بيسميللا − ٴسوزدىڭ اناسى، كۇللى ٴسوزدىڭ داناسى
Бисмилла − сөздің анасы, күллі сөздің данасы

بيسميللا ٴار مۇسىلمان ٴۇشىن قاسيەتتى ٴسوزدىڭ ٴبىرى. ول «اللانىڭ اتىمەن» دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى. كۇندەلىكتى كەز كەلگەن يگى ٴىستى «بيسميللامەن» باستاۋ مۇسىلمانداردىڭ قانىنا ٴسىڭىستى جاقسى ادەت.

«بيسميللا» ٴسوزى يسلام دىنىمەن تىعىز بايلانىستى. ويتكەنى، يسلامعا دەيىنگى اراب قاۋىمى ٴبىر ٴىستى باستاردا وزدەرى تابىناتىن پۇتتاردىڭ اتىن اۋىزعا الاتىن. لات، ٴمانات، ۇززا سول كەزدەگى ٴىرى پۇتتاردىڭ قاتارىندا بولعاندىقتان، قاراڭعى حالىق «بيسميللات» (لاتتىڭ اتىمەن)، بيسميلۇززا (ۇززانىڭ اتىمەن)، ٴبيسميلمانات (ٴماناتتىڭ اتىمەن) دەپ ايتۋدى ادەتكە اينالدىرعان بولاتىن. سول كەزدەگى ٴار قاۋىمدا وسىعان ۇقساس جاعدايلار كەزدەسكەن.

ارداقتى مۇحاممەد پايعامبارىمىز (س.ا.س.) يسلام ٴدىنىن ناسيحاتتاي باستاعان ۋاقىتتاردا بۇل ٴسوزدىڭ دۇرىس ەمەستىگىن ٴتۇسىندىرىپ، ونىڭ ورنىنا اللانىڭ اتىن اتاۋدى ۇيرەتكەن. العاشقىدا «ۋا، اللام، سەنىڭ اتىڭمەن» دەگەن ماعىنادا «بيسميكا اللاحۋمما» جانە اللانىڭ اتىمەن دەگەن ماعىنادا «بيسميللاھي» سوزدەرى كوبىرەك قولدانىلعان.  

بيسميللا «بيسميللاھير راحمانير راحيم» دەگەن ٴسوزدىڭ قىسقارعان ٴتۇرى. (قۇراندا «ٴتاۋبا» سۇرەسىنىڭ باسىندا عانا كەزدەسپەيدى). تولىقتاي اۋدارماسى راحمان ٴارى راحيم اللانىڭ اتىمەن دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى. بۇل جەردە اللاھ، راحمان جانە راحيم دەگەن جاراتۋشى يەنىڭ ٴۇش كوركەم ەسىمى قاتار اتالۋدا. راحمان دا، راحيم دا اسا مەيىرىمدى دەگەن ماعىنادا كەلگەن. عالىمداردىڭ تۇسىندىرۋىنشە، جاراتۋشىنىڭ راحماندىعى وسى دۇنيەدە كوبىرەك بايقالادى. اسقان مەيىرىمدى بولعاندىقتان، اسپاندى دا، جەردى دە، اۋانى دا، سۋدى دا ورتاق ەتىپ، ادامدارعا بارلىق يگىلىكتەردى تەڭ ەتكەن. مۇسىلمان، كاپىر دەپ ولاردى الالاماعان. ال راحيم ەسىمى بولسا، اقىرەتكە كوبىرەك قاتىستى. ويتكەنى، جاراتۋشى يەمىز اقىرەتتە تازا سەنىممەن ٴبىر وزىنە عانا باس ٴيىپ، قۇلشىلىق جاساعان، بۇيرىقتارىن قالتىقسىز ورىنداعان مۇسىلمان پەندەلەرىن ەرەكشە ماراپاتقا كەنەلتەتىنىن بىلدىرگەن. ال اللاھ ەسىمى بولسا، وزگە كوركەم ەسىمدەرىنىڭ بارلىعىنان دارا، جوعارى تۇراتىن ەرەكشەلىككە يە.

ساحابالار «بيسميللا» ٴسوزىنىڭ تولىق نۇسقاسىمەن «ٴنامل» سۇرەسىنىڭ 30-اياتى تۇسكەننەن كەيىن تانىسقان. بۇل اياتتا سۇلەيمەن پايعامباردىڭ (ا.س.) جازعان حاتى تۋرالى دەرەك كەزدەسەدى. حاتتا «بۇل حات سۇلەيمەننەن جانە راحمان ٴارى راحيم اللانىڭ اتىمەن باستالادى» دەلىنگەن. بۇدان «بيسميللاھير راحمانير راحيم» ٴسوزىنىڭ قۇرانعا ٴتان ەكەندىگىن بايقايمىز. يمام شافيعي «ەگەر «بيسميللاھتى» جەكە ايات دەپ قارايتىن بولساق، قۇراندا 114 مارتە ايان بولعانىن كورەمىز» دەۋ ارقىلى بۇل ٴسوزدىڭ قانشالىقتى قاسيەتتى ەكەنىن اڭعارتقان. عالىمدار اراسىندا «قۇراننىڭ بۇكىل مازمۇنى «فاتيحا» سۇرەسىندە، ال «فاتيحا» سۇرەسىنىڭ بارلىق ٴمانى «بيسميللا» سوزىندە جيناقتالعان» دەگەن ۇعىم بارىن ەسكە الساق، بۇل سوزدە قانشا تەرەڭ سىر جاتقانىن پايىمداۋعا بولادى.  

«ٴىستىڭ ناتيجەسى قالاي اياقتالعانىنان ەمەس، قالاي باستالعانىنان بىلىنەدى» دەپ اباي اتامىز ايتپاقشى، ٴار ٴىستىڭ الدىندا «بيسميللا» دەپ ايتۋ سول ٴىستىڭ ٴساتتى باستالىپ، ورنىقتى جالعاسۋىنا، بەرەكەلەنۋىنە، جاقسىلىقپەن ناتيجەلەنۋىنە سەبەپ. ويتكەنى، حاديستە «ٴبيسميللاسىز باستالعان بارلىق ٴىس كەلتە» دەلىنگەن (عازالي، يحياۋ ۋلۋمۋددين 1/206). تاعى ٴبىر حاديستە «ٴالحامدۋليللاسىز باستالعان بارلىق ٴىس شولاق» دەپ، ٴار ٴىستىڭ باسىندا «ٴالحامدۋليللاھ» دەپ ايتۋ كەرەكتىگى دە مەڭزەلگەن (ٴناساي، سۇنانۋل-كۋبرا 6/127).  وسى ەكى حاديسكە دە امال ەتۋ جاعىن قاراستىرعان عالىمدار مىنانداي ٴتيىمدى ٴتاسىل ۇسىنعان. ول ٴىستىڭ باسىندا «بيسميللاھير راحمانير راحيم، ٴالحامدۋليللاھي راببيل الامين» دەپ تولىق ايتۋ.

ٴاسىلى اللا ٴۇشىن دەپ باستالعان ىستەر ەشقاشان ورتا جولدا ٴۇزىلىپ قالماعان. قاي كەزدە دە كوزدەگەن مۇراتىنا جەتىپ، ىزگىلىكپەن ناتيجەلەنىپ وتىرعان. بۇل تۇستا ٴار ٴىسىن وزىنە بۇيىرىلعانداي قالىپتا اللا ٴۇشىن ىستەۋ، ٴار ىسىمەن جاراتۋشىنىڭ رازىلىعىن كوزدەۋ مۇسىلماندى ىقىلاستىلىققا تاربيەلەيتىنىن دە ۇمىتپاعان ٴجون. 

بيسميللا دەپ ايتۋ كىسىنىڭ يماندىلىعىن سەزدىرۋمەن قاتار، قۇدىرەتى شەكسىز اللا تاعالاعا سەنىم ارتىپ، ارقا سۇيەۋدى دە بىلدىرەدى. ويتكەنى، سول ٴىستى ٴتامامداۋعا كەرەكتى كۇش-قۋاتتى دا، ٴومىردى دە، مۇمكىندىكتى دە بەرەتىن اللا ەكەنى ٴسوزسىز. ادام قانشا تالپىنسا دا اللا قالاماعان ٴىستىڭ ورىندالمايتىندىعى جانە بەلگىلى.

ۇزاق ساپارعا شىققان جولاۋشىنىڭ ٴبىر باسشىنىڭ اتىنان جۇرگەنىن ايتىپ، جولدا كەزدەسكەن قاراقشىلاردان ٴوز باسىنىڭ اماندىعىن كەپىلدەگەنى سەكىلدى سوقتىقپالى، سوقپاقتى ٴومىر جولىندا اللانىڭ اتىمەن ٴجۇرۋ دە كەدەرگىلەردەن قينالماي ٴوتۋ ٴۇشىن ادامعا كومەكتەسەتىنى ٴسوزسىز. ٴار ىسىندە وسى سيقىرلى ٴسوزدى ايتۋ ارقىلى «ٴيا، اللام، سەنىڭ اتىڭمەن باستاپ جاتىرمىن، بۇل ٴوزىڭنىڭ كومەگىڭە ارقا سۇيەگەندىگىم، قولعا العان ٴىسىمدى جەڭىلدەتىپ، ٴساتىن كەلتىر، مەنى قورعاپ-قولداي گور، دەمەي گور» دەگەن پەندە جاراتۋشىنى ٴجيى ەسىنە الىپ، راببىسىنا جاقىنداي تۇسەدى.  

كۇندەلىكتى ٴاربىر ٴىستى «بيسميللامەن» باستاۋ ادام جۇرەگىن ۇنەمى اللاعا بايلاپ تۇراتىنىن دا ەسكەرگەن ٴجون. ول ٴبىر جاعى زىكىر ەتۋگە جاتادى. ال ٴاربىر نىعمەتتەن ٴدام تاتا وتىرىپ، سونى بۇيىرتقان قۇدىرەتتى ويلاۋدى، پىكىر ەتۋدى (تەرەڭ ويلانۋدى) بىلدىرەدى. ال سوڭىنان شۇكىر ەتۋ دە مۇسىلمانعا جاراسىمدى ادەت. وسى سەبەپتى ىزگى مۇسىلماندار جاراتۋشى يەمىز تالاپ ەتەتىن وسى زىكىر، پىكىر، شۇكىرگە ەرەكشە ٴمان بەرگەن.

«ٴسوزدىڭ باسى بيسميللا، بيسميللاسىز ٴىس قىلما» دەپ اتالى ٴسوز قالدىرعان قازاق حالقى دا بۇل ۇعىمعا ەرەكشە ٴمان بەرگەن. «بيسميللامەن» باستالعان ىسكە شايتان ارالاسپايتىنىن ٴتۇسىندىرىپ، بيسميللامەن باۋىزدالعان مالدىڭ ەتى ادال، بيسميللامەن ىشكەن استىڭ بويعا ٴسىڭىمدى بولاتىنىن وسكەلەڭ ۇرپاعىنىڭ ساناسىنا قۇيىپ وتىرعان. ٴتىپتى بيسميللانى ٴسوزدىڭ اناسىنا دا، داناسىنا دا بالاعان. ٴسوزدى بيسميللامەن باستاۋ ٴداستۇرى كوپتەگەن جىر-داستانداردا ساقتالعان. ونى «الپامىس باتىر» جىرىنىڭ باسىنداعى مىنا شۋماقتان دا بايقايمىز:

بيسميللا ٴسوزدىڭ اناسى،
كۇللى ٴسوزدىڭ داناسى.
بيسميللا دەپ باستاسا
اشىلار ٴسوزدىڭ اممەسى... (www.ikitap.kz)

قۇدايبەردى باعاشار
date15.04.2013readCount6332printباسىپ شىعارۋ