پايعامباردىڭ ىزىمەن...
ПАЙҒАМБАРДЫҢ ІЗІМЕН...

مەككە مەن ٴمادينا. باق دارىپ، قىزىر قونعان ەسكى شاھارلار. ەڭ العاش ادام اتا – حاۋا انا وسى جەردە كەزىككەن. پايعامبارلاردىڭ ٴىزى قالعان. جاھىلدىك ٴداۋىردىڭ دە قاسىرەتى مەن تاقسىرەتىن تارتقان. تاريحىن قازبالاساڭىز، ٴومىرىڭىز جەتپەس، تاعىلىمىن سالماقتاساڭىز، كوركەم عۇرىپ كوكەيىڭىزدەن كەتپەس. كورگەنگە دە ارمان، كورمەگەنگە دە ارمان...

ٴبىرىنشى اينالىم. تاڭداۋ

«ەگەر مەنىڭ بىلگەندەرىمدى بىلسەڭدەر، از كۇلىپ، كوپ جىلار ەدىڭدەر» 

حاديستەن.

ٴبارى دە بۇيرىق پەن جازمىشتان. اللانىڭ ماڭدايعا جازعانىنان اسىپ كەتەر كۇش-قۋات جاندى-جانسىزعا بۇيىرماعان. دۇنيەنى جەتى رەت اينالساڭىز دا، اللا قالاماسا، ٴوزىڭىز ارمانداعاننىڭ بارىنە قول جەتكىزە المايسىز. پەندە بىتكەننىڭ ارىپتالاسىپ، الىسىپ-ج ۇلىسىپ ٴجۇرىپ شىعار بيىگى بىرەۋ: پەشەنەڭىزدەگى سىزىقتىڭ شەڭبەرىندە كۇن كەشۋ. وتكەن جىلدىڭ سوڭىندا استاناداعى ازىرەت سۇلتان مەشىتى «تەكتى ٴسوزدىڭ تورەسى – تەرمە» بايقاۋىن جاريالاعاندا، قولىنا قالام ۇستاعان اقىننىڭ كوپشىلىگى باق سىناپ كورمەككە تالاپتاندى. تالاس-تارتىسقا، دىر-دۋعا ٴۇيىر قاۋىمنىڭ تەكتى سوزگە نەمقۇرايلى قاراماعانىنا دا شۇكىر دەۋگە بولار.  شىن مانىندە، تەرمە –وزىنشە ٴبىر جانر. مۇندا ٴداستۇرلى پوەزيانىڭ بۇزۋعا بولمايتىن ورنەگى مەن تەرمەنىڭ وزىندىك قاسيەتتەرى ۇشتاسىپ، اۋەن مەن ٴسوزدىڭ ۇيلەسىمى جاراسپايىنشا، تەكتى ونەردىڭ باعى جانباق ەمەس. يبا مەن ادەپ، اقىل مەن كەڭەس، رۋح پەن ۇجدان جايىنداعى تولعاۋىڭىزدىڭ ٴون بويىنان ۇلتتىق ناقىش، ٴدىني تۇجىرىم، كەلەلى كەڭەس ەسىپ تۇرۋى شارت. سوڭعى جىلدارى ەسترادالىق كوڭىل-كۇيدىڭ ەتتەن ٴوتىپ، سۇيەككە جەتكەنى دە استاناداعى باس مەشىت تىزگىنىن ۇستاعان ۇلتشىل، رۋحشىل جىگىتتەردىڭ ويىنا تۇرتكى بولسا كەرەك. كوپتەن بەرى اندا-ساندا ايتىلعانى، الدەبىر ساناۋلى انشىلەردىڭ ورىنداۋىندا عانا جۇرگەنى بولماسا، تەرمە جانرىنىڭ قىر-سىرىنان جىراقتاپ كەتكەنىمىزگە كوپ بولىپ ەدى. جارىسقا 290 شىعارمانىڭ تۇسكەنى ەلەڭ ەتەرلىك وقيعا دەۋگە بولادى. سونىڭ ىشىندە ٴبىزدىڭ دە بىرنەشە تەرمەمىز بولدى. قازىلار القاسى اۋەن مەن ٴماتىننىڭ جاراسىمدىلىعىن، ٴسوزدىڭ رۋحاني نەگىزىن، ٴدىني تانىمعا قيعاش كەلەر تۇسى بولماۋىن باستى قاعيدا ەتىپ، ساراپتاپ بارىپ، جۇلدەگەرلەر ٴتىزىمىن جاريالادى. استانادا جۇلدەلى ورىندارعا يە بولعان تەرمەلەردى ىرىكتەپ، ارنايى كونسەرت تە وتكىزدى. الدىنا شەتەل اۆتوكولىگى، ودان كەيىنگى ورىندارعا اقشالاي جۇلدەلەر بەرىلىپ، ىنتالاندىرۋ سىيلىعىنا 13 تەرمەگە ۋمرا قاجىلىعىن تابارىك ەتتى. سول ون ٴۇشتىڭ ىشىندە ٴبىزدىڭ «ىزەتتى سىرتتان ىزدەمە» دەگەن تەرمەمىزدىڭ جۇرگەنىن بىلگەندە، تولقىعانىمىز انىق. ويتكەنى، ٴبىز اۋەل باستا جۇلدەگەرلەر ساپىنا كىرەمىز دەپ ويلامادىق. «ٴۇمىتسىز – شايتان» دەگەن، تەك ىزگى ٴۇمىتىمىز عانا بولدى. سونداي-اق، كۇللى مۇسىلماننىڭ ارمان-اڭسارى، وتەۋگە ٴتيىس بەس پارىزىنىڭ ٴبىرى «قاجىعا بارۋ» ەكەنىن كاليماعا ٴتىلى كەلگەننىڭ ٴبارى بىلەدى. كىشى قاجىلىقتىڭ ٴناسىپ ەتۋى ٴبىز ٴۇشىن بۇگىنگىنىڭ تىلىمەن ايتقاندا، توسىن سىي بولدى دەمەسكە شارا جوق. حاديس-شاريفتەردە: «اللا قالاعان ق ۇلىنا عانا قاجىلىقتى ٴناسىپ ەتەدى» دەيدى. ٴتىپتى، ٴومىر بويى وسى جولعا دايىندالىپ، بار مۇكامالىن ازىرلەپ، يماني نۇرىن بەكەمدەمەككە ۇمتىلعانداردىڭ ٴوزى اللا بۇيىرماسا، بارا المايتىنى انىق. وعان مىسال جەتكىلىكتى. ەندەشە، جەتى اتامىز بارۋدى كوكسەگەنىمەن، تابانى تيمەگەن قاسيەتتى جەرگە ورايلى ساتتە بارۋدى نەگە قۇپ كورمەسسىڭ؟! الايدا، كوڭىلدە تولقۋلى سان سۇراقتىڭ بولعانى دا جاسىرىن ەمەس. قاسيەتتى مەكەنگە بارۋدىڭ شارتتارى، امالدارى بار. كوڭىلىڭىزدى بەكەمدەمەسەڭىز، ىستەگەن ىزەتىڭىز بەن ٴتاۋباڭىزدىڭ اعىندى سۋداي شايىلىپ كەتۋى دە مۇمكىن-اۋ... اكەيدىڭ بالا كەزىمىزدەن بىزگە ايتار ٴبىر ٴسوزى بار ەدى: «مەنى بالالارىم قاجىلىققا جىبەرەر كۇن قاشان تۋار ەكەن؟» دەپ. سول ٴسوزدى قاپەرگە اپ، ارنايى ۇسىنىس جاسادىق. ٴبىز جاسپىز، ٴالى-اق بارارمىز، جول سىزدىكى، بارىپ كەلىڭىز دەدىك. شىن نيەتكە راحمەتىن ايتىپ، دەنساۋلىعىنا بايلانىستى بارا المايتىنىن جەتكىزدى. «جول وزىڭدىكى. باياعىدا اتالارىڭ ارمانداپ وتىرۋشى ەدى. اۋلەتتەن ٴبىر كىسىنى قاجىلىققا جىبەرسەك دەپ تالپىنعان دا ەدى. ورايى كەلمەگەن. ٴوزىڭ بارىپ كەل»، –دەدى قىسقا قايىرىپ، باتاسىن بەرىپ. اكە ىرزالىعىنان كەيىن اللا جولىنداعى ساپارعا ىشتەي دايىندالا باستادىق.

ەكىنشى اينالىم. نيەت

«مۇمىندەر، بىر-بىرىنە دەگەن سۇيىسپەنشىلىك، مەيىرىم جانە جاناشىرلىقتا ٴبىر ٴبۇتىن دەنەگە ۇقسايدى. ويتكەنى سول دەنەنىڭ ٴبىر مۇشەسى اۋىراتىن بولسا، قالعان مۇشەلەرىنىڭ دە ۇيقىسى قاشىپ ٴارى ىستىعى كوتەرىلىپ، ونىڭ مۇڭىنا ورتاق بولارى ٴسوزسىز».

حاديستەن.

باعزىدا ٴبىر مۇسىلمان قۇمداۋىت جەردەن تىرمىسىپ وتە الماي جاتقان قۇمىرسقانى كورىپتى. ٴالسىن-السىن جوعارى شىعادى، قۇم سىرعىپ، قايتا تومەن تۇسىرەدى. قايتا ۇمتىلادى. تاعى دا سولاي بولادى. جولاۋشى از تۇرىپتى دا: «قۇمىرسقا، قايدا جول تارتتىڭ؟» دەسە، «قاسيەتتى مەكەنگە، مەككەگە بارۋدى نيەت ەتىپ ەم. سوعان تالپىنىپ الەكپىن»، – دەيدى. «مىنا جۇرىسىڭمەن مەككەگە قالاي بارماقسىڭ؟»، – دەپ سۇرايدى جۇزىنە كۇلكى ٴۇيىرىلىپ. «بىلەم، جەتە المايتىنىمدى. ٴبىراق، مەنىڭ نيەتىم ٴتۇزۋ. اللا جولىنداعى ارمانىم اسقاق. اللا مەنىڭ نيەتىمنىڭ ٴتۇزۋ ەكەندىگىن كورىپ تە، ٴبىلىپ تە وتىر. وسى جولدا ولسەم ارمانىم جوق» دەگەن ەكەن. ٴيا، بۇل ٴتامسىلدىڭ استارىندا ۇلكەن ٴمان بار. يسلامنىڭ ەڭ ٴبىرىنشى شارتى – نيەتتىڭ تۇزۋلىگى. بەس ۋاقىت ناماز، وتىز كۇن ورازا، قايىر-زەكەت، شالعان قۇربان، ٴتىپتى قاجىلىقتىڭ وزىندە دە نيەتتىڭ تۇزۋلىگى باستى ورىندا. نيەتىڭىزدە ٴسال قىلاۋ، كۇدىك بولسا، وندا امالدارىڭىزدىڭ جەل قۋعان قاڭباقتاي عايىپ بولۋى ابدەن مۇمكىن. اباي حاكىمنىڭ: «جۇمىستى قالاي اياقتاعانىنا ەمەس، قالاي باستاعانىنا قارا» دەپ ەمەۋرىن بىلدىرەتىنى وسى نيەت جايىنداعى وي.

ۋمراعا نيەتتەنىپ شىققان توپ الماتى اۋەجايىندا جولىقتىق. ايتىستىڭ تالاي تارتىسىنا قاتىسىپ، ەسىمى ەلگە ەرتە تانىلعان سەرىكزات دۇيسەنعازين، كوكشەتاۋلىق ٴمىر شايىر، تالاي دودانىڭ توبىن جارعان الماس تەمىرباي، باعى دا، بابى دا كەلىستى اقىن باۋىرجان قاراعىز ۇلى، ايتىستا دا، جازبادا دا ٴوزىنىڭ مانەرىمەن تانىلعان تىلەگەن ٴادىلوۆ، ايتىستىڭ جاس پەرىسى سىرىم اۋەزحان، بالا اقىن جامبىل دۇيسەنوۆتىڭ اكەسى دۇيسەن اعا، قازاق تىلىنەن ساباق بەرەتىن ٴمۇعالىم قانات يبراگيموۆ، اقمولالىق اقىن تىنىمباي دوسباتىر، تاراز قالاسىنداعى تەكتۇرماس مەشىتىنىڭ باس يمامى مەدەتبەك شاعدانبەك ۇلى، «نۇر» ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ستۋدەنتى رومان بۇرقاش سەكىلدى اقىندار توبىنا ازىرەت سۇلتان مەشىتىنىڭ باس يمامى، قمدب-نىڭ ٴنايب-مۇفتيى قايرات جولدىباي ۇلى، وسى مەشىتتىڭ نايب-يمامدارى قۋات ەرعالي ۇلى مەن اسىلبەك نوعايەۆ باسشىلىق جاساپ ٴجۇردى. ٴۇش بىلىكتى ماماننىڭ ۋاعىزدارى مەن جولاۋشىلار تاراپىنان قويىلعان سۇراقتارعا جاۋاپتارى قىزىقتى ٴارى تاعىلىمدى اڭگىمەلەرگە ۇلاسقانىن الدىن الا ايتا كەتەلىك. بۇدان سىرت، ٴبىزدى كىشى قاجىلىققا اپارۋعا نيەت ٴبىلدىرىپ، بارلىق شىعىندى كوتەرىپ العان «hickmet travel» تۋريستىك كومپانياسىنىڭ باسشىسى ايدوس ماۋلەن ۇلى، ەرەجەسىز جەكپە-جەكتەن ٴۇش دۇركىن الەم چەمپيونى، باتىرىمىز ارداق نازاروۆ، ٴوز قارجىلارىمەن ۋمراعا بارۋدى قۇپ كورگەن وزگە دە جولاۋشىلار بار، ٴبارىمىز الماتىدان بىرىككەن اراب امىرلىكتەرىنىڭ كورىكتى قالاسى شاردجعا قاراي كوتەرىلدىك. ٴتورت جارىم ساعات مولشەرىندە شاردجعا جەتىپ، سول ارادا تۇنەپ، ەرتەسى تاڭ ازانىمەن ساۋد ارابياسىنىڭ بەلگىلى شاھارى جيدداعا ۇشتىق. شادج قالاسى – دۋبايدىڭ ىرگەسىندەگى وركەندەگەن، وسكەن قالانىڭ ٴبىرى ەكەن. الەمنىڭ ەل كەزگەن ساياحاتشىلارى وسى قالانىڭ اۋەجايىنان ارلى-بەرلى قاتىناپ، ٴبىر ٴسات اياق سۋىتىپ اتتانادى. ٴبىز جيدداعا كەتپەس بۇرىن ۋمرانىڭ نەگىزگى امالىنىڭ ٴبىرى – يحرامعا كىردىك. سەبەبى، اۋەدە قاجىلىق باستالار ايماققا ەنەدى ەكەنبىز. جيدداعا جەتكەندە، كۇن ٴتۇس الەتىنە تاياپ قالعان ەدى. جيددا قالاسى بىزگە، ٴبىز سەكىلدى جۋرناليستەرگە وتە ىستىق. سەبەبى، مۇندا قازاقتان شىققان تۇڭعىش ديپلومانت ٴنازىر تورەقۇلوۆ كەڭەس وداعىنىڭ اتىنان ەلشى بولىپ تۇرعان. وسى قالانىڭ دامۋ، وركەندەۋ ٴۇردىسى جايلى ٴسوز قوزعار بولساق، وعان تورەقۇلوۆتىڭ توبەلدەي بولسا دا ۇلەسى بار. باس ديپلومانت رەتىندە ساۋد ارابياسى مەن كەڭەس وداعىنىڭ ساۋدالىق، ەكونوميكالىق بايلانىسىن نىعايتىپ، 50 مىڭ جاشىك بەنزين مەن 50 مىڭ جاشىك كەروسين جەتكىزىپ بەرۋگە كەلىسىم ورناتقان. بۇل 1928 جىلدارى ەدى. سەنبەيسىز بە؟ بۇگىندە مۇنايىمەن كۇللى الەمنىڭ تەڭ جارتىسىن قامداپ وتىرعان ەلدىڭ جانارمايدان بۇلاي تارشىلىق كورۋى مۇمكىن ەمەس دەرسىز. اراب ٴتىلىن التى ايدا يگەرىپ، وزىمەن باسەكەلەس وزگە ەلدەردىڭ ەلشىلەرىنە اۋدارماشى بولعانىن، ەكى ەلدىڭ ىنتىماعى ٴۇشىن ايرىقشا ەڭبەك ەتكەنىن، ٴتىپتى العاشقى تەلەفون نىسانىن ورناتۋعا دا ٴوزى باسشىلىق جاساعانىن بىرەۋ بىلسە، بىرەۋ بىلمەس. ٴبىزدىڭ كوكەيىمىزدە نار تۇلعامىزدىڭ ٴبىر ساتتىك ٴومىر جولى كەستەلەنە بەردى...

جيددادا كوپ ايالدامادىق. ارنايى اۆتوبۋسپەن مەككەگە اتتاندىق. ارالىق 90 شاقىرىم مولشەرىندە.

ٴۇشىنشى اينالىم. حيكمەت

«كوپ ادامداردىڭ قادىر-قاسيەتىن بىلە بەرمەيتىن ەكى ۇلكەن نىعمەت – دەنساۋلىق جانە بوس ۋاقىت».   

حاديستەن.

ٴبىزدىڭ ٴبىر بايقاعانىمىز، جالپى ساۋد ارابياسىنىڭ جول سالۋ دەڭگەيى وتە جوعارى. قالالارى تۇگىل، ايدالاداعى قۋ يەندەردىڭ وزىندە اسپالى كوپىرلەر، اينالما جولدار، قاباتتاسقان قايىرىمدار جەتىپ ارتىلادى. جول بويىندا  شاعىن قالالار، كەنتتەر ٴجيى ورنالاسقان. اراب الەمى ٴشولدى، شولەيتتى كەلەتىنى بەلگىلى. تازعىر تاۋلار، قۇمداۋىت توبەلەر، شولدەن قاتالاعان دوڭەستەر... ۇزاقتان ۇزاققا سوزىلىپ جاتىر. بىرىنە-بىرى ۇقسايتىن بۇل تابيعاتتىڭ وزىندىك كەرەمەتى دە بار، ەكۆاتورعا جاقىن بولعاندىقتان قىس جايلى اڭىز عانا ەستۋىڭىز مۇمكىن. ٴبىز بارعان ۋاقىت ناۋرىزدىڭ ورتا شەنى ەكەنىن ەسەپتەسەڭىز، ساۋد ارابياداعى ەڭ قوڭىر سالقىن، جايما-شۋاق مەزگىل. ٴبىراق، اۋا رايى 35-37 گرادۋستى كورسەتىپ تۇردى. ولار ٴۇشىن بۇل شاق قىس اياقتالار تۇس ەكەن. دەمەك، ەڭ ٴبىر قولايلى، سالقىن مەزەت. قاجىعا ساپار جاساۋشىلار جول بويى «لاببايكا اللاھۋما لاببايك» دۇعاسىن ايتۋى شارت. «ٴيا، اللا، ٴبىز سەنىڭ الدىڭا كەلدىك» دەپ باستالار دۇعانىڭ ٴار قايىرىمى ٴسىزدىڭ مەككەگە تاياي تۇسكەنىڭىزدەن حابار بەرەدى. ٴبىر ٴسات قيالىڭىز قىرقالاردى قىدىرىستاپ، وزىڭىزگە ٴوزىڭىز ەسەپ بەرە باستايسىز. وتكەنىڭىزدى ەسكە الىپ، تاۋبا-شۇكىرىڭىزدى قايتالاي بەرمەكسىز. ٴبىزدىڭ جول باستاۋشىمىز ايدوس ماۋلەن ۇلى مەككەگە تاياپ قالعانىمىزدى ەسكەرتىپ، اۋەلى قوناقۇيگە ورنالاسۋىمىز كەرەكتىگىن جەتكىزدى. ٴدال ٴتۇس ۋاقىتىندا مەككەنىڭ شەتىنە ىلىندىك. ەسىل-دەرتىمىز تەزىرەك قاعبانى كورۋ. قوناقۇيگە ورنالاسقان سوڭ، كوپ ايالداماي تاۋاپ جاساۋعا اتتاندىق. ٴتورت كوزىمىز تۇگەل، وتىز ٴۇش ادامبىز. ٴبىزدىڭ ٴقوناقۇي ايگىلى ٴال-حارام مەشىتىنە جاقىن ماڭعا ورىن تەۋىپتى. كوزدى اشىپ-جۇمعانشا، مەشىتكە جەتىپ باردىق. قاعبا – يبراھيم پايعامبار كەزىندە جۇماقتان تۇسكەن قارا تاس. اسىلى، ٴتۇسى اق بولعان، ٴبىراق ادامداردىڭ كۇنالى قولدارىمەن بىرتە-بىرتە قارايىپ كەتكەن دەسەدى. ٴال-حارام مەشىتى وسى قاعبانىڭ سىرتىن كورشاي ورنالاسقان. اتام زاماننان بەرى ٴدال وسى قاعباعا كەپ تاۋاپ ەتىپ، ونىڭ ديدارىن ٴبىر كورۋ ٴۇشىن ٴيىسى مۇسىلمان ىنتىعىپ كەلەدى. ەستە جوق ەسكى داۋىرلەردەن بەرى وسى قاعباعا كەلىپ، تاۋاپ ەتۋدى ارمانداماعان مۇسىلمان كەمدە-كەم. اللادان ادام بالاسىنا مىندەتتەلگەن بەس پارىزدىڭ ٴبىرى – قاجىعا بارۋ بولسا، قاجىلىقتىڭ ەڭ نەگىزگى شارتىنىڭ ٴبىرى – قاعباعا قاراپ، اللانى ەسكە الۋ ٴارى ٴمىناجات ەتۋ. مىنە، ٴبىز سول ادامزاتتىڭ اسىل ٴتاجى مۇحاممەد پايعامباردىڭ تابانى تيگەن، العاشقى پايعامبارلىق ۋاھي مەن قۇراننىڭ ەڭ العاشقى اياتتارى تۇسكەن عازيز ايماققا كەلىپ، ٴوز كوزىمىزبەن كورىپ تۇرمىز. مىنە، ٴبىز دۇنيەجۇزىنەن قاجىلىعىن وتەۋگە جينالعان ميلليونداعان ادامداردىڭ شوعىرىنا قاراپ، الەمگە اسىل ٴدىن يسلامدى سىيلاعان اللانىڭ حيكمەتىنە تاڭىرقاپ تۇرمىز. مىنە، ٴبىز مۇعجيزالار ٴداۋىرىنىڭ ىلكى بولمىسىن نىق سەنىممەن سەزىپ، پايعامبارلار باستان كەشكەن قيلى حيكاياتتاردى سانامىزبەن قايتادان اۋناتىپ وتىرمىز. شىندىعىندا، وسى كيەلى مەكەن ٴۇشىن، حاق ٴدىن ٴۇشىن وسى ولكەدە، ٴبىزدىڭ تابانىمىز ٴتيىپ وتىرعان ايرىقشا ايماقتا تالاي-تالاي قانتوگىستەر، شايقاستار، سوعىستار جۇرگەنىن، تالاي رەت قانعا بوگىپ، قىرعىنداردىڭ بولعانىن وقىپ بىلگەنبىز. پايعامبارىمىزدىڭ ٴوزى مۇشىرىكتەردىڭ ٴدىندى مويىنداماۋ سالدارىنان ٴماديناعا اتتاناردا، قيماي-قيماي قوشتاسقان، كىندىگىنىڭ قانى توگىلگەن تۋعان جەرى وسى قالا. الدىمىزدا قاسقايىپ قاعبا تۇر. ميلليونداعان ادام سەڭدەي سوعىلىسىپ، سول قاعبانى اينالىپ ٴجۇر. كوبىنىڭ كوزى جاستى... حيكمەت دەگەنىمىز وسى بولار، ٴبىز ٴدىني داستانداردان، ەرتەگى-اڭىزداردان، پايعامبارىمىزدىڭ ٴومىرى جايىنداعى زەرتتەۋلەردەن ەستىپ-بىلگەن قالادا ٴقازىر ٴوزىمىز تۇرمىز. قازاق اللانىڭ نۇرى قۇيىلعان وسى قالاعا، ونىڭ پايعامبارلارىنىڭ ٴىزى قالعان ٴنان شاھارعا ٴالىمساقتان ەرەكشە ىنتىزار. سوناۋ قيىن كەزدەردە دە، بۇگىنگىدەي ۇشاق جوق، كەمەنىڭ نە ەكەنىن بىلمەگەن ۋاقىتتا، ات-كولىگىن سايلاپ، اي ەمەس، جىل ٴجۇرىپ وسىندا جەتكەن، ٴتىپتى اللا جولىندا ٴوزىنىڭ بار ٴومىرىن ارناپ، سۇيەگىن وسىندا قالدىرعان كىسىلەر قانشاما؟ قۇنانباي وسكەنباي ۇلى قازاقتاردىڭ كەلگەندە جاتار تۇراعى بولسىن دەپ، ارنايى جاتاق سالدىرعانىن بۇگىندە اڭىز عىپ ايتامىز. ول كەزدەرى مىڭنان ٴبىر ادام عانا قاجىلىققا باراتىن. ال ٴقازىر ەل تىنىش، جول قولايلى. الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن اعىلىپ جاتىر. پارسىلار، وزبەكتەر، اۋعاندار، تۇرىكتەر، قىرعىزدار، مالايلار،  قاراسى دا، اعى دا، قوڭىرى دا، ٴبار-بارى، الەمنىڭ 120-عا تاياۋ ەلىنەن وسىندا كەلەدى. جەر بەتىندەگى يسلام ٴدىنىن قابىلداعان ۇلتتاردىڭ دەنىنىڭ وكىلى وسىندا كوپشىلىكتىڭ اراسىندا تاۋاپ جاساۋدا.  ٴبارى اپپاق يحرامعا ورانىپ، قۇلشىلىقتارىن ىستەپ ٴجۇر. الدىمىزدا يىن-تىرەسكەن جۇرتشىلىق. «كەلدىك» دەگەن ٴسوزدى ەستىپ، ٴوز كوزىمىزگە ٴوزىمىز سەنە الماي ٴبىز تۇرمىز...

ٴتورتىنشى اينالىم. ٴتاۋاپ  

«ٴمايىتتىڭ سوڭىنان قابىرگە دەيىن ٴۇش نارسە ەرىپ بارادى: وتباسى (جاقىن تۋىستارى)، دۇنيە-مۇلكى جانە امالى (جاقسى-جامان ىستەگەن ىستەرى). بۇلاردىڭ ەكەۋى كەرى قايتىپ، بىرەۋى قالادى; جاقىندارى مەن دۇنيە-مۇلكى ونى تاستاپ قايتادى دا، امالى ونىمەن بىرگە قالادى».

حاديستەن.

 «قاجىلىق بۇيىرعان ادامدارعا عانا ٴناسىپ بولادى. اللا ٴوزىنىڭ سۇيگەن قۇلدارىنا عانا وسىنداي مۇمكىندىك سىيلايدى. ايتپەسە، عۇمىرىن وسى اراعا كەلۋ ٴۇشىن ارناپ، قارجىسىن جيىپ، ەرتە باستان قامدانىپ جۇرگەندەر كوپ. ٴبىراق ولاردىڭ بارىنە بۇيىرا بەرمەيدى. سىزدەر اللانىڭ قوناعىسىزدار. نيەتتەرىڭىز قابىل بولسىن»، – دەگەن ەدى مەككەگە قاراي اۆتوبۋسپەن بەت تۇزەگەندە قايرات جولدىباي ۇلى. ٴبىز ٴال-حارام مەشىتىندە ەكى راكات سالەم نامازىن وتەپ، ارى قاراي تاۋابىمىزدى باستاپ كەتتىك. ونىڭ وزىندىك قاعيداسى بار. قاعبانى جەتى رەت اينالۋىڭىز كەرەك. ارينە، ارنايى دۇعالارىڭىزدى، تىلەكتەرىڭىزدى قايتالاپ وتىراسىز. بۇل جەتى اينالىم – ٴسىزدىڭ ٴومىرىڭىزدىڭ ەڭ ٴبىر ماعىنالى ٴساتى. جەتى رەت اينالعانشا، ويىڭىزعا پەندەۋي قيالدى ارالاستىرماي، تىلەك پەن عيباداتىڭىزدى ورالتىپ، ىشتەي-سىرتتاي تىلەك تىلەيسىز. ٴال-حارام مەشىتىنىڭ نەگىزى سوناۋ يبراھيم پايعامبار كەزىندە قالانعانى، سودان بەرى مىڭداعان جىلدار بويى وسىندا تاۋاپ ەتۋشىلەردىڭ لەگى توقتالماعانى ٴبىر بولەك حامسا. قۇراننىڭ «ٴال-يمران» سۇرەسىندە:  «نەگىزىندە ادام بالاسى ٴۇشىن تۇڭعىش سالىنعان ٴۇي (قاعبا) مەككەدە»، – دەلىنگەن. ٴقازىر مۇندا كەلۋشىلەردىڭ لەگى تىپتەن مولايعان. ٴال-حارامنىڭ اۋماعى ات شاپتىرىمداي. اينالاسىن بيىك عيماراتتار قورشاپ تۇر. دۇنيەدەگى ەڭ ۇلكەن ساعات وسىندا، ٴتۇۋ بيىكتەن ٴار سەكۋندتىڭ قادىر-قاسيەتىن ەسكە ساپ، قادالىپ تۇر. اينالاسى تۇگەل ٴزاۋلىم سارايلارمەن، قوناقۇيلەرمەن قورشالۋدا. كۇن-تۇن دەمەي، جاڭادان قۇرىلىس نىساندارى بوي كوتەرۋدە. تۇندە مىڭداعان شامدار سامالاداي جارقىراپ، پەيىشتىڭ قاقپاسىن ەسكە تۇسىرەدى. مۇندا وقىلعان ٴار ناماز، ايتىلعان ٴار تىلەكتىڭ ماڭىزى زور. ايدوس ماۋلەن ۇلىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا، 2020 جىلى قاجىلىعىن وتەۋ ٴۇشىن 20 ميلليون ادامدى قابىلداۋعا قام قىلىپ جاتقان كورىنەدى. ٴقازىردىڭ وزىندە ۇلكەن قاجىلىق كەزىندە 5 ميلليونعا جەتەقابىل ادام ٴال-حارامعا سىيادى دەسەدى. سول بەس ميلليون ٴمۇمىننىڭ تىلەك-عيباداتى ٴبىر ۋاقىتتا باستالىپ، ٴبىر ۋاقىتتا وسىندا نامازدارىن وقيدى. ٴسىز سەنبەسسىز، ٴبىز بارعان كۇندەردىڭ وزىندە ٴجۇز مىڭداعان ادام وسىندا قۇلشىلىق قىلىپ ٴجۇردى. قاعبادا ۇنەمى وسىنداي قوزعالىس پا دەپ تاڭدانعانىمىز شىن. 365 كۇن، 24 ساعات بويى وسى دەيدى بىلەتىندەر. كۇن بارىڭىز، ٴتۇن بارىڭىز، ادامدار لەگىنىڭ تولاستاعانىن كورمەيسىز. بۇعان ٴبىزدىڭ مەككەدەگى ٴۇش كۇندە كوزىمىز ابدەن جەتتى. تاعى ٴبىر عاجابى، ٴال-حارامنىڭ توبەسىندە ۇساق قۇستار، مىڭداعان تورعايلار قالقىپ ٴجۇر. سونىڭ بىردە بىرەۋى مەشىت اۋلاسىنا ساڭعىمايتىنىن نەگە جوريمىز؟ بۇل دا ٴبىر حيكمەت.

جەتى رەت اينالۋ بارىسىندا توپ بولىپ كىرگەن جاماعات بىر-بىرىڭىزدەن كوز جازىپ قالۋىڭىز بەك مۇمكىن. اداسىپ، قايتار جولدى تاپپاي قالماۋ ٴۇشىن ٴار ەلدىڭ تۋريستىك كومپانيالارى وزدەرى اكەلگەن ادامداردى بىردەي كيىممەن قامتاماسىز ەتەدى. بىر-بىرىنەن اجىراپ قالماۋ ٴۇشىن ٴبىرىنىڭ ەتەگىنەن ٴبىرى ۇستاعان ادامدار. جۇزدەرىندە مۇسىلماندىق مەيىرىم، يبا مەن ادەپ بار. ٴتىلىن تۇسىنبەسەڭىز دە، ىممەن تىلدەسىپ، ىشتەي ۇعىسىپ كەتەسىز. اقىن دوسىم باۋىرجان قاراعىز ۇلى باسىن شايقاپ: «عاجاپ، ٴا، عاجاپ... وسىنشاما ادام قۇلشىلىق جاساۋ ٴۇشىن جينالىپ، مىنا ۇلكەن مەشىتكە ارەڭ سىيىپ تۇر. ەگەر ۇلكەن قاجىلىق كەزىندە كەلسەك، قالاي بولار ەدى؟..»، – دەپ ٴالسىن ٴالى شىقىلىقتاي بەردى. قارا تاستىڭ ٴۇستى قارا پۇلىشپەن جابىلعان. بۇل ماتانى جىلىنا ٴبىر رەت اۋىستىرىپ تۇرۋ داعدى. ماتاعا قۇراننىڭ ىزگى اياتتارى التىن ارىپتەرمەن ادىپتەلگەن. نەشە ٴجۇز جىلدان بەرى بۇل ماتانى ورنەكتەۋ تەك ٴبىر اۋلەتكە بەرىلىپ كەلەدى ەكەن. سول اۋلەت قانا التىن زەرمەن كوركەمدەپ، ماتانى ۋاقىتىندا تاپسىرۋ مارتەبەسىنە يە. قاعبانىڭ ٴبىر جاق بۇرىشىنا جۇرتشىلىق تالاسا-تارماسا ۇمتىلۋدا. سوندا تاستىڭ ٴبىر شەتى اشىق قالپىندا ورنالاسقان. سول تاستى ۇستاۋ ٴۇشىن، ورايى كەلسە ٴبىر رەت ٴسۇيۋ ٴۇشىن جانتالاسقان پەندە بالاسىندا ەسەپ جوق. جاس تا، كارى دە قول سوزىپ، جانىن سالىپ باعۋدا. ونداي مۇمكىندىككە يە بولعانداردىڭ جۇزىنەن شاتتىق لەبى ەسىپ، الاقايلاپ كەرى شىعادى. «توبەم اسپانعا ەكى-اق ەلى جەتپەي تۇردى» دەيتىن ايدىك تىركەس وسىنداي كەزدە ايتىلسا كەرەك. جەتى رەت اينالىپ بولعان سوڭ، ارنايى ەكى راكات نامازىڭىزدى وقىپ، ۋمرا قاجىلىعىن ارى قاراي جالعاستىراسىز. ەندىگى مەجە ٴسافا-مارۋا توبەلەرىنىڭ اراسىندا جۇگىرۋ، تىلەك تىلەۋ. ودان بۇرىن ٴزامزام سۋىن دۇعا وقىپ ٴىشۋ قاجىلىقتىڭ ٴبىر بولىگى. ٴسافا-مارۋا توبەسىنە بارماس بۇرىن ٴبىز قاسيەتتى ٴزامزامنان ٴشول قانعانشا جۇتتىق.

بەسىنشى اينالىم. تىلەك

«مۇسىلماننىڭ مۇسىلمان باۋىرىنىڭ الدىندا بەس مىندەتى بار: سالەم قايتارۋ، ناۋقاستىڭ كوڭىلىن سۇراۋ، جانازاعا قاتىسۋ، شاقىرعاندا بارۋ جانە تۇشكىرگەنگە «يارھامۋكااللاھۋ» (اللا سەنى راقىمىنا بولەسىن) دەپ ايتۋ».

حاديستەن.

شىرقىراعان جاس ٴسابي تاستى توبەدە جالعىز جاتىر. شولدەن قاتالاعان، نەشە كۇن بويى ٴنار تاتپاعان.  اناسىنىڭ ومىراۋىنان اق ۋىز ٴسۇتتىڭ شىعۋى ٴۇشىن، ونىڭ دا كەپكەن اڭقاسى ٴجىبۋى كەرەك. ٴبىراق تاتىم سۋ جوق. شىجعىرىلعان اپتاپتا ٴوزى جالعىز زىر جۇگىرەدى انا بايعۇس. ەكى توبەگە ٴالسىن-السىن شىعادى، قايتىپ كەلىپ، قۇيتتاي بالاسىنا قارايدى. ۇلىنىڭ قارنى قابىسىپ، قارلىققان داۋسى شىقپاي، بەزەك قاعادى. ەكى وكشەسىن تاسقا ۇيكەپ، تىنىمسىز قوزعالادى. «نە امال ەتسەم ەكەن؟ ٴيا، مەيىرىمدى جاراتۋشى، ٴوزىڭ جار بولا گور» دەپ، انا بايقۇستىڭ ق ۇلىنداعى داۋسى شىعادى. ۇلىنىڭ ٴبىر جۇتىم سۋعا زار بولعانىن بىلگەن سايىن، شىعاردا جانى قالماي، شىر-پىر بولعان انانىڭ اققان جاسى كوكىرەگىن جۋىپتى. ىستەر ايلا تاپپاي، ۇلىنا جاقىنداي بەردى. ونىڭ داۋسى باسەڭسىپ، تىنشىپ قالعانداي. جۇرەگى ٴلۇپ-لۇپ. «امان ساقتاي گور، اللا» دەگەننەن باسقاعا ٴتىلى كەلەر ەمەس. و، قۇدىرەت! مىنا عاجاپتى قاراڭىز. بالانىڭ تابانىنىڭ استىنان ورگە شاپشىپ، سۋ شىعىپ تۇر. «ٴزام، ٴزام»، – دەدى انا الاقانىن جايىپ. «توقتا، جينال» دەگەنى ەدى بۇل. بالا بولسا راحاتتانىپ، ٴبىر ٴسات مىزعىپ كەتكەن. بۇل انا يبراھيم پايعامباردىڭ ەكىنشى جارى اجار، ال ۇلى يسمايىل ەدى. بۇل اڭىز ەمەس، اقيقي اڭگىمە. سۋسىز، يەسىز جاتقان ٴشول دالاعا اكەلىپ تاستاعان يبرھيم پايعامبارعا اجار:  «ۋا، اللانىڭ ەلشىسى، بۇل ٴسىزدىڭ شەشىم بە، الدە جاراتۋشىنىڭ بۇيىرۋى ما» دەپ سۇراپتى. «بۇل – جاراتۋشىنىڭ بۇيىرۋى»، – دەيدى پايعامبار. «وندا الاڭسىز كەتە بەرىڭىز. اللانىڭ بۇيرىعىنا قارسى شىقپايمىز»، – دەپ   ۇلىن قۇشاقتاپ، اجار انا يەندە قالادى. ٴزامزام سۋى سولاي پايدا بولعان ەكەن. يسمايىل پايعامبار وسىنداي قيىن جاعدايدا ٴومىر جولىن باستاپتى. كەيىن اكەسى يبراھيم پايعامباردىڭ قۇربانعا شالماق بولىپ، تاۋعا الىپ شىعاتىن ۇلى دا وسى يسمايىل. كوكتەن كوك قوشقار تۇسكەن مۇعجيزانىڭ سەبەپكەرى دە وسى يسمايىل. ەندى ويلاي بەرىڭىز، اللا جاقسى كورگەن ق ۇلىن عانا سىناققا سالاتىنى وسىدان-اق اڭعارىلىپ تۇرعان جوق پا؟! سول كەزدەن باستاپ مەككە قالاسىنىڭ نەگىزى قالانىپ، تىرشىلىك كوزى پايدا بولعان. ىقىلىم زاماننان بەرى ٴزامزامنان ٴبىر جۇتىم جۇتۋ ٴۇشىن اڭقاسى كەپكەن، وعان قولى جەتپەي و دۇنيەلىك بولعان مۇسىلماندار قانشاما؟ سول كيەلى ٴمارمار بۇلاق ٴبىر ٴسات تولاس تاپقان ەمەس. تاۋسىلعان دا ەمەس. قارا تاستى قاق جارىپ، اعىلىپ جاتىر. كۇنىنە ٴجۇز مىڭداعان ادام سۋسىنىن قاندىرىپ، ىدىستارىنا قۇيىپ، الەمنىڭ ٴار تۇكپىرىنە اكەتىپ جاتىر. اللانىڭ شەكسىز مەيىرىمى مەن شاپاعاتىنىڭ ٴبىر دالەلى رەتىندە، اداسقاندار مەن دىنگە سەنبەيتىندەرگە ۇلگى رەتىندە قانشا اقسا دا، ٴسات سايىن مىڭداعان ادام سۋ ىشسە دە، تۇگەمەيدى. ٴيا، ٴبىر زامانداردا ەكى جىلعا تاياۋ توقتاپ قالعان دا كورىنەدى. ونىڭ قانداي حيكمەتتەن بولعانىن ەشكىم ٴداپ باسىپ ايتا المايدى. حازىرەتى مۇحاممەدتىڭ (س.ع.س.)  تۋعان ٴۇيى دە ٴدال قاعبانىڭ قاسىندا. ٴقازىر كىتاپحانا. وسى ٴسافا-مارۋا توبەسىنىڭ ارت جاعىندا ەكەن. قاجىلار جۇگىرۋى ٴتيىس ٴسافا-مارۋا توبەسى اجار انامىزدىڭ زىر جۇگىرگەن الاڭى. ەكى اراسى 450 مەتر شاماسىندا. ەكى توبەنىڭ اراسىن جەتى رەت باسىپ ٴوتۋ ٴۋاجىپ. بىزگە جول نۇسقاۋشى ايدوس مىرزا: «ال، دۇعا-تىلەكتەرىڭىزدى باستايتىن كەز كەلدى. مۇندا تىلەنگەن تىلەكتىڭ ٴبارى قابىل بولادى. كىمنىڭ يمانى كۇشتى بولسا، اللادان سۇرارى تاۋسىلمايدى. ويلارىڭىزداعى ارمان-ماقساتتارىڭىزدىڭ ورىندالۋىن سۇرايتىن ساتتەرىڭىز باستالدى»، – دەدى بىزگە قاراپ. سافا توبەسىنەن باستالعان جۇگىرۋ ارى قاراي جالعاستى. «سافا مەن ٴمارۋادا ٴجۇرۋ ٴتاڭىرى جازعان جورالعى. كىم قاجىلىق نەمەسە ۋمرا جاسايتىن بولسا ول ەكەۋىنە سوعىپ، جورالعى جاساسا، ونىڭ ارتىقتىعى جوق» دەلىنگەن قۇراننىڭ «باقارا» سۇرەسىندە. سوندىقتان دا، قاجىلىق وتەۋشىلەر بۇل توبەدەن سىرت اينالىپ وتپەيدى.

تىلەك... نە تىلەسەڭىز دە ەركىڭىز، تەك اللانىڭ نىعمەتىنەن، قۇپ كورەتىن ىسىنەن جىراق كەتپەۋىڭىز شارت. ارنايى دۇعالار بار. ونى بىلمەسەڭىز، قازاقشا جالپاق تىلەگىڭىزدى قايتالاي بەرىڭىز. ٴبىر قىزىعى، قاجىلىققا باراردا، تىلەر تىلەگىڭىز كوپ سەكىلدى سەزىلگەنىمەن، ٴبىر اينالىمعا جەتپەي نە تىلەرىڭىزدى بىلمەي داعدارادى ەكەنسىز. ەل مەن جەردىڭ تىنىشتىعى، وتاننىڭ وركەندەۋى، ۇلتتىڭ ۇجداندىلىعى، ۇلتتى العا سۇيرەر تالانتىنىڭ مول بولۋى، وتباسى، باۋىر-تۋىس، دوس-جاراننىڭ بەرەكەسى، قۇداي-اۋ، ويىڭىزعا ورالار ٴىس كوپ. بارىنە اللادان مەيىرىم-شاپاعات سۇرايسىڭ. ٴوزىڭ كورمەگەن، ەستىمەگەن، بىلمەگەن ەل-جۇرتقا دا بەرەكەت بەر دەپ جالبارىناسىڭ. ٴبىراق، سونىڭ ٴبارى ٴبىر اينالىمعا قالاي سىيىپ كەتكەنىنە تاڭداناسىڭ. قولىمىزدا ارنايى كىتاپ بار، سونداعى دۇعالاردى وقيمىز. سوندا عانا جۇرەگىمىز ورنىنا ٴتۇسىپ، اللانىڭ تۇگەمەس نىعمەتى جايلى بايانداپ، وعان مىڭ ٴبىر ٴتاۋبا ايتتىق. ەكى توبەنىڭ تاس قالپىندا ساقتالعان اۋەلگى قالپى بار، مىڭداعان جۇرتشىلىق ال-دارمەنى ازايعاندا، سوندا وتىرىپ، ناماز وقىپ، عيباداتىن ىستەيدى. مۇندا قارتايعان كىسىلەر ٴجۇر، ەكى اياعىنا ازەر سۇيەنىپ. اللانىڭ نىعمەتى ٴۇشىن تىلەك تىلەپ. مۇندا بالاسىن ەرتكەن انا، اناسىن جەتەكتەگەن بالا ٴجۇر، جاراتۋشىعا مىڭ ٴبىر ماداق ايتىپ. مۇندا وتباسىمەن، تۋعان-تۋىسىمەن بىرگە كەلگەندەر دە كوپ، ٴبارىنىڭ تىلەگى – ىزگى، ويى – ادال. تاريحي ورىندى تاۋاپ ەتكەندەردىڭ لەگى 365 كۇن، 24 ساعات توقتاماق ەمەس. ەكى ارادا زىر جۇگىرگەن، تىلەگىن كۇبىرلەگەن قالىڭ جۇرتشىلىق، ارى دا، بەرى دە زۋلايدى. تاڭدانباي، تاڭداي قاقپاي، شۇكىر-عيباداتىڭىزدى تىلمەن ەمەس، جۇرەكپەن ايتپاي كورىڭىز...

ٴبىز وسىدان كەيىن ۋمرانىڭ سوڭعى امالى – شاشىمىزدى قيدىرىپ، يحرامنان شىقتىق. ۋمرانىڭ نەگىزگى مىندەتى وسىلاي اياقتالدى. كىشى قاجىلىقتىڭ ٴبىر ەرەكشەلىگى، ول بۇرىنعى وتكەن اتا-باباڭ ٴۇشىن قاجىلىق جاساۋ، ۋاقىت بولسا، ٴوزىڭ نيەت ەتكەن ادامداردىڭ اتىنان تاۋاپ امالدارىن ىستەۋگە رۇقسات ەتىلگەن. ٴبىزدىڭ توپ ٴتورت رەت كىشى قاجىلىق شارتتارىن وتەدى. ايشا انامىزدىڭ مەشىتىنە بارىپ، ناماز وقىپ، تاۋاپتارىن قايتالاي جالعاستىردى. بىر-بىرىمىزگە قابىل بولسىن ايتىپ، مەككەدەگى، ٴال-حارام مەشىتىندەگى تىلمەن جەتكىزۋگە كەلمەس ىزەتتى كۇندەردى وتكەردىك. كۇندىز دە، تۇندە دە ٴال-حارامعا بارىپ، ناماز وقىدىق. ورايى كەلگەندە يمامداردىڭ رۋحاني اڭگىمەسىن، ۋاعىزىن تىڭداپ، شولىركەگەن جۇرەككە ٴنار قۇيدىق.

سونىڭ ٴبىرىن قىسقاشا بايانداي كەتەلىك. ازىرەت سۇلتان مەشىتىنىڭ باس يمامى، ٴدىنتانۋشى قايرات جولدىباي ۇلى بىردە تەبىرەنە وتىرىپ ٴتىل قاتتى. قايماعىن قالقىپ الىپ، ورتاعا تاستالىق. «مىنە، ومىرلەرىڭىزدەگى شۋاقتى ساتتەر ٴوتىپ جاتىر. مىڭداعان ادامداردى، ٴوزىڭىز اتىن ەستىمەگەن حالىقتاردى، ٴومىرى ٴتۇرىن كورمەگەن ۇلتتاردى كوردىڭىزدەر. ٴبارى اللانىڭ قوناعى بولىپ، وسىندا جينالىپ وتىر. مۇندا باي دا، كەدەي دە، دوكەي دە، دوكىر دە، پاتشا دا، قۇل دا بىردەي. ەشكىمدى ەشكىم سىرت كەلبەتىمەن، دۇنيە-مۇلكىمەن ولشەمەيدى، تەك جۇرەكتەگى ٴاز يمانىمەن عانا بىرىنەن ٴبىرى ارتىق. يسلام ٴدىنى – ەڭ حاق ٴدىن. قولىمىزدا اللادان تۇسكەن ەڭ سوڭعى كىتاپ قۇران بار. ەڭ سوڭعى پايعامبار مۇحاممەدتىڭ (س.ع.س.) ۇمبەتىمىز. سان جاعىنان دا كوپپىز، ادامزاتتىڭ تورتتەن ٴبىر بولىگى يسلام ٴدىنىن قابىلداعان. سويتە تۇرا، ٴبىز نەگە الاۋىزبىز؟ ٴبىز نەگە وزگەلەردەن ٴپاسپىز؟ وزگەنىڭ شىعارعان تەحنيكاسىن، ماشيناسىن، تەلەفونىن، ٴتىپتى كيىم-كەشەگىن كيەمىز. عىلىم-بىلىمدە ولارمەن باسەكەگە تۇسە الماي كەلەمىز. مۇنىڭ تۇپكى سەبەبى – قۇراندى جەتە زەرتتەمەۋىمىزدەن. قۇران – تۇنىپ تۇرعان عىلىم. ول – يەن-تەگىن بايلىق. قازعان سايىن جاڭا قىرلارى، جاڭا الەمى اشىلادى. ول بايلىق تاۋسىلماق ەمەس. حاق ٴدىندى ۇستاناتىن اياۋلى مۇمىندەر سونى جەتە تۇسىنبەي الەكپىز...». 

التىنشى اينالىم. زيارات  

«شىن مانىندە اللا تاعالا سەندەردىڭ دەنە-بىتىمدەرىڭە نەمەسە ٴتۇر-تۇرپاتتارىڭا ەمەس، جۇرەكتەرىڭە جانە جۇرەكتەگى قالاۋلارىڭا قارايدى».

حاديستەن.

ٴبىز ۋمرانى بىتىرگەن سوڭ، كيەلى ورىندارعا زيارات ەتۋگە ارنايى شىقتىق. ۇلكەن قاجىلىقتا ارافات تاۋىنا شىعىپ، تىلەك تىلەۋ، مۇزداليفا جازىعىندا قونۋ، مينا جازىعىندا ٴۇش كۇن بويى تۇنەۋ، قۇربان شالۋ، شايتانعا تاس لاقتىرۋ راسىمدەرى كىرگەنىمەن، كىشى قاجىلىقتا ول جوق. الايدا، كيەلى مەكەنگە كەلىپ تۇرىپ، ول جەرلەردى كورمەي كەتۋ كوڭىلگە ولقىلىق سىيلايتىنى بەلگىلى. مەككەنىڭ ٴاربىر تاسى، ٴاربىر توبەسى، تاۋى كيەلى سانالادى. سەبەبى، مۇندا ٴدىننىڭ نەگىزى قالانىپ، پايعامبارلاردىڭ قيلى ٴومىرى وتكەن. ادامزاتتىڭ اسىل ٴتاجى، پايعامبارلاردىڭ سۇلتانى مۇحامەدتىڭ (س.ع.س.) تۋعان جەرى عانا ەمەس، العاش پايعامبارلىق قونىپ، قۇراننىڭ اياتتارى تۇسكەن ورىن.  نۇر تاۋىنداعى قيرا ۇڭگىرىندە پايعامبارىمىز اللاعا ٴمىناجات ەتىپ جاتادى. حاديشا  انامىز 20 شاقىرىمعا تاياۋ جەرگە مەككەدەن ارنايى اس اپارىپ بەرىپ تۇرادى. ەگەر ٴسىز كوزىڭىزبەن كورسەڭىز، بۇل جارتاسپەن تىستالعان تاۋلاردىڭ ٴبىر كەزدەرى پايعامبارلاردىڭ سۇيىكتى ورنىنا اينالعانىن سەزىپ، ىشتەي تولقيتىنىڭىز انىق. وسى تاۋلاردا، ٴشوپ تۇگىل قىلتاناق ازەر وسەتىن وسى تاۋلاردا ٴدىن ٴۇشىن، اقيقات ٴۇشىن نەبىر شايقاستاردىڭ بولعانىن ەسكە ٴتۇسىرىپ، ٴوز ىشىڭىزدەن كۇبىرلەي بەرمەكسىز...

ادام اتا – حاۋا انانىڭ جۇماقتان قۋىلعان سوڭ، قايتا قاۋىشاتىن ورنى ارافات تاۋى دا جاقىن ماڭدا ەكەن. قاجىلار اۋەلى ارافات تاۋىنا بارىپ، دۇعا-تىلەك تىلەسىپ، ٴومىر ٴسۇرىپ جۇرگەنى ٴۇشىن مىڭ ٴبىر شۇكىر ايتىپ، سول ماڭداعى مۇزداليفا جازىعىنا قونادى. مۇندا ەشقانداي جاعداي جوق. دالادا استىڭىزعا بولسا كورپە توسەپ، بولماسا تاس جاستانىپ ۇيىقتايسىز. قاجىلىق كەزىندە ميلليونداعان ادام بولاتىندىقتان، وڭكەي اق كيىنگەن اللانىڭ قۇلدارى  بىر-بىرىنە ٴيىن تىرەسە دەم الادى. سول ساتتەگى كورىنىستى كوزىڭىزگە ەلەستەتىپ كورىڭىز. تۋرا ٴبىر ماقشار الاڭىندا ەسەپ بەرىپ تۇرعانداي سەزىنبەسكە شاراڭىز جوق. ٴبىز مۇزداليفادا تۇنەمەسەك تە، ويشا شولىپ كوردىك. باي-باعلان، كەدەي-كەپشىك، اكىم-قارا بىردەي كيىنىپ، ٴبارى ٴبىر جەردە تۇنەيدى. بۇل دا بولسا ادامنىڭ ٴوز ناپسىسىمەن كۇرەسىپ، اللادان كەشىرىم تىلەۋىنە جاراتىلعان وراي. ودان ارى مينا جازىعى كۇتىپ تۇر. ٴقازىر ەسكى كەزەڭدەردەي ەمەس، ارنايى شاتىرلار تىگىلگەن. ٴۇش كۇن بويى وسى الاڭدا تىنىعاسىز، دۇعالارىڭىزدى قايتالاي بەرەسىز. قۇربان شالاسىز. سوسىن شايتانعا تاس لاقتىرۋ ٴۇشىن قامداناسىز. ارينە، بۇل ٴۇش كۇننىڭ وزىندىك قيىندىعى بار. ٴسىزدىڭ اقشالى ەكەنىڭىز، ٴتورت قۇبىلاڭىز تەڭ سۇلتان ەكەنىڭىز ماڭىزدى ەمەس، جۇرت قاتارلى قۇلشىلىعىڭىزدى ىستەپ، ٴوز ٴناپسىڭىزدىڭ ارانىنا جۇتىلماۋ ٴۇشىن سابىرلى قالپىڭىزدى تابۋعا كومەكتەسەدى. ادامنىڭ تۇپكى بولمىسى اللانى ەسكە الۋ ٴارى ونىڭ بۇيىرعانى مەن تالابى ٴۇشىن، ىرزالىعى ٴۇشىن ٴومىر ٴسۇرۋ ەكەنىن ۇمىتىپ كەتەتىن پەندە بالاسى ٴتاۋباسىنا تۇسپەي، تۇرا الماس بۇل جەردە. ٴتاۋباعا كەلۋ – يماننىڭ وزەگى. ٴتاۋباعا كەلۋ ٴۇشىن وزىڭىزبەن ٴوزىڭىز كۇرەسە ٴبىلۋىڭىز كەرەك. قايرات جولدىباي ۇلىنىڭ مىنا ٴبىر اڭگىمەسى بىزگە كوپ وي سالدى.

«وسىدان ٴبىراز جىل بۇرىن قازاقستانداعى ەڭ باقۋاتتى كىسىلەردىڭ ٴبىرى قاجىلىق پارىزىن وتەۋ ٴۇشىن كەلىپتى. ول كىسى ومىرىندە تارشىلىق كورمەگەن، التىننان ورىندىعىن، كۇمىستەن ساپتىاياعىن جاساتقان، ٴاربىر مۇكامالىنا ٴوزىنىڭ اتىن ويدىرىپ جازدىرعان اسا داۋلەتتى، ىرىسى شالقىعان باي ەكەنىن ٴوز كوزىممەن كوردىم. پارىزىن وتەۋ ٴۇشىن ەڭ جوعارى ساپالى قىزمەت كورسەتەتىن كومپانيامەن كەلىسەدى. مەككەدە بەس جۇلدىزدى قوناقۇيدە جاتادى. ٴبىراق، قىزمەت كورسەتۋى كوڭىلىنەن شىقپاي، «بۇل قالاي؟» دەپ ويلانا بەرەدى. ودان سوڭ مۇزداليفا جازىعىنا كەلەدى. مۇندا ٴبارى جاپا-تارماعاي ٴبىر اۆتوبۋسقا سىعىلا كىرىپ، ەنتەلەسكەن ادامدارعا تاپ بولادى. امالسىز ازەر شىدايدى. ەشقانداي ارتىقشىلىعى جوق، ەلدىڭ ٴبارى وزىندەي كيىنىپ، سول ىشكەندى ىشىپ-جەپ جۇرگەنىنە نامىسى دا كەلەتىندەي. بەرگەن  اقشاسىنىڭ قۇنى بۇدان جوعارى ەكەنىن بىلگەن سايىن، زىعىردانى قاينايدى. ودان ارى مينا جازىعى كۇتىپ تۇر. مۇندا دا سول. ارنايى جاعداي جاسايمىز دەگەنىمەن، ەلدىكىنەن تۇك تە ارتىقشىلىعى جوق. مۇنداعى قاجىلىق ٴراسىمىن وتەپ بولعان سوڭ قالىڭ اۆتوبۋستاردىڭ بىرىمەن ٴمادينا قالاسىنا اتتانادى. كوڭىلى ورەكپىپ تۇر. ٴوزىنىڭ ناپسىسىمەن قانشا كۇرەسسە دە، ونى جەڭە الار ەمەس. بارىنە قولى جەتىپ ۇيرەنگەن، ىشكەنى الدىندا، ىشپەگەنى ارتىندا ٴومىر ٴسۇرىپ جاتقان كىسى ٴۇشىن بۇل وڭاي سوققى بولماي تۇر. ٴماديناعا جەتكەنشە جول الىس. ونىڭ ۇستىنە مىڭداعان اۆتوبۋستار كەپتەلىسكە ٴتۇسىپ، ۇزاق تۇرادى. جول ورتادا الدەكىمدەر اۆتوبۋسقا كىرىپ، نان ۇسىنادى. «مۇنىڭ نە؟» دەسە، «ساداقا» دەيدى الگىلەر مازاق قىلعانداي. «كەرەك بولسا، ساداقانى مەن سەندەرگە بەرەمىن!» دەپ، اشۋىن زورعا تىيادى. كۇن ىسسى، جولدىڭ بىتەر ٴتۇرى جوق. جول-جونەكەي تۇسە قالىپ تۇستەنەتىن اسحانالار دا كەزىكپەيدى، ٴبارى وشىرەت، قىرعىن ادام، ىزعىن قاربالاس. الگى باقۋاتتى اعامىزدىڭ قارنى شۇرىلداپ، باسى زەڭي باستايدى ٴبىر زاماتتا. سوندا قاسىنداعىلارعا قاراپ: «الگى ناندارىڭىز بار ما؟» دەپ سۇراسا كەرەك. جول ماشاقاتىنا ەت ۇيرەنگەن سەرىكتەرى، «مىنەكي، الىڭىز» دەپ ساقتاپ قويعان ناندارى مەن سۋلارىن ۇسىنىپتى. ازداپ اۋقاتتانىپ العان سوڭ بارىپ، ٴال كىرىپ، «ٴۇھ» دەپ ٴتاۋباسىنا كەلىپتى. سوندا بارىپ بۇل ساپاردىڭ نەگىزگى ماقساتىنىڭ ٴبىرى – ٴوزىنىڭ ناپسىلىك سەزىمدەرىمەن كۇرەسۋ ەكەنىن ۇعىنىپ، جاراتۋشىدان كەشىرىم تىلەپتى. بۇل جايلى ٴوزى ارنايى ۇيىنە شاقىرىپ، ايتىپ بەرگەن ەدى».

جەتىنشى اينالىم. شۇكىر

«ناعىز بايلىق – دۇنيەنىڭ اعىل-تەگىل كوپتىگى ەمەس. ناعىز بايلىق – جاندۇنيەنىڭ بايلىعى (ياعني، بارعا قاناعات ەتىپ، ٴارى ەشكىمگە مۇقتاج بولماي كۇن كەشۋ)».

حاديستەن.

بۇل ساپارىمىزدىڭ ٴجونى بولەك. مەككەدەن كەيىنگى ەڭ اياۋلى جەر – ٴمادينا (مەدينە) قالاسى. مۇندا پايعامبارىمىزدىڭ سوڭعى ٴومىرى وتكەن. وسى قالادا پايعامبارىمىزدىڭ سۇيەگى جەرلەنگەن. وسى قالادا پايعامبار ٴوز قولىمەن قالاعان العاشقى مەشىت بار. وسى قالادا پايعامبارىمىز العاش رەت جۇما نامازىن وتەگەن. ناماز وقۋ وسى قالادا پارىز ەتىلگەن.  قۇراننىڭ نەگىزگى بولىگى وسى قالادا تۇسكەن. سوندىقتان دا مۇسىلماندار ٴۇشىن ماڭىزى ەرەكشە قالانىڭ ٴبىرى. جول بويى اقىندار ولەڭ وقىپ، قايرات جولدىباي ۇلى قۇرانداعى اقىندارعا قاتىستى «شۇعارا» سۇرەسىن تاپسىرلەدى. ٴبىز كەش تۇسە ٴمادينا قالاسىنا جەتتىك. پايعامبارىمىز جەرلەنگەن مەشىتكە تاۋاپ ەتىپ، اللانىڭ سوڭعى ەلشىسىنە سالاۋات ايتىپ، جاراتۋشىدان تىلەك تىلەدىك. پايعامبارىمىزدىڭ، ونىڭ سۇيىكتى ساحابالارى ٴابۋ باكىر مەن وماردىڭ سۇيەگى وسى مەشىتتىڭ ىشىندە جاتىر. مەشىت وتە ۇلكەن. ٴبىر ۋاقىتتا 700 مىڭ ادام ناماز وقيدى. ۇلكەن قاجىلىق كەزىندە مەشىتتەن ناماز وقۋ ٴۇشىن كەزەككە تۇرادى. قازىرگى جاي كۇندەردىڭ وزىندە زيارات ەتۋشىلەردىڭ قاراسى مول. ناماز كەزىندە مەشىتتەن ورىن ارەڭ تابىلادى. پايعامبارىمىز جەرلەنگەن جەردەگى ٴقابىر مەن مىنبەر ارالىعىن ٴجاننات باعى دەيدى ەكەن. وندا تۇرىپ ناماز وقۋ وتە ساۋاپتى. ونىڭ دا ورايى كەلدى. ودان ٴارى پايعامبارىمىز تاعانىن قالاعان قۇبا مەشىتىن، ەكى قۇبىلاسى بار ەڭ كونە مەشىتتى، ۇحۇد تاۋىن، ونداعى ساحابالار مەن ىزگى مۇسىلماندار جەرلەنگەن باقي زيراتىن كورىپ قايتتىق. ۇحۇد شايقاسى – مۇسىلماندار تاريحىنداعى ەڭ اۋىر شايقاستىڭ ٴبىرى. مەككەدەن كەلگەن مۇشىرىكتەر پايعامبارىمىزدىڭ ەل اراسىنداعى بەدەلىن قىزعانىپ، ٴبىر جولاتا جەڭىلىسكە ۇشىراتۋ ٴۇشىن ارنايى كەلەدى. ەكى جاق ۇحۇد تاۋىندا كەزدەسەدى. ەكى تاراپتان دا شىعىن كوپ شىعادى. اسىرەسە، ساحابالاردىڭ قىرىلىپ، پايعامبارىمىزدىڭ جارالانۋى تاريحي تاڭبا بولىپ، ماڭگىلىككە جازىلىپ قالدى. اللا ەلشىسى وڭ جاق شەكەسىنەن اققان قاندى جەرگە تۇسىرمەي ٴسۇرتىپ وتىرىپ: «يا، راببىم، ولاردى كەشىرە گور، ولار ٴبىزدىڭ اقيقي جولىمىزدى بىلمەيدى عوي. ەگەر بىلسە، بۇلاي ىستەمەس ەدى» دەپ، جاراتقانعا جالبارىنادى. پايعامباردىڭ جاۋى ٴۇشىن دە بۇلاي كەشىرىم سۇراۋى ٴاربىر مۇسىلمان ٴۇشىن ۇلگى بولسا كەرەك. اقىرىندا مۇسىلماندار جەڭىسكە جەتىپ، حاق يسلامنىڭ باعى ۇستەم بولىپتى.  

ورايى كەلگەندە ايتا كەتەلىك، مەككە مەن ٴمادينادا ساۋدا سالاسى ەرەكشە دامىعان. ٴتىپتى، ٴمادينادا كوشەدەگى جايمالاردا جەتەرلىك ەكەن. نەگىزىنەن وزگە ەلدەن كەلگەندەر جاسايدى. كوشە-كوشەنىڭ بۇرىش-بۇرىشىندا ساۋداسىن جاساپ، تۇندە بەتىن جاۋىپ، تاسپەن باستىرىپ كەتۋ كادىمگى جاعداي. وعان قيانات جاساپ جاتقان ەشكىم جوق. ٴبىر اۋعاننان كەلگەن ساۋداگەر ٴبىزدىڭ قازاقستاندىق ەكەنىمىزدى ٴبىلىپ: «كۇللى اراب الەمى ۇيىقتاپ جاتىر...» دەگەندى ىممەن ٴتۇسىندىردى. ٴبىز نەنى مەڭزەگەنىن بىلە المادىق. بۇل دا ٴبىزدى ٴبىراز ويعا جەتەلەدى.

سونىمەن، قۇرمەتتى وقىرمان، جاراتۋشىنىڭ ارنايى ناسىبىمەن، قىسقا مەرزىمدى ساپارىمىزدى اياقتادىق. «كوڭىلدەگى كورىكتى ويدىڭ اۋىزدان شىققاندا سۇرقى قاشادى» دەپ اباي ايتپاقشى، ويعا تۇيگەنىمىز كوپ ەدى، قاعاز بەتىنە تۇسىرگەندە دەرلىكتەي جەتكىزە المادىق. وسى ٴبىر نىعمەتتى ساپاردىڭ بۇيىرعانىنا شۇكىرشىلىك ەتتىك. اللا جولىنداعى اق ساپاردىڭ ٴمان-ماڭىزىن تۇسىرۋگە تىرىستىق. مىڭ ەستىگەننەن، ٴبىر كورگەن ارتىق. بارىڭىزگە يگى ساپار ٴناسىپ بولعاي!

ٴتوقتارالى تاڭجارىق،
«دالا مەن قالانىڭ» ارناۋلى ٴتىلشىسى.
 الماتى – شادج – جيددا – مەككە – ٴمادينا – الماتى.
«دالا مەن قالا» گازەتى

ٴتوقتارالى تاڭجارىق
date15.04.2013readCount5940printباسىپ شىعارۋ