۇرەگەپ تۇرعان كۇيى نەمەسە كەتىپ بارا جاتىپ تا قورەكتەنە بەرەدى. ۇزىن موينى مەن وتە قىراعى كوزدەرى ارقىلى كىشكەنە شىلاۋشىندى دا ٴىلىپ الىپ جەي بەرەدى. تۇمسىقتارىنىڭ ٴتۇبىن دە كورە الاتىن تۇيەقۇستاردىڭ ٴبىر كوزى 60 گرامم سالماق تارتادى. ياعني، ادام كوزىمەن سالىستىرعاندا ٴتورت ەسە كوپ سالماققا يە. شولدەگى قۇمدى بورانداردان ساقتانۋ ٴۇشىن كوزدىڭ ۇستىڭگى جانە استىڭعى قاباعىمەن قوسا، كوزدىڭ تازالانۋىن قامتاماسىز ەتەتىن جۇقا قابىقتان قۇرالعان تاعى ٴبىر كوز قابىعىنا يە.

جايىلعان كەزدە اۋىزدارى تولعانشا ٴشوپ ج ۇلىپ الا بەرەدى. وڭەشىنەن وتكىزىپ جۇتىنعانىن سىرتتاي وپ-وڭاي باقىلاۋعا بولادى. اسىن جۇتاردا باسىن تىك كوتەرەتىن تۇيەقۇستار بۇنداي كەزدەردە كوبىنە اينالانى باقىلايدى. قابىلدانعان ازىق دەرەۋ مەتابوليزمنەن وتەدى يا بولماسا ساقتالادى. ماۋسىمعا قاراي وزگەرەتىندىگىن ەسەپكە العاندا تۇيەقۇستاردىڭ ىشەتىن سۋ مولشەرى كۇنىگە ورتاشا 12 ليتر.

تۇيەقۇستار تۇيە، قويلارمەن دە بىرگە جايىلا بەرەدى. قولعا تەز ۇيرەنەدى. وسى تۇرعىدان العاندا وڭتۇستىك افريكادا تۇيەقۇستارعا تۋريستەردىڭ ٴمىنىپ ٴجۇرىپ قىدىراتىن كەزدەرى دە كەزدەسەدى.

تۇيەقۇستار كوبىنەسە اشىق الاڭقايلاردا جايىلعاندى جاقسى كورەدى. وزدەرىنە ٴناسىپ ەتىلگەن كەرەمەت جۇندەرى ارقىلى كۇندىز ىستىقتان، تۇندە سۋىقتان قورعانىپ دەنەلەرىنىڭ جىلۋ تەمپەراتۋراسىن ساقتايدى. ەشقانداي تەرموديناميكالىق ساباق الماسا دا قاتتى ىستىقتا جۇندەرىن جەلپۋ ارقىلى سالقىندايدى. قاناتتارى جىلۋ تەمپەراتۋراسىن رەتتەۋمەن قاتار دۇشپاندارىن قورقىتۋ جانە ٴوز سەرىگىن تاڭداۋ ىسىندە كوپ كومەگىن تيگىزەدى. ەركەگى اشۋ شاقىرعان ۋاقىتتا موينى مەن باسىن تىك كوتەرىپ كوكىرەگىن كەرىپ قۇيرىق جۇندەرىن تىكىرەيتەدى. كوبەيۋ كەزىندە توپ-توپتارعا بولىنەدى. انالىعى 12-18 جۇمىرتقا باسادى. بىزگە ىنتىماعى جاراسقان وتباسى كەيپىن ەلەستەتىپ تۇيەقۇستاردىڭ ەركەگى دە، ۇرعاشىسى دا الما كەزەك جۇمىرتقا باسادى. جۇمىرتقا شايقاۋ ٴىسى كۇندىز ۇرعاشىسىنا، قالعان ۋاقىتتاردا ەركەگىنە ٴتان. كوبىنەسە 15 مينۋت پەن ٴبىر جارىم ساعات ارالىعىندا باسقان جۇمىرتقالارىن اۋدارىپ-توڭكەرىپ وتىرادى. ۇيا باسىپ-شىعارۋ ٴبىر اي ون ەكى كۇنگە سوزىلادى.

باستارىن قۇمعا كومەتىنى راس پا؟

كوپشىلىك سەنەتىن تۇيەقۇستىڭ قاتتى قورىققاندا باسىن قۇمعا جاسىرۋىنا كەلسەك، تۇيەقۇستار قورەك ىزدەپ ٴجۇرىپ تە كەيدە جەردەگى تەسىكتەرگە باستارىن سۇعا بەرەدى. وتە ٴبىر سىرشىل تۇيسىككە يە تۇيەقۇس قاتەر تونگەن كەزدەردە الىستا تۇرعان تاس كەيپىن ەلەستەتىپ باسىن ەكى اياعىنىڭ اراسىنا جاسىرىپ قيمىلسىز، تۇرعان ورنىندا قاتىپ قالاتىن كەزدەرى بولادى. قانداي دا ٴبىر اڭنىڭ قولىنا تۇسە قالعان جاعدايدا ٴولىپ قالعان كەيىپ تانىتىپ، سۇلاي كەتەتىن تۇيەقۇستار تۇنگى كەزدەردە دە وسىلاي ۇيىقتايدى. مىنە، وسىلايشا باستارىن قۇمعا كومۋ جاعدايى تۇيەقۇستاردىڭ الگىندەي قورعانۋىنان تۋىنداسا كەرەك.

تۇيەقۇستاردىڭ جۇمىرتقاسى

تۇيەقۇستار ورتاشا العاندا 18-24 ايلىعىندا جۇمىرتقالاي باستايدى. جاقسى باپتالعان تۇيەقۇستار جىلىنا 40-80 پار جۇمىرتقا بەرە الادى. تۇيەقۇس جۇمىرتقاسى 1-1،5 كگ سالماعىمەن ەڭ ۇلكەن جۇمىرتقا تۇرىنە جاتادى. تۇيەقۇستىڭ ٴبىر جۇمىرتقاسى تاۋىقتىڭ 25-30 جۇمىرتقاسىنا تەڭ. پروتەين مەن ۆيتامينگە باي كەلەتىندىكتەن تۇيەقۇستىڭ ٴبىر جۇمىرتقاسىمەن 20 ادامدى ەركىن تويدىرۋعا بولادى.

تۇيەقۇس جۇمىرتقاسىنىڭ سىرتقى قابىعىن كونە مەشىتتەردە ورمەكشىلەردەن قورعانۋ ماقساتىندا قابىرعالارعا ٴىلىپ قوياتىن بولعان ەكەن. ٴقازىردىڭ وزىندە تۇيەقۇس جۇمىرتقاسىنىڭ سىرتقى قابىعى ٴار ٴتۇرلى تۇسكە بويالىپ، ارلەنىپ، ۇساق-تۇيەك اشەكەي زاتتارعا قولدانىلۋدا.

تەرىسىنىڭ قالىڭدىعى سومكە جاساۋعا ىڭعايلى بولسا، ۇلپىلدەگەن جۇندەرى ساندىك بۇيىم رەتىندە، تىرناق، سۇيەك، تۇمسىعى بولسا، تۇيمە، تاراق ت.ب. زاتتار جاسالۋىندا پايدالانىلۋدا.

تۇيەقۇس ٴوسىرۋ شارۋاشىلىعىمەن اينالىسۋ - جاڭا جۇمىس كوزى بولۋمەن قاتار ەلگە ەكونوميكالىق تابىس اكەلەتىن وتە ٴتيىمدى سالا.

باق بەر
date03.07.2012readCount12018printباسىپ شىعارۋ