العاشقى بۇيرىق نەنى مەڭزەيدى؟
Алғашқы бұйрық нені меңзейді?

قۇران «ٴبىسمىللاسىن» وزىنە اتاۋ بولعان ٴسوزدىڭ بۇيرىق رايىمەن باستايدى، ياعني «وقى!» دەپ. وقۋ، جۇزەگە اسىرۋ، ومىرلىك جولدى انىقتاۋ، ومىردەگى ادام ٴرولىن ايقىنداۋ، ايقىنداي تۇرا ادامدى ومىردە شىڭداۋ، ادام ارقىلى ٴومىردى رەتتەۋ، ۋاحي ارقىلى ادامدى جونگە سالۋ، ادامعا ۋاحي اۋەنىنە بولەۋ ماقساتىندا جىبەرىلگەن قۇران ىشكى مازمۇنىندا باسقا دا كوپتەگەن بۇيرىقتار مەن ٴماندى قامتيتىنداي تەرەڭدىكتەگى اقيقاتتى مەڭزەيتىن وقۋدى بۇيىرۋمەن باستاعان. بۇل ونىڭ ٴسوزدى باستاعان العاشقى قادامدا-اق ونىڭ ٴمانىن اياقتاعانىن، اياقتاي وتىرا باستاعانىن اڭعارتۋدا. ويتكەنى، وقۋ اياقتاۋ ٴۇشىن باستاۋدى، باستاۋ ٴۇشىن اياقتاۋدى بىلدىرەدى. وقي باستاۋ بار بولا باستاۋدى ۇقتىرادى. وقۋ بار بولۋ دەگەن ٴسوز. وسى تۇرعىدان كەلگەندە وقۋعا دەگەن بۇيرىق بار بولۋعا دەگەن بۇيرىق. تاعى ٴبىر ەرەكشەلىگى، ول بار بولۋدىڭ سيپاتىن ايقىندايدى، ماقساتىن بەلگىلەيدى... ٴيا، وقى دەگەن بۇيرىق قۇراننىڭ باسقا دا ٴمانى مەن بۇيرىقتارىن قامتيتىنداي جالپىلاما بۇيرىق بولىپ تابىلادى.

قۇراننىڭ «وقى!» دەگەن بۇيرىقپەن باستالۋى تىڭداۋشىسىن ومىرگە قىزىقتىرۋ، وعان تۇسىنىك-تانىم قالىپتاستىرۋ، ۋاقىتسىزدىق پەن مەكەنسىزدىك كۇيدەن مەكەن مەن تۇرعىنعا جاسالعان ٴىلتيپات. بۇعان قوسا، ول ادامنىڭ ٴوزىن بار ەتۋشى الدىنداعى سانالىلىعى مەن تۇسىنىك قۇلشىلىعى.

وقۋ − باستاۋ مەن سوڭنىڭ، استى مەن ٴۇستىنىڭ، ٴىرى مەن ۇساقتىڭ، بار مەن جوقتىڭ، جەر مەن كوكتىڭ اراسىن ۇعىممەن قامتۋدى بىلدىرەدى. ٴسىرا، وقۋدىڭ ٴوزىن دە «ۇعىمعا يە بولۋ» دەپ قابىلداۋ كەرەك شىعار. ول بار بولۋ تۇسىنىگى، بار ەتۋشى ٴۇشىن بار بولۋ تۇسىنىك-پايىمى.

وقۋ − اينالاداعى قۇبىلىستاردىڭ ٴتىلىن ٴتۇسىنىپ، سول تىلدە سويلەۋ. ودان دا كەڭىرەك الساق، اينالاڭىزدا بولىپ جاتقان بارلىق قۇبىلىستاردى سىزبەن تىلدەسكىسى كەلگەن، ٴسىزدى تىلدەسۋگە جارار اقىل يەسى رەتىندە قابىل ەتكەن شەكسىز قۇدىرەت يەسىنىڭ سىزبەن تىلدەسۋ ٴۇشىن ٴسىزدىڭ تانىڭىزدە بەدەرلەپ ٴارى سىرتقى قورشاعان ورتاداعى جايىپ سالعان عالامات جاراتىلىس تۋىندىلارىن قۇدىرەتتىڭ سىزبەن سويلەسۋدەگى «ٴتىلى» رەتىندە قابىلداپ، ونىڭ «كەل، تىلدەسەيىك» دەگەن ۇسىنىسىنا كەلىسۋ دەگەن ٴسوز... ياعني ٴوزىن تانىتۋ ٴۇشىن كوز الدىمىزعا جايىپ سالىپ وتىرعان عالامداعى جاراتىلىس تۋىندىلارىن وقي ٴبىلۋ − اللاھتى ٴتۇسىنۋ ٴارى ونىمەن تىلدەسۋدى بىلدىرەدى.

قۇران كارىم وقۋداعى اقيقاتتى جالپى العاندا ٴۇش ٴسوز ارقىلى ايقىندايدى: قىراعات، ٴتىلاۋات، ٴتارتيل. الايدا، بۇل سوزدەردىڭ قۇران كارىمدەگى قولدانىلۋ رەتىنە ٴارى بەرەتىن ماعىناسىنا قاراعانىمىزدا، بۇل ۇشەۋىنىڭ ٴۇش ٴتۇرلى ماندە كەلۋىنە ەرەكشە تاڭداۋ جاسالعانى بايقالادى. بۇل ٴۇش ٴسوزدىڭ ٴاربىرىنىڭ ٴوز ىشىندە ٴارقالاي قولدانىلۋى دا تۇرلىشە ماعىنا بەرەتىندىگى ٴارى سويلەمنىڭ جالپى ماعىناسىنا وزگەشە ٴمان ۇستەمەلەيتىندىگى دە بەلگىلى بولۋدا.

قۇران كارىم وقۋدىڭ اقيقاتىن تۇسىندىرۋدە بىرنەشە ٴسوز قولدانعان. ول وقۋعا قاتىستى تاڭداعان سوزدەرى ارقىلى ادامعا بۇيىرعان وقۋدىڭ سيپاتتارىن انىقتاعان. كەيدە وقۋ ٴارى وقۋ ناتيجەسىندە قول جەتكىزگەن ٴىلىمنىڭ اللاھتىڭ قۇرمەتىنە بولەيتىنىن ايتسا، كەيدە اللاھتى شىنايى وقۋ ارقىلى اقيقات ىلىمگە قول جەتكىزگەن عالىمداردىڭ تاني الاتىندىعىن ٴارى تيىسىنشە قۇرمەتتى سولاردىڭ كورسەتە الاتىنىن ٴبىلدىرىپ بىلاي دەيدى: «قۇلدارىمنىڭ اراسىنداعى عالىمدار عانا اللاھتان ٴوز دارەجەسىندە قورقادى. كۇمانسىز، اللاھ ازيز ٴارى عافۋر (كەشىرىمى مول)» (فاتىر سۇرەسى، 28).

كەيدە ٴار بىلىمدىدەن دە جوعارى تۇراتىن ٴبىر ٴبىلىمپازدىڭ بولاتىنىن ەسكەرتىپ، شىنايى وقۋدىڭ، زەرتتەۋدىڭ، ۇيرەنۋدىڭ، ياعني ٴىلىمنىڭ شەگى بولمايتىنىن تۇسىندىرەدى. ادامعا ٴومىرى جەتكەنشە ەڭبەكتەنۋى كەرەكتىگىن ۇعىندىرىپ، ٴىلىم دارياسىنىڭ ادام قابىلەتى يا ومىرىمەن ولشەۋگە كەلمەيتىندەي شەكسىز ەكەندىگىن اڭعارتادى. ٴىلىم − بارشا ادامزاتتىڭ ۇلەس قوسۋىمەن تولىسىپ، پىسىپ-جەتىلىپ كەلە جاتقان بارشاعا ورتاق جەمىس. كىم-كىمدە ٴوزىنىڭ ۇيرەنگەنىن ٴبىلىمنىڭ شەگى دەپ بىلمەي، بار قابىلەتىن سالىپ، ٴبىلىم شىڭىن ٴبىر ساتى بيىكتەتە ٴتۇسۋى ٴتيىس. كەيىنگى بۋىن وكىلدەرى سول ساباقتاستىقتى ۇزبەي، ٴىلىم كوشى قاي داۋىردە دە توقتاپ قالماي جالعاسۋى كەرەك. بۇل تۇرعىدا قۇران بىلايشا جول سىلتەيدى: «ٴبىز قالاعان ادامىمىزدى بيىك دارەجەگە كوتەرەمىز. ٴاربىر بىلىمدىدەن دە ارتىعىراق ٴبىلۋشى تابىلادى» (يۋسۋف سۇرەسى، 76).

كەيدە مۇسا پايعامباردىڭ (ا.س.) ٴلادۇني ىلىمىنە قۇمارتىپ، بىلايعى ومىردە تۇلعاسى قۇپيا بولىپ تابىلاتىن قىزىرعا (ا.س.) ەرىپ، نەبىر تىلسىم سىرعا تولى وقيعالارعا كۋا بولىپ، وزگەشە وقۋ ارقىلى ولاردىڭ ىشكى ٴمانىن تۇسىنگەنىن بايانداپ، ٴىلىمنىڭ رۋحاني جاعىنا دا ٴمان بەرۋ كەرەكتىگىن ەسكە سالادى (كاھف سۇرەسى، 60-82). ٴىلىم عايىپقا جاسىرىنعان قازىنا بولسا، قىزىر سول قازىنانىڭ كۇزەتشىسى، ال مۇسا (ا.س.) سول ىلىمگە قول جەتكىزگەنشە اسىققان، ىلىمگە قۇشتارلىعى ەرەكشە شاكىرت ەدى...

قۇران وزىندەگى پايعامبار قيسسالارى، كونە زاماندا ٴومىر سۇرگەن قاۋىمداردىڭ جاي-كۇيىمەن دە وقىرماندارىنا كوپتەگەن مالىمەت بەرە وتىرىپ، وقيعالار مەن تاريحتى قالاي وقۋ، زەردەلەۋ كەرەكتىگىن بىلدىرەدى. ادامعا وقيعالاردى «وقۋ»، ساراپتاۋ ٴارى ودان كەرەكتى وي قورىتۋ باعىتىندا جول كورسەتەدى. جىنداردىڭ جينالىپ قۇران وقىعاندىعى ٴارى داۋىستاپ وقىلعان قۇراندى تىڭداعاندىعىن دا اڭگىمەلەپ، كەيبىر رۋحاني بولمىستاردىڭ دا قۇرانداعى اقيقاتتاردى وقىپ، سوعان ساي ٴومىر ٴسۇرۋ سالتى مەن مادەنيەت قۇرعانىن ەسكەرتىپ، قۇراندى وقۋ ٴارى ٴتۇسىنۋ ماسەلەسىندە ادامعا تەك ٴوزىنىڭ ىستەي العانىن جەتكىلىكتى كورمەۋىن، ايتپەسە بار مۇمكىندىگىن شەكتەپ الاتىندىعىن ۇعىندىرۋدا. سوندىقتان دا وقىپ، تۇسىنگەندەرىمىزدى قايتالاپ، جاڭا ادىستەمەلەرمەن ۇنەمى ىشتەي قورىتىپ، كوز جۇگىرتىپ وتىرۋ كەرەكتىگىن بىلدىرۋدە. وسى جايلى قۇران اياتتارى بىلاي دەيدى: «بىلاي دە: ماعان ۋاحي ەتىلگەنى بويىنشا، جىندار جاماعاتى قۇران تىڭداعاننان كەيىن بىلاي دەدى: «ٴبىز شىنىمەن دە دۇرىس جولعا باعىتتايتىن تاڭعاجايىپ قۇران تىڭدادىق. بۇدان بىلاي راببىمىزعا ەشقاشان سەرىك قوسپايمىز. راببىمىزدىڭ مارتەبەسى تىم اسقاق. ونىڭ جۇبايى دا، بالاسى دا جوق» (جىن سۇرەسى، 1-2).

قۇران كەيدە ٴىلىمدى پايعامبارلاردىڭ اۋزىنداعى اسەرلى دۇعا رەتىندە بىزگە جەتكىزۋدە. پايعامبارلاردىڭ تىلىندەگى «راببىم، ٴبىلىمىم مەن تۇسىنىگىمدى ارتتىرا گور!» دەگەن دۇعالاردى ۇيرەتە وتىرىپ، ٴىلىم ۇيرەنۋگە دەگەن قۇلشىنىستىڭ اللاھتى ٴبىلۋ، اللاھتىڭ جاراتقاندارىن تانۋ ارقىلى جاراتۋشىنى تانۋعا جاسالعان ۇمتىلىس ەكەنىن، بۇعان قوسا ٴىلىم مەن ۇعىمتالدىقتى دا اللاھتان سۇراۋ قاجەتتىگىنە نازار اۋدارتۋدا (تاحا سۇرەسى، 114).

گ.اكجى «قۇراننىڭ العاشقى بۇيرىعى»
اۋدارعان: ق.باعاشار

گ.اكجى
date22.04.2013readCount4117printباسىپ شىعارۋ