ۋاھابيا قانداي اعىم؟

تاريحقا شولۋ جاساساق، كەزىندە حازىرەتى اليمەن (ر.ا.) سوعىسقان حاۋاريجدەردىڭ كوپشىلىگى ٴناجد حالقىنان قۇرالعانىن كورەمىز. سول  حاۋاريجدەر – بۇگىنگى تاڭداعى ۋاھابيلەردىڭ «اتالارى» بولىپ تابىلادى.

پايعامبارىمىزدىڭ  (س.ع.س.) زامانىندا شايتان كەيبىر ساحابالارعا كورىنگەن جانە ٴاردايىم ٴناجد جاقتان كەلگەن ٴبىر شال كەيپىندە بولعان. ودان كەيىنگى كەزەڭدەردە بۇل ايماقتان جالعان پايعامبار ٴمۋسايلاماتۋل كاززاب شىققان. ٴمۋسايلاما وزىنە ەرگەندەرمەن بىرگە مۇسىلمان اسكەرىنە قارسى سوعىسقان. دەمەك، جالپى تاريحتا ٴناجد حالقى ٴاھلي سۇننەت جاماعاتىنا قارسى شىعۋىمەن تانىمال.

يبن وماردان (ر.ا.) جەتكەن حاديستە پايعامبارىمىزدىڭ بىلاي دەگەنى ايتىلادى (س.ع.س.):

اللَّهُمَّ بَارِكْ لَنَا فِي شَأْمِنَا وفِي يَمَنِنَا . قَالُوا : وَفِي نَجْدِنَا ؟ قَالَ : اللَّهُمَّ بَارِكْ لَنَا فِي شَأْمِنَا وفِي يَمَنِنَا . قَالُوا : وَفِي نَجْدِنَا ؟ قَالَ : هُنَاكَ الزَّلاَزِلُ وَالْفِتَنُ ، وَبِهَا يَطْلُعُ قَرْنُ الشَّيْطَانِ

«ۋا، اللام! شام ەلى مەن يەمەن ەلىندە بىزدەرگە بەرەكەتىڭدى جاۋدىر!»، – دەپ دۇعا جاسايدى. سوندا بىرەۋلەر: «ٴناجد ولكەسىنە دە»، – دەيدى. پايعامبارىمىز (س.ع.س.) دۇعاسىن قايتادان ايتىپ: «ۋا، اللام! شام ەلى مەن يەمەن ەلىندە بىزدەرگە بەرەكەتىڭدى جاۋدىر!»، – دەيدى. سوندا الگىلەر تاعى دا: «ٴناجد ولكەسىنە دە»، – دەپ قوسادى. سول ۋاقىتتا اللا ەلشىسى (س.ع.س.): «ول جاقتا سىلكىنىستەر مەن بۇلىكتەر بار جانە شايتاننىڭ ٴمۇيىزى سول جەردەن شىعادى».

ۋاھابيلىك اعىمنىڭ نەگىزىن قالاۋشى مۇحامماد يبن ابدۋلۋاھھاب (1703-1792 ج.) اراب تۇبەگىنىڭ ورتالىعىندا ورنالاسقان ٴدال وسى ٴناجد جەرىندە دۇنيەگە كەلگەن.

ونىڭ اتا-باباسى حانبالي ٴمازھابىن ۇستانعان. اكەسى، اتاسى مەن باۋىرى قازىلىق قىزمەتتى اتقارعان. ول العاشقى ساۋاتىن ۋياينا قازىسى بولعان ٴوز اكەسىنەن اشادى. ٴىلىم ىزدەۋ بارىسىندا يبن تايميانىڭ پاتۋالارىمەن تانىسىپ، دىنگە قاتىستى پىكىرلەرىن باسشىلىققا الىپ، جاڭعىرتۋعا كوشەدى. ٴبىراز ۋاقىت شام قالاسىنداعى حانبالي عالىمدارىنان ٴدارىس الادى. شامنان ناجدكە ورالعان سوڭ اۋىل تۇرعىندارىنا ارناپ ٴدىني كىتاپشا جازۋعا كىرىسەدى. 1740 جىلى اكەسى قايتىس بولعان سوڭ تۋعان جەرى ۋيايناعا ورالىپ، سوندا ناسيحات جۇمىستارىن جۇرگىزدى.

ٴوزىنىڭ قاۋىمىنان كورگەن كەيبىر ارەكەتتەردىڭ شيرك ٴارى بيدعات ەكەندىگىن العا تارتۋ ارقىلى ولارمەن تالاس-تارتىسقا تۇسە باستادى. ٴوز كوزقاراستارىن جاقتاۋشىلاردى ىزدەستىردى.

بۇل كوزقاراس سول جەردەگى ساياسي بيلىكتىڭ رەسمي ۇستانىمىنا اينالدى. اتالعان ۇستانىم تەز ارادا اراب تۇبەگىنە جايىلىپ از ۋاقىتتىڭ ىشىندە كوپتەگەن جەردى باسىپ الىنىپ، بۇكىل ٴناجد حالقىنا وسى كوزقاراس ارقىلى ۇكىم جۇرگىزىلە باستالدى. الايدا، وسى كەزەڭدە بۇل جەردىڭ بارلىعى وسمان مەملەكەتىنىڭ قاراماعىندا بولاتىن. ٴدال وسى كەزدە وسمان مەملەكەتىنىڭ ورىستار مەن جانە پارسىلارمەن شايقاسىپ جاتۋى ٴارى  بۇل جەردىڭ ورتالىق بيلىكتەن شالعايدا ورنالاسۋى، وسمان يمپەرياسىنىڭ السىرەپ، ۋاھابيلىك اعىمنىڭ كۇشەيۋىنە وڭتايلى جاعداي تۋدىردى. مۇنى پايدالانعان ۋاھابيلەر پارسى شىعاناعى توڭىرەگىندە بيلىك قۇردى. وسىلايشا، 1744 جىلى ۋاھابيلىك اعىمنىڭ ىرگەسى قالانادى.

ابدۋل ۋاھھاب وسمان يمپەرياسىن جالعاستىرۋشى ٴساليم پاتشانىڭ تۇسىندا مۇسىلمانداردىڭ اراسىندا ٴوزىنىڭ يدەولوگياسىن كەڭىنەن تاراتىپ، حالىقتىڭ ساناسىن سان-ساققا سالىپ تونكەرىس جاساعانى تاريحتان بەلگىلى. ول – ٴدىني  ساۋاتى تاياز، تۇسىنىگى ساياز ادامداردىڭ ساناسىن ۋلاپ; «حالىق «شيرك» پەن «بيدعات» جاساپ جاتىر، سوندىقتان دا ولارعا «ٴتاۋحيدتى» جەتكىزۋ كەرەك» دەپ ۇرانداتىپ، سوعىسقا قانتوگىسكە يتەرمەلەدى. سول كەزدەگى قازىلار مەن عالىمدار ابدۋل ۋاھھابتىڭ ەل ىشىندە تاراتىپ جۇرگەن باعىتىنىڭ قاتە اداسۋشىلىق ەكەندىگىن ەسكەرتكەننەن كەيىن ول بىرنەشە مارتە زىندانعا تاستالدى. ٴتىپتى، قاسيەتتى مەككە مەن مادينانى، تايىف ت.ب شاھارلاردى باسىپ الىپ، مۇسىلمان اسكەرى مەن ابدۋل ۋاھھابتىڭ جاقتاستارىنىڭ اراسىندا جويقىن قان توگىس ورىن الادى. سوڭىندا وسمان يمپەرياسىنىڭ اسكەرلەرى ولاردى ويسىراتا جەڭىپ، قاتتى جازالادى. سول كەزدەرى مەككە مەن ٴمادينانىڭ ٴمۇفتي عالىمدارى وسمان يمپەرياسىنىڭ پاتشاسىنا «ۋاھابي» اعىمىنان تازارتقاندىعى ٴۇشىن العىس حاتتارىن جولداعان ەكەن. بۇل وقيعالاردىڭ بارلىعى يسلام تاريحى بەتتەرىندە ايعاق-قۇجاتتارمەن انىق جازىلعان.

كەزىندە مۇحامماد يبن ابدۋلۋاھھابتىڭ بۇل ىستەرىن قۇپتاماعان اكەسى مەن تۋعان باۋىرى بىرنەشە رەت ەسكەرتۋ جاساعان. سونىمەن قاتار، تۋعان باۋىرى شەيح ٴسۋلايمان يبن ابدۋلۋاھھاب وعان قارسى «ٴاس-ساۋاعيقۋل ٴيلاھيا في ٴار-روددي ٴالال ۋاھابيا» اتتى ارنايى كىتاپ جازىپ، ۋاھابيلىك اعىمنان مۇسىلمان حالقىن ساقتاندىردى.

سونداي-اق، قاسيەتتى مەككەنىڭ ٴمۇفتيى، شافيعي ٴمازھابىنىڭ اتاقتى عالىمى، فاقيھ ٴارى تاريحشى احماد داحلان (ھ.1231-1304 ج.) ٴوزىنىڭ «ٴفيتناتۋل ۋاھابيا» (ۋاھابيلەر بۇلىگى) اتتى كىتابىندا بىلاي دەيدى:

«ۋاھابيلەر فيتناسىنا كەلەر بولساق، سۇلتان ٴۇشىنشى ٴساليمنىڭ (ھ.1204-1222 ج.) تۇسىندا كوپتەگەن بۇلىكتەر ورىن الدى. سونىڭ ٴبىرى – اراب تۇبەگىندەگى  ۋاھابيلەر بۇلىگى. ولار ەكى قاسيەتتى قالا مەككە مەن ٴمادينانى باسىپ الىپ،  شام ەلى جانە مىسىر ەلىنەن قاجىلىققا كەلگەن جانداردىڭ جولدارىن توسىپ، بوگەت جاسادى. مۇحامماد يبن ابدۋلۋاھھاب ٴجاڭادانوزى ويلاپ تاپقان ٴمازھابىن (ۇستانىمىن) قۇرۋداعى ماقساتى – ادامداردىڭ تاۋحيدكە دەگەن ىقىلاسىن وياتىپ، شيركتەن الشاقتاتۋ دەپ اقتالدى. ونىڭ ويىنشا وزىنە دەيىن التى ٴجۇز جىلدان بەرى عۇمىر كەشكەن ادامداردىڭ بارلىعى شيركتە بولىپ، ٴسويتىپ ول ادامدارعا ٴدىنىن جاڭعىرتىپ بەرىپتى. ول مۇشرىكتەرگە تۇسكەن:

وَمَنْ أَضَلُّ مِمَّن يَدْعُو مِن دُونِ اللَّهِ مَن لَّا يَسْتَجِيبُ لَهُ إِلَىٰ يَوْمِ الْقِيَامَةِ وَهُمْ عَن دُعَائِهِمْ غَافِلُونَ  

«اللادان وزگە قيامەتكە دەيىن وزىنە جاۋاپ بەرە المايتىن بىرەۋگە تابىنعاننان كىم زالىمىراق؟ ارينە تابىنعاندارى ولاردىڭ جالبارۋلارىنان حابارسىز» («احقاف» سۇرەسى، 5-ايات).

وَلَا تَدْعُ مِن دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَنفَعُكَ وَلَا يَضُرُّكَ

«جانە دە اللادان وزگە ساعان پايدا، زيان كەلتىرە المايتىن نارسەلەرگە جالبارىنبا» («يۋنۋس» سۇرەسى، 106-ايات.).  وسى ٴتارىزدى كوپتەگەن قۇران اياتتارىن تاۋحيد يەلەرىنە قولداندى».

1802 جىلدىڭ ٴ18-شى اقپانىندا ۋاھابيلەر تايىفتى باسىپ الادى. بەلگىلى تاريحشى احماد ٴجاۋدات پاشا ۋاھابيلەردىڭ تايىفقا باسىپ كىرگەندەگى جاساعان ىستەرىن تومەندەگىدەي سۋرەتتەپ، بايانداعان:

«ۋاھابيلەر تايىفقا باسىپ كىرگەندە، الدىنان شىققاننىڭ بارلىعىن قيراتۋمەن بولدى. كىتاپتاردى كوشەگە وڭدى-سولدى لاقتىردى. بۇحاري مەن ٴمۇسليمنىڭ «ساحيحاينى» جانە باسقا دا حاديستەر جيناعى، ٴتورت ٴمازھابتا جازىلعان فيقھ كىتاپتارى، ادەبيەتكە، ونەرگە قاتىستى مىڭداعان كىتاپ اياق استىندا شاشىلىپ جاتتى. ٴتىپتى، اراسىندا قۇران كىتابى دا بولدى.... بۇل ٴبىرشاما ۋاقىت جالعاستى. سوعىستان تۇسكەن ولجانىڭ بەستەن ٴبىرىن امىرشىلەرىنە، ال قالعان بولىگىن جابايىلار ٴوزارا ٴبولىستى».

ۋاھابيلىك تاريحتا «حاريجيتتىك» ارەكەت رەتىندە دە تانىمال بولعان. ويتكەنى، ولاردىڭ ارەكەتتەرىندەگى قاتىگەزدىك، ٴوز ۇستانىمدارىنا قوسىلماعانداردى كاپىر دەپ ايىپتاۋ اركەتتەرى حاريجيت اقيداسىنىڭ (سەنىمىنىڭ) كوشىرمەسى ىسپەتتى. يبن ٴتايميانىڭ جولى مەن حانبالي ٴمازھابىن ۇستاناتىندارىن ايتقانىمەن، حانبالي ٴمازھابىنا قايشى كەلەتىن تۇستارى جەتەرلىك.

مىسىرلىق عالىم يمام مۇحامماد ٴابۋ زاھرا ٴوزىنىڭ «يسلامداعى ٴمازھابتار تاريحى» اتتى ەڭبەگىندە:

«جالپى العاندا، ۋاھابيلىكتىڭ نەگىزىن قالاعان مۇحامماد يبن ابدۋلۋاھھاب يبن ٴتايميانىڭ كوزقاراستارى مەن پىكىرلەرىن وقىپ، سونى ىس-جۇزىندە اسىرعان. نەگىزىندە، ۋاھابيلەر يبن ٴتايميانىڭ پىكىرلەرىنە جاڭا ەش نارسە قوسپادى. ٴبىراق قاتتىلىقتا تىپتەن اسىڭقىراپ كەتتى جانە يبن ٴتايميانىڭ ەڭبەكتەرىنەن ول مەڭزەمەگەن باسقا ماعىنالار شىعارىپ الدى. ۋاھابيلەر العاشىندا كوفەنى جانە سوعان ۇقساس زاتتاردىڭ ٴوزىن حارامعا جاتقىزعان. الايدا، كەيىننەن بۇل پىكىرلەرىنەن قايتتى.

ولار ٴوز كوزقاراستارىن ناسيحاتتاۋ جولىندا قۇرعاق داعۋاتپەن شەكتەلگەن جوق. وزدەرىنە قارسى كەلگەننىڭ بارلىعىمەن سوعىسا باستادى. بۇل ىستەرىن «ٴبىز بيدعاتپەن كۇرەسىپ جاتىرمىز، ٴامرۋ ماعرۋف ٴناھي انيل مۋنكار» دەپ ٴتۇسىندىردى. وسى ارەكەتتەرىمەن وزدەرىن تاريحتاعى حاريجيلەردىڭ جاڭا نۇسقاسى ەكەندىگىن كورسەتتى.

ۋاھابيلەر «راۋداتۋل مۋتاھھاراعا» پەردە تاعۋدى دا بيدعاتقا جاتقىزدى، بۇرىننان بەرى تۇرعان پەردەلەردىڭ جاڭارتىلۋىنا  دا رۇقسات بەرمەدى. ٴسويتىپ، اقىرى ول پەردەلەر ابدەن ەسكىرىپ، توز-توزى شىقتى. ولار بۇل ماسەلەدە تىپتەن شەكتەن شىقتى. «ارداقتى پايعامبارىمىز» دەگەن ٴسوزدىڭ ٴوزىن ولار ۇناتپادى. داعۋاتتارىن قاتتىلىقپەن، دورەكىلىكپەن جۇرگىزدى. سوندىقتان دا ەلدىڭ كوبى ولاردان اۋلاق جۇرەتىن بولدى».

يسلام ويشىلى عالىم احماد ٴامين «ٴزۋعاماۋل  ٴيسلاح في اسريل حديس» اتتى ەڭبەگىندە:

«مۇسىلمانداردىڭ ۋاھابيلىك اعىمداعىلاردى جاقسى كورمەۋىنىڭ بىردەن ٴبىر سەبەبى مىناۋ: ولار باسىپ العان ەلدەرگە ٴوز پىكىرلەرىن كۇشتەپ قابىلداتتى. ايتقان ۋاعىزىمىزدى جۇرت كوزسىز قابىلداۋى كەرەك دەپ ەسەپتەدى. مەككەگە باسىپ كىرگەندە، ٴبىرشاما مازارلاردى قيراتتى. حازىرەتتى حاديشا انامىزدىڭ (ر.ھا) مازارىن، پايعامبارىمىز (س.ع.س.) مەن ٴابۋ باكىردىڭ (ر.ا.) تۋىلعان ۇيلەرىن – العاشقى رەتتە قيراتتى. ال،  ٴماديناعا بارعاندا، اللا ەلشىسىنىڭ (س.ع.س.) ٴقابىرىنىڭ ماڭىنداعى ساندىك زاتتاردى الىپ تاستادى. ولاردىڭ بۇل ارەكەتتەرى بۇكىل مۇسىلمان جۇرتىنىڭ رەنىشى مەن نارازىلىعىن تۋدىردى».

ٴدىني ۇستانىمدارى:

مۇحامماد يبن ابدۋلۋاھھابتىڭ سەنىمى مەن كوزقاراسىن جازعان ەڭبەكتەرىنەن بايقاۋعا بولادى. ول بىرنەشە كىتاپ جازعان. سولاردىڭ ىشىنەن ەڭ تانىمالى «كيتابۋت-تاۋحيد» (تاۋحيد كىتابى)، «كاشفۋش-شۋبۋھات» (كۇماندى نارسەلەردەن ارىلتۋ) جانە «كيتابۋل-ۋسۋليس-سالاسا» (ٴۇش نەگىز كىتابى). مىنە، وسى ەڭبەكتەرىندە تاۋحيد، شيرك، بيدعات ماسەلەلەرىنە كەڭىنەن توقتالادى. مۇحاممەد يبن ابدۋلۋاھھاب «كاشفۋش-شۋبۋھات» اتتى كىتابىنىڭ 158-بەتىندە:

لا خِلافَ أَنَّ التَّوْحِيدَ لابُدَّ أَنْ يَكُونَ بِالقَلْبِ وَاللِّسَانِ وَالعَمَلِ، فَإِن اخْتَلَّ شَيْءٌ مِنْ هَذَا لَمْ يَكُنِ الرَّجُلُ مُسْلِما.فَإِنْ عَرَفَ التَّوْحِيدَ وَلَمْ يَعْمَلْ بِهِ فَهُوَ كَافِرٌ مُعَانِدٌ كَفِرْعَوْنَ وَإِبْلِيسَ وَأَمْثَالِهِمَا.

«تاۋحيد (يمان) جۇرەكپەن سەنىپ، تىلىمەن ايتىپ، امال ەتۋ. ەگەر وسىلاردىڭ ٴبىرى بۇزىلسا، ادام مۇسىلمان بولمايدى. ال، ەگەر ٴتاۋحيدتى تانىپ، ونىمەن امال ەتپەسە، ول پەرعاۋىن، ٴىبىلىس جانە سول ەكەۋى سياقتىلار ٴتارىزدى كاپىر بولادى»، – دەپ امال يماننىڭ ٴبىر بولىگى، امال ەتپەگەن مۇسىلمان بولمايدى دەپ كەسىپ ايتادى.

بۇل اعىم وزدەرىن حانبالي ٴمازھابىن ۇستانامىز دەگەنىمەن، تولىقتاي احماد يبن حانبالدىڭ اقيداسىمەن (سەنىمىمەن) جۇرمەيدى. عالىم مۋحاممەد ٴابۋ زاھرا «ٴمازھابتار تاريحى» (تاريحۋل ٴمازاھيب) اتتى ەڭبەگىندە احماد يبن حانبالدىڭ يمان جايىنداعى كوزقاراسىن بىلاي دەپ كەلتىرەدى: «يمان – جۇرەكپەن سەنۋ، سەنىمىن تىلىمەن ايتۋ جانە امال ەتۋدەن تۇرادى. ەگەر ادام جۇرەگىمەن سەنىپ، تىلىمەن سەنگەنىن ايتسا، اللاعا سەرىك قوسپاسا، قۇران مەن سۇننەتتە بۇيرىلعان امىرلەردى تەرىستەمەسە، ٴبىراق جالقاۋلىقپەن امال ەتپەسە دىننەن شىقپايدى. اللا قالاسا ول پەندەسىن جازالايدى، قالاسا كەشىرەدى».

ۋاھابي اعىمىنىڭ جاڭا اتاۋى:

مىسىرلىق عالىم شەيح الي جۇما بىلاي دەيدى:

«ٴتىپتى، ۋاقىت وتە كەلە ۋاھابيا ٴسوزىنىڭ ورنىنا ٴسالافيا ٴسوزى قولدانىلا باستالدى. مۇنداعى ماقسات – ۋاھابيلىك اعىمنىڭ پىكىرلەرى تەك مۇحامماد يبن ابدۋلۋاھھابتان ەمەس، ٴسالاف-سوليحتاردان (يسلامنىڭ العاشقى تولقىنىندا عۇمىر كەشكەن ىزگىلەردەن) باستاۋ الادى دەگەن ويدى قالىپتاستىرىپ، حالىقتى «بۇل اعىمدى قۇرۋداعى نەگىزگى سەبەپ ٴسالاف-سوليحتار اقيداسىن ۇستانىپ، سولاردىڭ جولىن جالعاستىرۋ» دەپ سەندىرۋ بولاتىن.

ٴسويتىپ، ٴسالافيا ٴسوزى – وزدەرىن «اقيقات جولىندامىز، ٴسالاف سوليحيندەر اقيداسىن ساقتاۋشىمىز، سولاردىڭ ۇستانعان جولدارىن تاراتۋشىمىز» دەپ، وزدەرىن قالعان مۇسىلمانداردان جوعارى سانايتىن ۋاھابيلىك اعىم وكىلدەرىنىڭ لاقابىنا اينالدى».

نەگىزى، «ٴسالافيا» اعىمى – ۋاھابيلىك اعىمنىڭ جاڭاشا ٴبىر ەسىمى.

ۋاھابيا اعىمىنىڭ بەلگىلەرى

1) قازاقستان مۇسىلماندارى ٴدىني باسقارماسىن مويىنداماۋى. بۇل تەك ٴبىزدىڭ ەلدەگى ۋاھابيلىك يدەولوگيانى قولداۋشىلارمەن شەكتەلمەيدى. كەز كەلگەن مۇسىلمان ەلىندە وسى يدەولوگيانى جاقتاۋشىلار رەسمي بولىپ تابىلاتىن ٴدىني باسقارمانى مويىنداماي، ۇنەمى وعان تەرىس ارەكەت ەتەدى;

2) تەك وزدەرىن عانا «شىنايى مۇسىلمانبىز» دەپ، وزگەلەردىڭ بارلىعىن، «مۇشريك»، ەڭ جۇمساق ايتقاندا «بيدعاتشى» جانە «اداسقان» دەپ ساناۋى;

3) ۇلتتىق قۇندىلىقتارعا جانە ادەت-عۇرىپ، سالت-داستۇرىمىزگە قارسى كەلۋى. شاريعاتىمىزدا بۇل قۇندىلىقتاردىڭ ورنى ەرەكشە ەكەندىگى بارشامىزعا ٴمالىم;

 4) سۇننيتتىك باعىتتاعى ٴتورت ٴمازھابتى مويىنداماۋ.

كەز كەلگەن جات اعىم يدەولوگياسى – ەكسترەميزمنىڭ العى شارتى، باستاۋ كوزى. ەكسترەميزم ۇشقىن سەكىلدى، كىشكەنتاي بولىپ باستالادى، بىرتە-بىرتە ۇلعايادى. جالىننىڭ دا وسىنداي كىشكەنتاي ۇشقىننان باستالاتىنى بەلگىلى.

سونداي-اق، ەلدىڭ ەل، ۇلتتىڭ ۇلت بولىپ قالىپتاسۋىنىڭ نەگىزگى بەس فاكتورى بولادى. ولار: ٴتىلى، ٴداستۇرلى ٴدىنى، ٴدىلى (مەنتاليتەتى)، ادەت-عۇرپى، اتا-مەكەنى، ياعني وتانى. ال، بۇل اعىم جوعارىداعى بەس فاكتوردىڭ بەسەۋىنە دە قاراما-قايشى ارەكەت ەتەدى. دەمەك، قانداي دا ٴبىر اعىم حالقىمىزدىڭ قالىپتى نانىم-سەنىمى مەن ٴداستۇرلى يسلامداعى باعىتىنا قاراما-قايشى باعىتتا بولسا، ول ونىڭ تەرىستىگىن كورسەتەدى ەمەس پە؟ وسىدان كەيىن-اق «ۋاھابي» اعىمىنىڭ دۇرىس-بۇرىستىعىنا وزدەرىڭىز باعا بەرىڭىز!

 

پايدالانىلعان ادەبيتتەر:

1. احماد داحلان (ھ.1231-1304 ج.) «ٴفيتناتۋل ۋاھابيا»
2. مۇحامماد ٴابۋ زاھرا «يسلامداعى مازھاپتار تاريحى»
3. شەيح الي جۇمعا «ٴال-مۋتاشادديدۋن»
4. ۋاھھابي اعىمىنىڭ تاريحناماسى http://fatua.kz/kz/post/view؟id=759
5. «حاريجيلىك وتكەنى مەن بۇگىنى» نۇربول قالدىبەكوۆ

 

نۇرلان رامازانوۆ
date06.05.2018readCount1029printباسىپ شىعارۋ