ٴ قازاقتىڭ ٴداستۇرى – ٴدىن، ٴدىنى – ٴداستۇر... - muslim.kz
قازاقتىڭ ٴداستۇرى – ٴدىن، ٴدىنى – ٴداستۇر...
Қазақтың дәстүрі – дін, діні – дәстүр...

(ايت كۇنى «ايتشىلاپ» كەلگەن وي) 

بالا كەزىمىزدە ورازا-نامازدى بىلمەسەك تە، ايت دەگەندى ۇمىتپاۋشى ەدىك. جاراپازان ايتىپ، جان-جاقتاعى كورشىلەرگە ايتشىلاپ بارىپ، قورجىنىمىزدى باۋىرساق پەن تاتتى-پاتتىگە قامپيتىپ كەلەتىنبىز. ارامىزدا قۇران وقي الاتىندار بولسا، قۇران وقىپ، ول بولماسا، مەكتەپتە جاتتاتقان تاقپاقتاردى تاقىلداتىپ ايتىپ بەرىپ، ٴار ۇيدەن ايتتىق جينايتىن ەدىك قوي.

ۇي-ۇيدەگى ايتقا دايىندىق تا ەرەكشە بولاتىن. ۇيدە تۇك بولماسا دا، ايت ٴۇشىن بىردەڭە تابىلاتىن. ايتەۋىر، ۇستەل ۇستىندە بوس جەر بولماي، داستارحان باي بولادى. بەرەكەلى داستارحان ٴۇش كۇنگە دەيىن جايۋلى تۇرادى. «قىرىقتىڭ ٴبىرى قىدىر بولادى» دەسىپ، كۇندىز-تۇنى ۇيىڭە قوناق كەلۋىن تىلەيسىڭ.

ادامداردىڭ دا جۇزىنەن قۋانىشتىڭ ۇشقىنىن كورىپ، جانىڭ جادىراپ سالا بەرەدى. كوڭىلى قالعان كورشىسىن كەشىرىپ، ات قۇيرىعىن ۇزىسكەن تۋىسىمەن تابىسىپ، ارازداسقان اعايىنىمەن تاتۋلاسىپ جاتقاندارعا كۋا بولىپ، كوڭىلىڭ مارقايادى. ايتەۋىر، قاقاعان قىستان سوڭ جادىراپ جاز كەلگەندەي كۇي كەشەسىڭ.

ايت مەرەكەسى سول كەزدەرى مۇلدەم ٴدىني مەرەكەگە ۇقسامايتىن. قۇددى، قازاقتىڭ ۇلتتىق مەرەكەسى سەكىلدى. ٴقازىر ويلاپ وتىرسام، راسىمەن دە، ايت قازاقتىڭ ۇلتتىق مەرەكەسىنە اينالىپ كەتكەن ەكەن عوي.

قازاق قانشا ناۋبەتتى كورسە دە، رەسەي يمپەرياسىنىڭ قىلىشىنان قان تامعان سۇرقيا زاماندا ٴومىر سۇرسە دە، ايتتى ۇمىتپاپپىز. ورازا ايتتى دا، قۇربان ايتتى دا. قازاق بەس پارىزدى بىلمەۋى مۇمكىن، ٴبىراق ايتتى مىندەتتى تۇردە بىلەدى. قازاق ومىرىندە قۇران كارىمنىڭ بەتىن اشپاسا دا، ايتتى اتاپ وتپەي كەتپەيدى. ايتەۋىر، كەمى ۇيىندە جەتى شەلپەك ٴپىسىرىپ، ٴيىسىن شىعارادى.

الاش ارداقتىلارىنىڭ ٴبىرى بەيىمبەت ٴمايليننىڭ 1922 جىلى جازىلعان «ايت كۇندەرى» دەگەن اڭگىمەسىنەن دە قازاقتىڭ قىر سوڭىنان ايتتىڭ  «قالماعانىن»  كورەسىڭ. «– ايت قۇتتى بولسىن! – ايتسىن، جاقسىلىعى بىرگە بولسىن! – جىل ون ەكى ايدا ٴبىر كەلگەن جارىقتىق «ايت» قوي، بۇل كۇندى كورگەن دە بار شىعار، كورمەگەن دە بار شىعار...» دەپ باستالاتىن اڭگىمەدە جازۋشى قۇربان ايت كۇندەرىندەگى قازاق اۋىلىنىڭ كورىنىسىن سۋرەتتەيدى. «اۋىلدىڭ ادامىنىڭ ٴبارى قىبىرلاپ، ەرسىلى-قارسىلى كەزىپ ٴجۇر. ٴبارى دە كيىنگەن. جۇزدەرىندە الدەنەدەي ٴبىر كۋانىشتىڭ بەلگىسى بار. جەر وشاق بىتكەننىڭ كوبىندە اسىلعان قازان، اق كوبىگى بۇرقىلداپ سەمىز ەت قايناپ جاتىر... كارى-قۇرتاڭ شالدار، كەمپىرلەر ەكەۋ-ەكەۋ كولەڭكەدە وتىر.

– جارىقتىق-اي، بۇل كۇندى دە جۇرتتىڭ كورەتىن كۇنى بار ەكەن-اۋ!..

اۋىلدىڭ ورتا جەرىندەگى ٴبىر ٴۇيدىڭ الدىندا ۇيمە-جۇيمە بولعان كىسى. ىشىندە كارىلەۋ كەمپىرلەر، بىرەن-ساران شالداۋ ادامدار دا بار...

بىرەۋى پىشاق قايراپ، ٴبىر جىگىت سەمىزدەۋ قىزىل وگىزدى ۇستاپ تۇر»... مىنە، ورازا-ناماز توقتىقتا بولسا دا، ايت اشتىققا قارامايدى. ايتەۋىر، قولعا ىلىگەر ەشتەڭە بولماسا دا، تىشقاق لاعىن قۇربان قىلادى بۇل قازاق. ٴتىپتى، ول دا بولماي جاتسا، «اق نيەتىن» «قۇرباندىققا» ارنايدى.

بۇنىڭ ٴبارى قازاق ۇلتى مەن يسلام ٴدىنىن بولە جارىپ قاراۋعا بولمايتىندىعىنا دالەل بولسا كەرەك. ٴداستۇر مەن ٴدىندى ساباقتاستىرا بىلگەن قازاقتان يسلامدى اجىراتىپ، بولەك قاراستىرۋعا كەلمەيدى. ويتكەنى، قازاقتىڭ ٴداستۇرى – ٴدىن، ٴدىنى – ٴداستۇر!

مىنە، وتىز كۇن ورازادان كەيىنگى ٴۇش كۇندىك ايتتاعى وي وسى بولدى. بۇل جولى دا «ازىرەت سۇلتان» مەشىتى ايت نامازىندا جاماعاتقا لىق تولدى. جۇرت مىڭ ايدان دا قايىرلى، قاسيەتتى ٴقادىر تۇنىندەگى جاماعاتتان دا اسىپ ٴتۇستى. قازاق ٴۇشىن ٴقادىر ٴتۇنىنىڭ ەمەس، ايتتىڭ ٴقادىرى اسىپ تۇر. ينە شانشار جەر تابىلمادى. كەشەگى ٴدىنسىز قوعامنىڭ شەكپەنىنەن شىققان شەنەۋنىك اعالارىمىزدى دا كوزىمىز شالدى. ٴدىن دەسە ۇركەتىن كوكەلەرىمىز دە ايتشىلاپ كەلىپتى. ويتكەنى، ولار ٴدىني مەرەكەنى ەمەس، ۇلتتىق مەيرامىمىزدى تويلاۋعا كەلدى...

ايت مۇباراك بولسىن! 

p.s. «اباي.كز» پورتالىن اقتارىپ وتىرىپ، پىكىرلەردىڭ اراسىنان مىنانى كوزىم شالىپ قالدى...

الماتى قازاعى:

«بۇگىن ورازا ايت كۇنى! ايلىق بەرمەگەلى ٴتورت ايدىڭ جۇزىنە اۋىپ بارادى. قالتامنىڭ تۇبىندە قالعان اقشانى ساناسام، 580 (بەس ٴجۇز سەكسەن) تەڭگە قالىپتى. بارى – سول. تاڭەرتەڭ ايەلىمە 500 تەڭگە بەرىپ، «ەڭ بولماسا باۋىرساق ٴپىسىر، ۇن اكەل» دەگەم. ايەلىم سوعان ٴبىر پاكەت ٴسۇت پەن ٴبىر قوراپ ۇن اكەلىپ، ٴيىس شىعارعان بولدى. ايت داستارحانىمىزدا 10 شاقتى باۋىرساق، ٴسۇت قاتقان ٴشاي، سوسىن قۋىرىلعان ۆەرميشەل بولدى. ٴۇش بالامنان، سوسىن ۇيدە جاتقان قوناق قىزدان ۇيات بولدى. مىسىعىمنىڭ دا قارنى اشىپ، مياۋلاپ قويادى».

سالتان ساكەن
date21.08.2012readCount4439printباسىپ شىعارۋ