ٴار بالا ٴبىلۋى ٴتيىس قاۋىپسىزدىك جايلى 9 ەرەجە

بالا ەسەيگەن سايىن ٴوز بەتىنشە جۇرۋگە قۇمار بولادى. ال اتا-انالاردىڭ مىندەتى — بالانى ٴورت كەزىندە، نەمەسە كۇماندى ادامدارمەن كەزدەسۋ سياقتى ٴقاۋىپتى جاعدايلاردا ٴوزىن قالاي ۇستاۋى كەرەك جانە نە ىستەۋى كەرەك ەكەنىن ٴتۇسىندىرىپ، ۇيرەتۋ. بالالار پسيحولوگى جانە پسيحوتەراپەۆتى ولگا پىحوۆا قاراپايىم ەرەجەلەردى اۆتوماتتى تۇردە جاسايتىن دەڭگەيگە جەتكىزۋدى ناسيحاتتايدى.

1. بالانى قورقىتپاڭىز

وعان «ٴبىر بالا ورماندا جوعالىپ كەتىپتى» دەگەن سياقتى قورقىنىشتى اڭگىمەلەر ايتپاڭىز. قورقىنىش بالانى ۇرەيلەندىرىپ، ارەكەت ەتۋگە شەكتەيدى جانە ٴبارىن باقىلاۋدا ۇستاۋعا بەيىمدەيدى. بۇل اڭگىمەلەر وعان ٴقاۋىپتىڭ الدىن قالاي الۋ كەرەك ەكەنىن نەمەسە قيىن جاعدايدا نە ىستەۋ كەرەك ەكەنىن ۇيرەتە مە؟ ارينە، جوق.

2. بالاعا الەم ٴارقيلى ەكەنىن ايتىڭىز

الەمدە ز ۇلىمدىق تا، مەيىرىمدىلىك تە بار ەكەنىن ايتىڭىز. كەيبىر ادامدار ەكىجۇزدى بولاتىنىن دا ٴتۇسىندىرىڭىز. كامپيت بەرىپ، مەيىرىمدى كورىنەتىن اعا شىن مانىندە ز ۇلىم بولىپ شىعۋى مۇمكىن. ال اسحانادا ۇستىڭە كومپوت توگىپ العان بالا – ومىرلىك دوسىڭا اينالۋى مۇمكىن. مۇنداي اڭگىمەلەر كەم دەگەندە بالاعا بارىنشا قىراعى بولۋعا ٴارى دۇرىس ويلاۋعا كومەكتەسەدى.

3. ەرەجەلەردى جاتتاۋدى بارىنشا قىزىقتى ەتىڭىز

كوپ جاعدايدا بالالار نە ىستەۋگە بولمايتىنىن بىلەدى، ٴبىراق ونى قالاي ىستەمەۋ كەرەگىن بىلە بەرمەيدى. ٴقاۋىپتى جاعدايعا قالعان بالا ابدىراپ قالماس ٴۇشىن ناقتى ەرەجەلەردى ٴبىلۋى كەرەك. ولاردى قۇراستىرعاندا ناقتى ٴبىر ىستەرگە ەكپىن قويىڭىز.

مەكتەپ جاسىنا دەيىنگى بالالارعا ويىن تۇرىندە ۇيرەتسە تەز قاعىپ الادى. مىسالى، ٴورت ٴسوندىرۋشى، پوليسەي جانە ت.ب. بولىپ ويناۋ. 

ودان ۇلكەنىرەك بالالارعا «قاۋىپسىزدىك ساباقتارى» قىزىق بولادى. وندا ارنايى پلاكاتتاردى وقىپ قانا قويماي، ۆيدەوعا تۇسىرىلگەن كەيستەردى دە شەشۋگە بولادى (بۇل بالالارعا وتە ۇنايدى). وقۋشىلار قاتەلەردى قۋانا تابادى جانە ارەكەت ەتۋ ەرەجەلەرىن جاقسى مەڭگەرەدى.

10 جاستان ۇلكەن بالالارعا ٴقاۋىپتى جاعدايلاردى تۋدىرىپ، كەيىن سونى تالقىلاۋعا بولادى. جالپى كەز كەلگەن جاستاعى بالالار قاۋىپسىزدىك شارالارى مەن ەرەجەلەرى جايلى مۋلتفيلمدەردى كورگەندى ۇناتادى.

4. ناقتى جاعدايلاردى تالداڭىز

ەگەر ٴورت بولسا

نە جاعداي بولماسىن، شىعاتىن جەر تابۋ. كەز كەلگەن عيماراتقا كىرگەندە بالانىڭ نازارىن ەۆاكۋاسيا جوسپارى قايدا ٴىلىنىپ تۇرعانىنا اۋدارتىڭىز، كارتا بويىنشا ٴجون تابۋدى ۇيرەتىڭىز. سۋعا مالىنعان ماتا (ورامال، جەڭ، بەت ورامال) تۇتىنگە ۋلانىپ قالماي، دەمالۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. تۇتىندەۋ كەزىندە جۇرەسىنەن وتىرىپ ٴجۇرۋ نەمەسە ەدەندە جورعالاپ ٴجۇرۋ كەرەك، سەبەبى تومەن جاقتا ٴتۇتىن ازىراق. ٴورت كەزىندە كيىم-زاتتاردى تاستاپ، تەك باسپالداقپەن ٴتۇسۋ قاجەت. بارىنەن ٴومىر قىمبات!

بالانى بوگدە ادام الىپ كەتپەكشى

بوگدە ادام بالانى الداپ الىپ كەتەتىن كوپتەگەن روليكتەر اتا-انالاردى قاتتى قورقىتادى. ال بالالارعا ٴبارى قىزىق. بالاڭىز ٴبىر جاققا بارماس بۇرىن مىندەتتى تۇردە سىزگە ەسكەرتۋى كەرەك ەكەنىن ۇيرەتىڭىز. ٴوزىڭىز دە مۇقيات بولىڭىز. بالانىڭ قاۋىپسىزدىگىنە، اسىرەسە مەكتەپكە دەيىنگى بالالاردىڭ قاۋىپسىزدىگىنە ٴسىز جاۋاپ بەرەسىز. ەگەر بالاڭىزدى بىرەۋ الىپ كەتپەك بولسا، جانىنا جاقىنداپ، ماسەلەنىڭ انىق-قانىعىن انىقتاڭىز.

بالا قاجەت كەزدە «جوق» دەپ ايتۋعا داعدىلانسا ٴتىپتى جاقسى. بوگدە ادامداردىڭ قانداي ارەكەتتەرى (مىسالى، حالىق كوپ جينالعان جەردەن كەتۋدى سۇراۋى، كوندىرمەك بولۋى) كۇمان تۋدىرۋى كەرەك ەكەنىن ايتىڭىز. جەتىدەن اسقان بالالارعا كىلتسوز ايتۋدى ۇيرەتىڭىز، ەگەر كەزدەسۋ ورنى وزگەرسە حابارلاسۋدى ۇيرەتىڭىز.

بالا ليفتە تۇرىپ قالسا

اپات كەزىندە ديسپەتچەرگە قالاي حابارلاسۋ كەرەگىن ايتىڭىز. ويناپ حابارلاسۋعا بولمايتىنىن ٴتۇسىندىرىڭىز، سەبەبى شىنىمەن اپات بولعاندا ديسپەتچەر كومەككە اسىقپاۋى مۇمكىن. ەگەر كومەك قولى كەشىگىپ جاتسا، سىرتقى كيىمدى شەشۋ قاجەت، ليفت كابيناسىندا ىستىقتاپ، اۋا جەتىسپەي كەتۋى مۇمكىن. كيىمدى جەرگە توسەپ، وتىرۋعا دا بولادى، ٴسىز بۇل ٴۇشىن ۇرىسپايتىنىڭىزدى ايتىڭىز. وسىلايشا بالا كومەك كۇتىپ وتىرىپ كۇشىن سارپىمايدى جانە ليفت قوزعالا باستاسا قاۋىپسىزدىكتە بولادى.

ابايلاڭىز – يتتەر!

جابايى يتتەردىڭ ادامعا تاپ بەرۋى ٴجيى كەزدەسەدى. ٴقاۋىپتىڭ الدىن الۋ ٴۇشىن بالاڭىزعا قاراڭعى جەرلەردى، تاستاندى ۇيلەردى اينالىپ جۇرۋگە ۇيرەتىڭىز. ەگەر ونى يتتەر قورشاپ العان بولسا، قاتىپ تۇرىپ قالۋ ماڭىزدى ەكەنىن ايتىڭىز. ارپىلداپ تۇرعان يت ٴوز شەكاراسىندا بوگدە ادامداردى كورگەنىنە ىزالى ەكەنىن ايتادى. ودان قاشىپ كەتۋگە بولمايدى. بارلىق ىس-ارەكەتتەر بايسالدى جانە باياۋ بولۋى كەرەك. يت قاۋىپ السا ەرەسەكتەرگە ايتۋ قاجەت.

5. بالاڭىزعا كومەك سۇراۋدى ۇيرەتىڭىز

بالا باقشادا، مەكتەپتە، قوسىمشا ساباقتاردا، مەترودا، كوشەدە كىمنەن كومەك سۇراۋ كەرەك ەكەنىن الدىن الا ايتىپ قويىڭىز. بالاڭىزعا ەڭ الدىمەن فورماداعى قىزمەتكەرلەردى – پوليسەيلەردى، ٴورت سوندىرۋشىلەردى، دارىگەرلەردى، دۇكەن مەن اەروپورت قىزمەتكەرلەرىن ىزدەۋ كەرەگىن ايتىڭىز.

6. ٴۇيىڭىزدىڭ كىرەبەرىسىنە بايلانىس تەلەفوندارىن ٴىلىپ قويىڭىز

اناسىنىڭ، اكەسىنىڭ، كورشىلەردىڭ، باسقا دا تۋعان-تۋىستاردىڭ، جەدەل قىزمەت تەلەفوندارىن جازىپ قويىڭىز. بالا نومىرلەردى جاتقا بىلسە ٴتىپتى جاقسى. بۇل ٴتىزىمدى ٴۇيدىڭ باسقا جەرلەرىنە جازىپ قويۋعا دا بولادى، جازۋ ۇستەلىنىڭ استىنا، دارەتحاناعا. بالاڭىزدىڭ ۇيالى تەلەفونى ٴاردايىم قۋاتتاۋلى بولعانىن قاداعالاڭىز.

7. ونىڭ دايىندىعىن تەكسەرىڭىز

قانداي دا ٴبىر كەلەڭسىز جاعدايدا جەدەل قىزمەت وپەراتورىنا ول ٴوزىنىڭ ٴاتى-جونىن، تۇرعىلىقتى مەكەن-جايىن (قاي جەردە تۇرسا، سول جەردىڭ مەكەن جايىن)، جانىنداعى ۇلكەندەردى، بولعان جاعدايدى تۇسىندىرە الۋى ٴتيىس.

8. بالانىڭ فيزيكالىق مۇمكىندىكتەرىن نىعايتىڭىز

جاقسى فيزيكالىق دايىندىق — تەز جۇگىرۋ، ورمەلەي الۋى، سەكىرە الۋى جانە ت.ب. — شىن مانىندە ٴومىرىن ساقتاپ قالا الادى. سەبەبى كەيبىر جاعدايلاردا جۇگىرۋ ماڭىزدى (مىسالى، ەگەر بىرەۋ ۇرسا نەمەسە ٴورت باستالسا)، ال باسقا جاعدايلاردا ٴبىر ورىندا تۇرۋ (ەگەر اداسىپ قالسا نەمەسە يتتەر تاپ بەرسە) ماڭىزدى.

9. وزىڭىزدەن باستاڭىز

ادەتتەن تىس جاعدايلاردا ميىڭدى ىسكە قوسىپ، ارەكەت ەتۋگە، كومەك سۇراۋعا جانە قابىلداۋعا دايىن ەكەنىڭىزدى كورسەتىڭىز. اتا-انانىڭ مىندەتى — بالانى الەمنەن قورعاۋ ەمەس، الەمدە ٴومىر سۇرۋگە ۇيرەتۋ. ٴوزىڭىزدى جانە بالالارىڭىزدى قورعاڭىز!

date20.06.2018readCount653printباسىپ شىعارۋ