ورازانىڭ دەنساۋلىققا 10 پايداسى

ون ەكى ايدىڭ ىشىندەگى ەڭ قاسيەتتىسى رامازان ايىنا دا اياق باسىپ، اۋىز بەكىتۋدى باستاپ كەتتىك. جاراتۋشى يەمىز ٴبىر ٴىستى قۇلدارىنا پارىز ەتسە وندا ول نارسەدە پەندە ٴۇشىن ەكى دۇنيەدە دە پايدا بولاتىنى ٴسوزسىز. يسلامنىڭ بەس تىرەگىنىڭ ٴبىرى ورازا دا سولاي. ونىڭ قاسيەتتەرى، شاراپاتى تۋرالى، سونداي-اق اۋىز بەكىتۋشىنىڭ شەكسىز ساۋاپتارعا كەنەلەتىنى جايلى قۇران اياتتارى مەن پايعامبار (س.ع.س) حاديستەرىنەن وقىپ، يمامدار اۋىزدارىنان ەستىپ ٴجۇرمىز. بۇل – ورازانىڭ ادامعا اكەلەتىن رۋحاني پايداسى. ٴبىراق، بۇل ماقالادا ٴبىز اۋىز بەكىتۋدىڭ رۋحاني ەمەس ادام دەنساۋلىعىنا اكەلەتىن دۇنيەلىك پايداسى تۋرالى اڭگىمە قوزعاعاندى ٴجون كورىپ وتىرمىز.

بىرىنشىدەن، قازىرگى مەديسينالىق ىزدەنىستەردىڭ ناتيجەسىندە ورازا تۇرعىسىندا ٴۇش نارسەنى ايتۋعا بولادى:

1. ورازا – ىشىپ-جەۋدەن توقتالاتىن ٴجاي عانا ٴدىني جورالعى عانا ەمەس سونداي-اق، ونىڭ ادام دەنساۋلىعىنا زور پايداسى بار ەكەنى قازىرگى تاڭدا دالەلدەنىپ وتىر;
2. ورازا – ادام تولىققاندى ٴومىر ٴسۇرۋ قالپىن ۇستاپ تۇرۋى ٴۇشىن ماڭىزدى پروسەسس;
3. ورازا – ادامعا تاماق جەۋ، تىنىس الۋ، ۇيقى، ٴىس-قيمىل سياقتى ادام ورگانيزمىنە ومىرلىك ماڭىزى بار قۇبىلىستاردىڭ ٴبىرى بولىپ تابىلادى. ەگەر ادام ۇزاق مەرزىمگە ۇيقىدان نە تاماق جەۋدەن تىيىلسا دەنساۋلىعىنا زاقىم كەلىپ، دەرتكە شالدىعاتىنى سەكىلدى ادام ورازا ۇستاماسا اعزالارىنا زيان كەلەتىنى انىقتالىپ وتىر.  

ەندىگى كەزەكتە ورازانىڭ وڭ قاسيەتتەرىنىڭ ونىنا جەكە-جەكە توقتالايىق.

 1. جاسۋشالار جاڭارىپ ەسكىلەرى جويىلادى

ورازا – ادام ورگانيزمىندەگى قاجەتىنەن ارتىق جانە ەسكى جاسۋشالاردى جويۋشى قىزمەتىن اتقارادى. ورازانىڭ ٴتارتىبى بويىنشا ادام جىلىنا ٴبىر اي تولىعىمەن اۋىز بەكىتەدى. كۇنىنە كەم دەگەندە 14 ساعات جەپ-ىشۋدەن تىيىلىپ، ودان كەيىن بىرنەشە ساعاتقا اۋىزىن اشىپ ٴال جيناپ الۋ قاجەت. بۇل – ادام اعزاسىنداعى جاسۋلاردى جانداندىرىپ، كەرەك ەمەستەرىن جويۋ پروسەسسىنە قاجەت ۋاقىتقا دالمە-دال كەلەدى. ادام قارنى اشقان كەزدە ٴالسىز جاسۋشالار وزدىگىنەن جويىلىپ، اشتىققا قارسى تۇرۋ ٴۇشىن ادامنىڭ ىشكى ورگانيزمدەرى بەلسەندىلىكپەن جۇمىس ىستەيدى. وسى ساتتە ادام اعزالارىنىڭ بەلسەندىلىگى ارتىپ، ومىرشەڭدىگى كۇشەيە تۇسەدى. سونداي-اق ورازا ادام ورگانيزىمىن تاس، ارتىق ەت، ماي مولشەرى سياقتى زياندى زاتتاردان ارىلتادى

2. «قانت» اۋرۋىنا توسقاۋىل بولادى

ورازا تۇتۋ – قانداعى قانت ۇلەسىن بارىنشا تومەن مولشەرگە تۇسىرۋگە ۇلكەن سەپتىگىن تيگىزەدى. سەبەبى، ورازا ۇستاعان كەزدە ادامنىڭ ۇيقى بەزى دەم الادى. ۇيقى بەزى قانتتى كراحمالدى زاتتار مەن مايلارعا اينالدىراتىن ينسۋلين بولەدى. ەگەر ادام ۇيقى بەزىنىڭ شىعاراتىن ينسۋلينەن ارتىق مولشەردە تاماق جەيتىن بولسا وندا بۇل ۇيقى بەزىنە اۋىر ٴتيىپ جۇمىس ىستەۋ بەلسەندىلىگىن تومەندەتەدى. وسىلاي جالعاسا بەرسە ۇيقى بەزى ٴوز فۋنكسياسىن اتقارۋدان قالادى. وسى ۋاقىتتا ادام بويىنداعى قانت قانعا تاراي باستايدى دا ونىڭ قانداعى قۇرامى بىرتە-بىرتە كوبەيىپ ادام قانت اۋرۋىنا شالدىعادى. قازىرگى الەمنىڭ ٴبىراز جەرىندە قانت دەرتىنە شالدىققان ادامداردى ورازا تۇتۋ ارقىلى ەمدەۋ ەتەك الۋدا. اۋىز بەكىتۋ ارقىلى قانت ارۋىن ەمدەۋ پروسەسى بىلاي جۇرەدى: پاسيەنت ٴۇش اپتا بويى كۇنىنە (قانىنداعى قانتتىڭ مولشەرىنە بايلانىستى) كۇنىنە 10 ساعاتپەن 20 ساعات اراسىندا اۋىز بەكىتەدى. ودان كەيىن اۋىز اشقان كەزدە جەڭىل تاماقتارمەن قورەكتەنەدى. بۇل حيميالىق دارى-دارمەكتەردى قولدانباي قانت اۋرۋىن ەمدەۋدەگى وتە ۇتىمدى جول ەكەنىن مەديسينا دالەلدەپ وتىر.

فرانسۋز بيولوگى، ىشكى اعزالار بويىنشا بىلىكتى دارىگەر بولعان، نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى الەكسيس كاررەل ٴوزىنىڭ «بەلگىسىز ادام» دەگەن ەڭبەگىندە بىلاي دەيدى: «ادامدار بارلىق عاسىرلاردا ورازا تۇتقان. سونداي-اق بارلىق دىندەر تاماق-سۋدان تىيىلىپ اۋىز بەكىتۋگە شاقىرۋدان ەشقاشان تىيىلعان ەمەس. ادام اۋىز بەكىتكەندە ەڭ ٴبىرىنشى اشتىق، ودان سوڭ دەنەدە السىزدىك سەزىنەدى. كەيدە وسىنىڭ اسەرىنەن ادام قوبالجۋى دا مۇمكىن. بۇل سىرتقى بولىپ جاتقان جاعدايلار، ٴبىراق ىشكى ورگانيزمدە قۇبىلىستار بۇعان قاراعاندا ماڭىزدىراق. وسى ساتتە بۇيرەكتەگى قانت قيمىلدايدى، ونىمەن بىرگە تەرىنىڭ استىندا ساقتالعان مايلار دا قيمىلداپ ەريدى. ىشكى اعزالار مەن جۇرەك ٴبىر قالىپتى جۇمىس ىستەۋى ٴۇشىن بارلىق ورگانيزم وزىندەگى ساقتالعان قوردان قاجەتتى ەنەرگيا جۇمساي باستايدى. بۇل – بولاشاقتا ادام ورگانيزمىنىڭ جاقسى جۇمىس ىستەۋىمەن قامتاماسىز ەتەدى». كاررەل ايتىپ وتىرعان تاماقتان بەلگىلى ٴبىر مەرزىمگە تىيىلىپ، اۋىز بەكىتۋ – مۇسىلمانداردىڭ ورازاسا تۇتۋ ۇلگىسىنە تولىقتاي كەلەتىن ايتا كەتكەن ٴجون.

 3. ارتىق سالماقتان ارىلۋعا اسەرىن تيگىزەدى

ەگەر ورازا ۇستاۋشى اۋىز اشقاننان كەيىن جەيتىن تاماق مولشەرىنە شەكتەۋ قويىپ، دۇرىس رەجيممەن جۇرسە بويداعى ارتىق سالماقتان ارىلۋعا ورازا تاپتىرمايتىن ٴادىس. ياعني، ادام ۇزاققا ۋاقىتقا قارنى اش ٴجۇرىپ بىردەن اۋىز اشقان كەزدە تاماق پەن سۋسىندارعا تويىپ الماعانى ٴجون. سەبەبى بۇل كەرىسىنشە سالماقتىڭ كوبەيۋىنە اكەپ سوعادى. اللا ەلشىسى (س.ا.س) اۋىز اشار كەزدە تەك بىرنەشە قۇرمالاردان ٴدام تارتىپ، از عانا سۋ ٴىشىپ اقشام نامازىنا تۇراتىن. پايعامبارىمىزدىڭ (س.ا.س) وسى ٴبىر ادەتى بارىمىزگە ۇلگى بولا الادى. سەبەبى قۇرمانىڭ قۇرامىندا قانت بار، ال قانت قان قۇرامىنا تەز تارايدى سول سەبەپتى ادام اۋزىن قۇرمامەن اشاتىن بولسا بىردەن توقشىلىقتى سەزىنەدى. سونىمەن قاتار قۇرما ادام اعزالارى قالىپتى جۇمىس ىستەۋ ٴۇشىن قاجەتتى ەنەرگيامەن قامتاماسىز ەتەدى.

كوپ ادامدار كۇنى بويى تاماقتان تىيىلىپ اۋىز اشقاننان كەيىن بىردەن اۋىر، مايلى تاماقتاردى، كوكەنىستەردى جەپ باستايدى. بۇل تاعامداردى اسقازان قورىتۋى ۇزاق ۋاقىت الادى. اعزا اسقازانعا تۇسكەن تاماقتان وزىنە كەرەك ەنەرگياسىن الىپ ول قانتقا اينالۋى سەبەبىنەن ادام توقشىلىقتى سەزىنەدى. ٴبىراق كىسى ٴبارىبىر ٴوزىن اش سەزىنىپ تاماقتىڭ ۇستىنە تاماقتى جەي بەرەدى، ٴسويتىپ ورگانيزمىنە قاجەتتى ەنەرگيانى مولشەرىنەن اسىرىپ جىبەرەدى. وسىلايشا ورازا ۇستاۋ ٴوزىنىڭ قاسيەتتەرىنىڭ ٴبىرىن جوعالتىپ، ادام ارتىق سالماق قوسىپ سەمىزدىككە ۇشىرايدى. ارينە اللا شاريعاتىنىڭ بىزگە قالاعانى بۇل ەمەس.

4. تەرى اۋرۋلارىنا پايداسى

اۋىز بەكىتۋدىڭ تەرى اۋرۋلارىمەن كۇرەسۋدە پايدالى اسەرى بار. سەبەبى ادام ورازا تۇتقان كەزدە قانداعى سۋ مولشەرى ازايادى، ياعني تەرىدەگى سۋ قۇرامى دا كەميدى دەگەن ٴسوز. بۇل  – تەرىنىڭ قۋاتتىلىعىن ارتتىرىپ، زياندى ميكروپتار مەن باكتەريالارعا قارسى تۇرۋعا كومەكتەسەدى. سونداي-اق قىشىما اۋرىنىڭ ادام دەنەسىنە ٴارى قاراي تارالۋىن توقتاتىپ، تەرىنىڭ مايلانۋى مەن اللەرگيادان جازىلۋعا دا وڭ اسەرىن تيگىزەدى.

5. تۇز بايلانۋ ارۋىنا پايداسى

بۇل دەرت كوپ تاماقتانۋدان اسىرەسە ەتتەن جاسالعان ونىمدەرمەن كوپ قورەكتەنۋدەن پايدا بولادى. سونداي-اق ادام شاماسىنان تىس تاماق جەگەندە بۇلشىق ەتتەردەگى پروتەين قۇرامى تىم كوبەيىپ، بۇزىلا باستايدى. بۇل ادام بۋىندارىنا اسىرەسە اياقتاعى ۇلكەن بارماققا نەسەپ قىشقىلىنىڭ جينالۋىنا اكەپ سوعادى. ادام تۇز بايلانۋ اۋرۋىنا شالدىققان كەزدە الگى بۋىندار ٴىسىپ، قىزارادى دا اۋىرتا باستايدى. سونداي-اق قانداعى نەسەپ تۇزىنىڭ مولشەرى كوبەيىپ ول بۇيرەككە جينالىپ، تۇنادى. بۇل پروسەسس اقىرىندا بۇيرەكتە تاس پايدا بولۋىنا اكەپ سوعادى. سوندىقتان تاماق پەن سۋدان تىيىلىپ ٴبىراز ۋاقىتتا اۋىز بەكىتۋ بۇل دەرتتى ەمدەۋدەگى ۇتىمدى جول.

6. قان قويۋلانۋىنىڭ الدىن الادى

كوپتەگەن مۇسىلمان جانە مۇسىلمان ەمەس عالىمدارى اۋىز بەكىتۋدىڭ دەنەدەگى مايدىڭ قۇرامىن ازايتۋمەن قاتار حولەستەرين مولشەرىن دە باسەڭدەتەتىنىن جارىسا ايتادى. حولەستەرين دەگەنىمىز ول – قان تامىرلارىنا تۇناتىن زات. دەنەدەگى مايدىڭ قۇرامى كوبەگەن سايىن حولەستەرين مولشەرى دە ۇلعايادى. بۇنىڭ ارتى ارتەريوسكلەروز (قان تامىرلارىنىڭ مايلانۋى) دەرتىنە جانە جۇرەك پەن ميداعى قاننىڭ قويۋلانۋىنا اكەپ سوعادى.    

ٴيا، اللا تاعالانىڭ «بىلسەڭدەر، ورازا ۇستاعاندارىڭ وزدەرىڭە جاقسى» دەگەن اياتىن ەستىگەندە تاڭ قالۋدىڭ قاجەتى جوق. بىزدەر تاماقتى تىم كوپ جەپ ٴوزىمىزدىڭ دەنساۋلىعىمىزعا زالال كەلتىرىپ جاتامىز. ەگەر ٴبىز اللا شاريعاتى مەن پايعامبار (س.ا.س) جولىن ۇستانىپ تاماق كوپ جەۋدەن تىيىلىپ، ايىنا كەم دەگەندە ٴۇش كۇن ورازا تۇتىپ جۇرەتىن بولساق بۇل دەرتتەرگە شالدىعۋ ىقتيمالى باسەڭدەي تۇسەتىنى انىق.

7. ادام اعزالارىن ۋلى زاتتاردان تازارتادى

قازىرگى كەزدە تاعام ونىمدەرىن ۇزاق مەرزىمگە ساقتاۋ ٴۇشىن قۇرامىنا حيميالىق قوسپالار قوسىلاتىنىن بارشامىز بىلەمىز. بۇل ونىمدەر ادام اسقازانىنا تۇسكەن كەزدە ۋلى زاتتارعا اينالىپ دەنەدەگى مايدىڭ ىشىنە ساقتالىپ قالادى. ادام ۇزاق ۋاقىت تاماقتان تىيىلۋى الگى مايداعى ۋلى زاتتاردىڭ ەرۋىنە اكەلەدى. وعان قوسا ادام ورگانيزىمىن ۋلى زاتتاردان قورعاۋعا جاۋاپتى بۇيرەك، باۋىر سياقتى اعزالارعا ٴوز فۋنسيالارىن اتقارۋعا كومەكتەسەدى. سونداي-اق اۋىز بەكىتۋ كەزىندە دۇرىس تاماقتانىپ، ارتىق تاعامنان باس تارتاتىن بولسا بۇل ورگانيزمنىڭ يممۋنيتەتىن كۇشەيتەدى.

ماكفون دەگەن امەريكالىق دارىگەر بىلاي دەيدى: «بارلىق ادام ٴتىپتى اۋرۋ بولماسا دا ورازا ۇستاۋعا مۇقتاج. سەبەبى قازىرگى تاعام ونىمدەرىنىڭ ۋلارى ادام بويىنا ٴسىڭىپ قالادى. بۇل ادامدىڭ ورگانيزمىنىڭ بەلسەندىلىگىن تەجەپ، بويىنا اۋىرلىق سالىپ ٴوزىن اۋرۋ سياقتى سەزىنۋگە اپارادى. ال ادام اۋىز بەكىتكەن كەزدە الگى ۋلى قالدىقتار ادام بويىنان جويىلىپ، اعزالار تازالانادى. بويىنداعى اشتىق كەزىندە جويىلعان جاسۋشالار ورازا ۇستاپ بولعاننان كەيىن 20 كۇنگە جەتپەي قايتا جاڭارادى. دەنەدەگى ۋلى قالدىقتار كەتىپ، جاسۋلار جاڭارعان سوڭ ادام ٴوزىن جەڭىل سەزىنىپ، قۋاتقا يە بولادى».

8. اس قورىتۋ جۇيەسى دەم الادى

اۋىز بەكىتۋ – اس قورىتۋ جۇيەسىنىڭ دەم الۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى. دەگەنمەن ادام ورگانيزىمى ٴوزىنىڭ تابيعي فۋنكسيالارىن اتقارادى جانە تاماق قورىتۋعا ارنالعان ٴسول ادەتتەگىدەن از مولشەردەن بولىنگەنىمەن ٴسول ٴبولۋ پروسەسسى قالىپتى جاعدايدا ٴوز قىزمەتىن اتقارا بەرەدى. بۇل ادامنىڭ ٴسول ٴبولۋ جۇيەسىن جاقسارتىپ، ٴبىر قالىپقا تۇسىرەدى. ٴبىراق ٴبىر ەسكەرتە كەتەتىن ٴجايت ورازا ۇستاعان كەزدە اسقازان قىشقىلدىق ٴبولۋدى توقتاتپايدى. ياعني، اسقازانىندا جاراسى بار ادام اۋىز بەكىتۋ كەزىندە اباي بولۋى قاجەت.

9. جاعىمسىز تاۋەلدىلىكتەردەن ارىلۋ

جاعىمسىز تاۋەلدىلىكتەر دەسە الدىمەن كوز الدىمىزعا ٴتۇتىنى بۇرقىراعان تەمەكى كەلەتىنى حاق.  وكىنىشكە وراي وعان تاۋەلدىلىكتەن ٴجاي ادامداردى ايتپاعاندا بەس ۋاقىت نامازىن وقىپ جۇرگەن باۋىرلارىمىزدىڭ اراسىندا دا زارداپ شەگىپ جۇرگەندەر بار. سونداي كىسىلەر ٴۇشىن رامازان ايى – ارام ادەتتەن ارىلۋعا تاپتىرمايتىن كەزەڭ. سەبەبى باسقا كۇندەرى «تەمەكىنى تاستايمىن» دەپ وزىڭىزگە ۋادە بەرىپ ارتىنان ٴناپسى قۇرعىردىڭ ايتقانىنا ىلەسىپ كەتكەنىڭىزبەن، ورازانىڭ ۋاقتىندا اللادان قورقىنىش بۇدان ٴسىزدى ينشاللا قايتارادى. ارينە قازىرگى زاماندا تاۋىلدىلىكتىڭ ٴتۇر-تۇرى كوبەيىپ كەتتى. بۇلاردان ارىلۋ الدىمەن ادامنىڭ وزىنە بايلانىستى. ورازانىڭ كۇنىندە توقتاتىپ، تۇنىندە قايتا باستاۋى دا مۇمكىن. ٴبىراق ٴبىلىپ قويىڭىز، رامازان ايى تەك اۋىز بەكىتىپ قانا قويماي سونداي-اق جامان سوزدەردەن، ۇسقىنسىز ادەتتەردەن، جاعىمسىز تاۋەلدىلىكتەردەن ايىرىلۋعا كومەكتەسەتىن مۇمكىندىك ايى. ارىلا الماي جۇرگەن تاۋەلدىلىكتەرىڭىز بولسا مۇمكىندىكتى جىبەرىپ الماڭىز.

10. قان قىسىمىن ٴتۇسىرۋ مەن باس اۋرۋىنا پايداسى

اۋىز بەكىتۋ – قان قىسىمىن تۇسىرۋگە جانە قاننىڭ قويۋلانۋى ٴقاۋپىن ازايتۋعا باعىتتالعان تابيعي جول. ويتكەنى ادام ۇزاق ۋاقىتقا تاماقتان تىيىلعان كەزدە بويعا قاجەتتى ەنەرگيانى جەتكىزۋ ٴۇشىن ورگانيزم دەنەدەگى مايمەن قوسا گليۋكوزانى جاعا باستايدى. سونداي-اق ادام بويىنداعى تاماق قۇرامى جانە ادرەنالين سياقتى گورموندار ازايادى. بۇنىڭ ٴبارى بويداعى قان قىسىمىنىڭ تۇسۋىنە اكەلەدى.

اعايىن، قاراپ وتىرساق اللا تاعالا بىزگە ورازا ۇستاۋعا ٴامىر بەرۋ ارقىلى تەك اقىرەتىمىزدى ەمەس وسى دۇنيەدە دە دەنىمىز ساۋ بولىپ ٴجۇرۋمىزدى قالاعان ەكەن. راسىندا بىزگە جاراتۋشىمىزداي مەيىرىمدىلىكتى، شاپاعاتتى ەشكىم كورسەتە المايدى. ەندەشە ٴبىز اۋىز بەكىتۋ ارقىلى اقىرەتىمىزگە ازىق جيناۋىمىزبەن قاتار وسى دۇنيەدە وزادى ەكەنبىز. اللا ۇستاعان ورازالارىڭىزدى قابىل قىلسىن!

date21.05.2018readCount1180printباسىپ شىعارۋ