مۇسىلماننىڭ مۇسىلمان الدىنداعى مىندەتتەرى

ادام بالاسىنىڭ بويىنداعى ەڭ قۇندى سەزىمدەرىنىڭ ٴبىرى – ادامگەرشىلىك. ادامگەرشىلىك قاسيەت بولماسا، جەر ٴجۇزىن بۇزاقىلىق جايلاپ، تىرشىلىك اتاۋلىسى بولماس ەدى. ال، ادامگەرشىلىكتىڭ ەڭ ۇلكەن نىشانى – باۋىرلاستىق پەن تاتۋلىق. كەز كەلگەن ەل مەن مەملەكەتتىڭ بيلىگى بەكەم تۇرىپ ٴارى قاراي دامۋى وسى تاتۋلىق ارقىلى جۇزەگە اسادى. ەگەر تاتۋلىق پەن اۋىزبىرشىلىك كەتكەن بولسا، ارازدىق پەن وشپەندىلىك ورىن باسىپ، ٴار پەندەنىڭ جۇرەگىنە قورقىنىش ٴارى سەنىمسىزدىك ۇيالاتادى. ونداي قاۋىمنىڭ بولاشاعى دا بولمايدى.

ادامداردى باۋىر قىلاتىن كوپتەگەن سەبەپتەر بار. ٴبىرى وتانداسىم دەسە، ٴبىرى باۋىرىم دەر. ٴبىرى قۇرداسىم دەسە، ٴبىرى تۋىسىم دەر. ٴار ادامنىڭ ارالاساتىن ورتاسىنا قاراي باۋىرلاستىق شەڭبەرى ۇلعايا بەرەدى. وسى شەڭبەردىڭ ەڭ ۇلكەنى – سەنىم ارقىلى باۋىرلاستىق. جانە بۇل باۋىرلاستىق تەك يسلام ٴدىنى ارقىلى جۇزەگە اسپاق. سەبەبى، پەندە كاليما شاحادات ايتىپ، ٴبىر جاراتۋشى جاببار يەمىز بولعان اللاعا يمان كەلتىرگەن كەزدە، بىتە قايناسقان ماعىناۋي بايلانىس پايدا بولادى.

اللا تاعالا «حۋجۋرات» سۇرەسىنىڭ 10-شى اياتىندا:

إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ فَأَصْلِحُوا بَيْنَ أَخَوَيْكُمْ وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ

«شىن مانىندە، مۇمىندەر تۋىس قوي. سوندىقتان ەكى تۋىستارىڭنىڭ اراسىن جاراستىرىڭدار. جانە اللادان قورقىڭدار. مۇمكىن يگىلىككە بولەنەرسىڭدەر»، – دەگەن بولاتىن.

پايعامبارىمىزدىڭ حاديسىندە:

المسلم أخو المسلم لا يظلمهُ ولا يسلمه

«مۇسىلمان – مۇسىلماننىڭ باۋىرى، وعان ز ۇلىمدىق جاسامايدى جانە ساتپايدى»[1].

يا، باۋىرمالدىق قاعيداسى «كىم باۋىرىنا جاردەم بەرسە، وعان اللا جاردەم بەرەدى» دەگەن نەگىزگە سۇيەنە وتىرىپ، جۇرەگىندە يمانى بار ادامداردى اللانىڭ قۇزىرىندا توعىستىرىپ، بىر-بىرىنە جاناشىر، تۋىس قىلادى. ٴتىپتى، جاي عانا جولىققاننىڭ وزىندە دە «ٴاس-سالامۋ عالەيكۋم» دەپ بىر-بىرىنە اماندىق-ەسەندىك تىلەۋ – ٴار مۇسىلمان ادامعا ٴۋاجىپ بولعان امال. امانداسۋ ارقىلى دۇعا تىلەك تىلەۋ ٴۋاجىپ بولسا، وندا امال جاعىنان كەلگەندە تاتۋلىقتى، دوستىقتى ارتتىراتىن ىس-ارەكەتتەردى اتقارۋ پارىز بولىپ تابىلادى ەمەس پە؟

يمام عازالي ايتادى: «كىمدە-كىم عالىمدى، اللادان قورقاتىن ادامدى، ٴىلىم الىپ جۇرگەن باۋىرىن نەمەسە جاقسىلىق جاسايتىن، قۇلشىلىعىن ورىندايتىن پەندەنى جاقسى كورسە، وندا ونىڭ ساۋابى دا سونشالىقتى كوپ بولادى».

پايعامبارىمىز (س.ع.س.) حاديستەرىندە مۇسىلمان ادامداردىڭ اراسىندا باۋىرمالدىلىق ارتتىرۋ جولدارىن ناقتى كورسەتىپ كەتكەن. يمام ٴمۋسليمنىڭ حاديستەر جيناعىنداعى مىنا پايعامبارىمىز (س.ع.س.) بىلاي دەگەنى كەلتىرىلەدى:

خمس تجب للمسلم على أخيه رد السلام وتشميت العاطس وإجابة الدعوة وعيادة المريض واتباع الجنائز

«مىنا بەس امال مۇسىلمان ادامنىڭ باۋىرىنا جۇزەگە اسىرۋ ٴۋاجىپ: سالەمىنە جاۋاپ بەرۋ، تۇشكىرگەندە ٴتاشميا ايتۋ، ياعني ەگەر تۇشكىرىپ  «ٴالحامدۇليللا» دەپ ايتسا، وعان «يارحامۋكۋم اللا» دەپ، اللادان جاردەم تىلەۋ، شاقىرعاندا جاۋاپ بەرۋ، اۋىرعاندا كوڭىلىن سۇراپ زيارات ەتۋ جانە جانازاسىنا قاتىسۋ»[2].

وسى بەس امالدىڭ العاشقىسى – ەڭ قاراپايىم بولعان ىس-ارەكەتىمىز سالەمدەسۋ. امانداسۋ باۋىرمالدىلىقتى ارتتىرۋ كەزىندە ەڭ كەرەكتى قۇرال بولىپ تابىلادى. «سالەم – ٴسوزدىڭ باسى» دەمەكشى، بۇل ٴحاديستىڭ باسىندا كەلىپ وسىنى مەڭزەپ تۇر.  قۇران كارىمدە: «قاشان سەندەرگە سالەم بەرىلسە، ودان جاقسىراق نەمەسە سونىڭ ٴوزىن قايتارىڭدار!»[3] – دەپ ٴامىر ەتكەن.

بىردە پايعامبارىمىزدان (س.ع.س.): «ٴيا، راسۋلۋللا! يسلامداعى ەڭ جاقسى امال قانداي؟» – دەپ سۇراعاندا: «مۇقتاجدى تاماقتاندىرۋىڭ جانە تانىساڭ دا، تانىماساڭ دا كەزدەسكەنمەن سالەمدەسۋىڭ»، – دەپ جاۋاپ بەرگەن ەكەن[4]. سالەمدەسۋدى ەڭ جاقسى امال دەگەن سەبەبى ادام اراسىندا تاتۋلىقتى، اۋىزبىرشىلىك ساقتاۋ – يسلام ٴدىنىنىڭ ماقسات ەتىلگەن باستى كريتەرياسى. ونى جۇزەگە اسىرۋ دا ەڭ ٴبىرىنشى سالەممەن ىسكە اسپاق. جۇرەكتەگى ماحابباتتى وياتاتىن امال دا وسى. پايعامبارىمىز (س.ع.س.) اسحابتارىنان: «بىر-بىرلەرىڭدى جاقسى كورۋلەرىڭ ٴۇشىن نە ىستەۋ كەرەكتىگىن ايتايىن با؟!» - دەپ سۇراپ، ىلە-شالا «ٴوز ارالارىڭدا سالەمدى جايىپ تارقاتىڭدار»، – دەگەن ەكەن.

مۇسىلماننىڭ مۇسىلمانعا دەگەن مىندەتتەرىمىزدىڭ ەكىنشىسى – تۇشكىرگەن كەزدە «ٴالحامدۇليللا»، ياعني اللاعا ماداق دەسە، «يارحامۋكۋم اللا» دەپ دۇعا ايتۋ. جالپى الْعُطَاسُ مِنَ اللَّهِ ، وَالتَّثَاؤُبُ مِنَ الشَّيْطَانِ  «تۇشكىرۋ – راحماننان، ەسىنەۋ – شايتاننان»[5] دەلىنگەن ساحيح حاديس تە كەلەدى.

تۇشكىرگەن ادامعا ايتىلاتىن (يرحمك الله) «يارحامۋكاللا» اللا سەنى راحىم قىلسىن دەگەن دۇعا سوزگە كەلەر بولساق، پايعامبارىمىز (س.ع.س.) ساحابالارمەن وتىرعان كەزدە ادام اتانىڭ جاراتىلىسى تۋرالى بايانداپ كەلىپ بىلاي دەدى:

لما نفخ في آدم فبلغ الروح رأسه عطس فقال : الحمد لله رب العالمين فقال له تبارك وتعالى  يرحمك الله

«اللا تاعالا ادامعا (ع.س.) رۋحتى ۇرلەگەن كەزدە ادام تۇشكىردى دە: «الەمنىڭ راببىسىنا ماقتاۋلار بولسىن دەپ ايتتى. سوندا اللا تاعالا: «اللا سەنى راحىم ەتسىن دەدى»[6].

دەمەك، ادامنىڭ (ع.س.) ەڭ العاش ىستەگەن امالى تۇشكىرۋ بولسا، اللانىڭ ادامعا دەگەن ەڭ العاش تىلەگى – راحىمى مەن مەيرىمدىلىگى. 

مۇسىلمان مەن مۇسىلمان اراسىنداعى مامىلەسى دۇعامەن باستالىپ دۇعامەن اياقتالادى. سەبەبى، «اللانىڭ جانىندا دۇعادان اسقان قۇندى نارسە جوق».[7] پايعامبارىمىز (س.ع.س): «سەندەرگە دۇشپاننان قورعايتىن ٴارى ريزىقتى مولايتاتىن ٴبىر نارسەنى ايتايىن با؟ – دەپ سۇراپ، كەيىن: «كۇندىز-تۇنى اللاعا دۇعا ەتىڭدەر. ويتكەنى، دۇعا – ٴمۇمىننىڭ قارۋى»[8]، – دەگەن. ال، «ٴبىر ٴمۇمىننىڭ باۋىرىنا جاساعان دۇعاسىنداي جىلدام قابىل بولاتىن دۇعا جوق»[9].

ٴبىزدىڭ باۋىرىمىزدىڭ الدىنداعى مىندەتىمىزدىڭ تاعى ٴبىرى – ناۋقاستانىپ قالعان كەزدە زيارات ەتىپ، جاعدايىن سۇراپ بارۋ. سەبەبى، ادام دىندەس باۋىرىن جالعىز تاستاماۋى كەرەك. امانشىلىقتا دا، قيىنشىلىقتا دا جانىنان تابىلۋ – ٴار مۇسىلماننىڭ باۋىرى الدىنداعى مىندەتى. شىن دوس قيىنشىلىقتا تانىلادى دەمەكشى، باسىنا كۇن تۇسكەندە تابا الماي قالاتىن باۋىرلارىمىز دا بار.

ال، پايعامپارىمىز (س.ع.س.) اۋىرعان ادامدى تانىسىن تانىماسىن، تۋىسى بولسىن-بولماسىن زيارات ەتۋدى بۇيىرعان ٴارى ٴوزى دە سونى امالعا اسىرعان. ماسەلەن، ايشا  انامىزدان (ر.ا.) جەتكەن حاديستە ساعد يبن مۋاز (ر.ا.) حانداق سوعىسىندا جارالانىپ، ناۋقاستانىپ قالعان كەزدە پايعامبارىمىز (س.ع.س.) ٴاردايىم ٴوزى قاداعالاپ، جازىلىپ كەتكەنشە قاسىندا بولعان دەپ كەلەدى[10]. قۇدسي حاديستە اللا تاعالا اقىرەتتە ٴبىر پەندەسىنە بىلاي دەيدى ەكەن:

يَا بْنَ آدَمَ مَرِضْتُ فَلَمْ تَعُدْنِي ؟ قَالَ : يَا رَبِّ كَيْفَ أَعُودُكَ وَأَنْتَ رَبُّ الْعَالَمِينَ؟ قَالَ : أَمَا عَلِمْتَ أَنَّ عَبْدِي فُلانًا مَرِضَ فَلَمْ تَعُدْهُ ؟ أَمَا عَلِمْتَ أَنَّكَ لَوْ عُدْتَهُ لَوَجَدْتَنِي عِنْدَهُ؟

«مەن اۋىرىپ قالعاندا كوڭىلىمدى سۇراپ كەلمەدىڭ بە؟»  سوندا الگى پەندە: «ۋا، راببىم! سەن الەمدەردىڭ جاراتۋشىسى بولا تۇرا مەن سەنى قالاي زيارات ەتەمىن؟!» – دەپ ايتقاندا، اللا تاعالا بىلاي دەيدى ەكەن: «پالەنشە پەندە اۋىرعان كەزدە، سەن ونى زيارات ەتكەنىڭدە، مەنى سونىڭ قاسىنان تاباتىن ەدىڭ»[11]

دەمەك، ناۋقاستانىپ قالعان ادامدى زيارات ەتكەن بولساق، اللا تاعالانى دا زيارات ەتكەن بولادى ەكەنبىز. جانە زيارات ەتۋىمىزبەن شەكسىز ساۋاپتارعا كەنەلەدى ەكەنبىز. وسىنىڭ بارشاسى – باۋىرماشىلىقتى ارتتىرۋعا ۇمىتشاق پەندەنى قىزىقتىراتىن حاديستەر.

حاديستە كەلەتىن باۋىرىمىزدىڭ الدىنداعى تاعى ٴبىر مىندەتىمىز – ومىردەن وزعان كەزدە جانازاسىنا قاتىسىپ، ارتىنان دۇعا جاساپ، شاريعاتقا ساي جەرلەۋ بولىپ تابىلادى. بۇل امال دا دىنىمىزدە باۋىرىمىز ٴۇشىن جاسالۋى مىندەت بولعانىنىڭ سەبەبى، دىندەس باۋىرىمىز بۇل ومىردەن وتكەسىن امال داپتەرى جابىلىپ، تەك دۇعا ەسىكتەرى اشىق بولادى. جانە ول ادامعا ەشقانداي جاردەم بولمايتىن قيامەت كۇنى باۋىرىنىڭ دۇعاسى اللانىڭ قالاۋىمەن شاپاعاتشى بولماق. بۇل دۇنيەدە ەشقانداي قيىنشىلىقتا تاستاماعان باۋىرى اقىرەتتە دە اللا تاعالا قول ٴۇشىن بەرىپ، دۇعا ارقىلى جاردەم بەرۋگە مۇمكىنشىلىك بەرگەن. 

باۋىرىمىزدىڭ الدىنداعى بۇل مىندەتىمىز ٴۇش دارەجەدەن تۇرادى:

  1. جانازا نامازىنا قاتىسۋ،
  2. جانازا نامازىنا قاتىسىپ، جەرلەۋىنە بارۋ،
  3. جانازا وقۋىنا دا، جەرلەۋىنە دە قاتىسىپ، ارتىنان دۇعا قىلىپ ٴجۇرۋ.

ٴبىزدىڭ باۋىرىماشىلىعىمىزدى ارتتىراتىن دا، كورسەتەتىن دە وسى امالدار. ٴدىنىمىزدىڭ بەرىكتىگى – تاتۋلىقتا. جۇرەگىمىزدىڭ تىنىشتىعى –بەيبىتشىلىكتە. وزگە ادامداردىڭ بويىندا جوق بۇل قاسيەتتەردى ادەتكە اينالدىرىپ، ۇمىتىلىپ بارا جاتقان سۇننەتتەردى تىرىلتەيىك. ونسىزدا كەيبىر جاستار سەنىڭ اقيداڭ اناداي، مەنىڭ اقيدام مىناداي دەپ اقيدا ماسەلەسىن ورتاعا سالىپ، امانداسۋدان دا قالىپ ٴجۇر. اقيدانىڭ دۇرىس، بۇرىس ەكەنىن شەشۋىن عالىمدارعا بەرەيىك تە، ومار (ر.ا) قاعبادان دا قۇرمەتتى دەگەن دوستىقتى، باۋىرلىقتى ۇمىتپايىق، اعايىن!!!



[1] بۋحاري، «ٴال-مازاليم»، 2310.
[2] ساحيح مۋسليم، 2162.
[3] «نيسا» سۇرەسى، 86-ايات.
[4] يمام بۇحاري، يمام ٴمۇسلىم
[5] تيرميزي، 2689.
[6] يبن حيببان، 2081.
[7] تيرميزي، «داۋاعات»، 1/3370.
[8] حايسامي، «ٴماجما»، 147
[9] تيرميزي، «بير»، 50.
[10] بۇحاري، «جانايز»، 30.
[11] مۋسليم، «عياداتۋل ماريد»، 43.

رۋسلان سۇلتانوۆ
date02.05.2018readCount889printباسىپ شىعارۋ