دالا وركەنيەتى دانا وركەنيەتتەن شىققان
Дала өркениеті дана өркениеттен шыққан

دالا وركەنيەتى – دارا وركەنيەت. ونى وتىرىقشى جۇرتتاردىڭ وركەنيەتىمەن سالىستىرۋعا كەلمەيدى. سەبەبى، ەكەۋىندە قاراما-قايشىلىق كوپ. سودان دا وتىرىقشىلار ٴوز تاريحنامالارىندا دالا وركەنيەتىن ادەيى ەلەمەيدى، جازبايدى.

دالا وركەنيەتى – ٴار سالادا قايتالانبايتىن مادەنيەتتەر جاسادى. قوعامدىق قۇرىلىسى تۋىستىق جۇيەمەن قۇرىلعان. ٴبىر نە بىرنەشە اتادان تاراعان تۇتىندەر اۋىل اتاندى. ٴبىر اۋىل قىستاۋ، تولدەۋ، جايلاۋ، كۇزەۋ دەپ اتالاتىن ٴبىر قونىستا ىرگەلەس وتىردى. بۇلار جەتى اتاعا دەيىن ٴوسىپ، ونداعان تۋىس اۋىلدار ٴبىر وزەن نە ٴبىر تاۋدى مەكەن ەتتى. ون ٴۇش اتاعا جەتكەندە رۋ اتاندى. قانداس رۋلاردان تايپا قۇرالدى، تايپالار قاۋىمداسىپ ۇلىس (ٴجۇز)، ۇلىستان ىرگەلى حالىق قاۋىمداستى. حالىق جەتىلىپ، ٴوسىپ، ٴوز ٴتىلى، ٴدىلى، ٴدىنى، اتا-بابادان تيەسىلى جەر-سۋى ارقىلى ەلدىك قۇرادى. ەلدىكتەن «ۇلت» دەگەن ۇلىق جۇيە قالىپتاسادى.

ٴبىزدىڭ كوشپەلى قازاق وسى ۇزاق جولدىڭ ٴبارىن باسىپ ٴوتتى.

ونىڭ ىشكى بەرىك قورعانىسى – جەتى اتا: 1. اكە، 2. اتا، 3. ٴاز اتا (بۇل ۇشەۋى اتالار)، 4. بابا، 5. تەكتىن، 6. توركىن، 7. تۇقيان (بۇل تورتەۋى بابالار). وسى جەتەۋى بىرىگىپ «اتا-بابالار» دەپ اتالعان. ٴوزارا قىز الىسپاعان، جەسىرىن وزىندە قالدىرىپ، جەتىمىن بىرىگىپ اسىراعان، قۇن بەرىسپەگەن.

وسىدان ٴۇش اعايىندىق جۇيە شىعادى:

ٴبىرىنشى، نەمەرە اعايىن: 1. بالا، 2. نەمەرە، 3.شوبەرە، 4. شوپشەك، 5. وبەرە.

ەكىنشى، جاماعايىن: 6. تۋاجات، 7. جۇرەجات، 8. جەكجات، 9. جۇراجات، 10. جاماعات.

ٴۇشىنشى، قالىس اعايىن: 11. ورەن، 12. اۋلەت، 13. ٴزاۋزات، 14. جاران، 15. قالىس.

وسى ون بەس ۇرپاقتىق جۇيە بىر-بىرىنە بايلانعان. بايلانىس ىشىنەن سىرتىنا قاراي، اسىرەسە، سىرتىنان ىشىنە قاراي كۇشەيتىلگەن.

ماسەلەن، ٴبىرىنشىسى – تۋىستىق جۇيەنىڭ قازىعى اتالعان، ەكىنشىسى – ارقان، ٴۇشىنشىسى – شىدەر دەلىنگەن.

ال، جەكە ازامات ٴوز جۇرتى، ناعاشى جۇرتى، قايىن جۇرتى دەگەن ٴۇش جۇرتىنا بايلانعان. بىر-بىرىنەن ورنەك سەكىلدى ٴوربىپ شىعاتىن سانسىز كوپ تۋىستىق اتاۋلار وسى ۇشەۋدەن باستاۋ الادى: ناعاشى-جيەن، ناعاشىشار مەن جيەنشار، بولە، بولە اعا، بولە جەزدە، بولە اپەكە، بولە ٴسىڭىلى، بولە كەلىن، باجا، كۇيەۋ، جيەن كۇيەۋ، كەلىن، جيەن كەلىن، جيەن-سىڭىلى، بولە-قارىنداس، ناعاشى اتا، ناعاشى اپا، ناعاشى اعا، ناعاشى اپەكە، قايىن ٴسىڭىلى، قايىنبيكە، قايىن اتا، قايىنەنە، قايىناعا، قۇداشا، جەزدە، قايىن، ٴىنى، نەمەرە ٴىنى، اپەكە، بالدىز، بالدىز كەلىن... بۇل اتاۋلار ٴوزارا تۋىستىق بايلانىسپەن تۇرلەنە بەرەدى. وسىلاردىڭ اراسىنداعى سىيلاستىق، قيماستىق، جاناشىرلىق... بىرەگەي «تۋىستىق مادەنيەتتى» قالىپتاستىردى.

وسىنشالىق ىلىك-شاتىستىق – ٴوزارا بارىس-كەلىستى ورىستەتتى. التاي مەن اتىراۋ، جەتىسۋ مەن ٴورالتاي اراسىنداعى التى ايشىلىق الىستاعى ناعاشى جۇرت پەن قايىن جۇرتقا بارعاندا ات جەتكەن جەردەگى اۋىلعان تۇسكەن ادام «قۇدايى قوناق» اتاندى. وسىلايشا، «قوناق كۇتۋ مادەنيەتى» قالىپتاستى.

وسىنداي كىسىلىكپەن شىرايلانعان بەيبىت ولكەدە نە تۇرمە بولماعانى، نە جاندارم جاساقتالماعانى، نە اقىلى قوناق ٴۇي تۇرعىزىلماعانى – ىزگىلىكتىڭ شىن ىسكە اسقاندىعىن دالەلدەيدى.

تۇرمىستا باسىنداعى باسپاناسى – كيىز ٴۇي، بالا وسىرەتىن جورگەگى – بەسىك، ەكەۋى دە انشەيىن تىرشىلىك قارەكەتى ەمەس، ونەر دۇنيەسىنە اينالدى. كيىز ٴۇي مەن بەسىكتىڭ ٴار زاتى، ٴاربىر قاجەت نارسەسى ونەر شابىتىمەن جاسالىپ، «تۇرمىستىق مادەنيەت» تۋدى. كيىز ٴۇيدىڭ كەرەگە، ۋىق، شاڭىراق، ۇزىك، تۋىرلىق، تۇندىك، تەكەمەت، سىرماق، جەلباۋ، دودەگە، ادالباقان، كوڭعاپ، ت ۇلىپ، كونەك، سابا، پىسپەك، تەگەش، وشاق، تالىس... وسىنداي كوپ تۇرمىس قاجەتىن قازاق ٴوز قولىمەن وزگەشە ٴساندى ەتىپ جاساپ، كەڭ دالادا، كەلىسكەن باسپانادا دەگدار تۇرمىس قۇردى. قايتالانباس كوشپەندىلىك مادەنيەتىن جاسادى.

كيىز ٴۇيدىڭ ٴىشىن جيىپ، بەسىك تەربەتۋ دە ىزگى ونەردەي قىز-كەلىنشەكتەردىڭ ٴساندى ىس-قيمىلىمەن ارلەنگەن «بالا تاربيەلەۋدىڭ بىرەگەي مادەنيەتىن» ومىرگە اكەلدى.

سوعىم سويۋ، داستارحان جايۋدىڭ ٴوزى قايتالانباس مادەنيەت ەكەنىن ايتساق، ەڭ اياعى وت تامىزىپ، شوق كوسەۋ دە مادەنيەت ەدى، «كورمەگەنگە كوسەۋ تاڭ» دەپ، سودان ايتقان.

ال، كوكتەۋدەن جايلاۋعا، جايلاۋدان كۇزدەۋگە كوشۋ – باتىستاعىلاردىڭ باس قاتىرا دايىندالىپ جاسايتىن – ٴار كوشى ٴبىر «كارناۆال» ەدى. بايشەشەك گۇلدەردەي قىزىل-جاسىل كيىنگەن قىز-كەلىنشەكتەر ات جالىندا ويناپ، اۋەلەگەن اۋەزدى داۋىستارى بۇلتقا جەتىپ، كول بەتىن تەربەپ شىمىرلاتقان نەتكەن اسقاق رۋح دەسەڭشى!

بۇنىڭ ٴبارى اتا-اجەلەرىمىز باسىنان كەشكەن ناقتىلى ٴومىر ەدى، بۇل سول شالقار زاماننىڭ ٴبىر تامشىسىن وكىنىشپەن ەسكە ٴتۇسىرۋ عانا. قايتا كەلمەيتىن وتپەلى ٴومىر.

وسىلايشا، دالا وركەنيەتى – وركەنيەتتىڭ ناعىز ماعىناسىنا جاۋاپ بەرە الدى. وسىعان قالاي جەتتى؟ ونى وسىنداي ىزگىلىككە جەتكىزگەن ەر كوشپەندىلەردىڭ جۇرەگىندەگى يمان مەن تۇرمىسىنا سىڭگەن مۇسىلماندىق ادەپ ەكەن.

«قۇدايى قوناق» دەپ ٴبۇتىن دالا قوناقتى سىيلاسا، بۇل پايعامبارىمىزدىڭ (س.ا.س.) اسىل سۇننەتى ەدى، «جەسىردىڭ قاقىسى، جەتىمنىڭ كوز جاسى» دەپ، امەڭگەرلىكتى ادەت ەتسە ول – قاسيەتتى قۇران كارىمنىڭ بۇيرىعى ەدى.

ايەلدەردىڭ باسىنداعى كوزدىڭ جاۋىن العان كيمەشەك-شىلاۋىشتارى ٴابۇيىردى اشىق-شاشىق ۇستاماۋدى ورىنداعان، شاريعاتتىڭ شەشىمىن شەبەرلىكپەن ىسكە اسىرعانى ەكەن.

سولاي، دالا وركەنيەتى – يماندىلىقتىڭ قوعامدىق كورىنىسى.

اباي حامزا
date21.08.2012readCount5079printباسىپ شىعارۋ