مولدا دۇمشە بولسا، قىرىق شايتان جابىلىپ نەسى بار؟
Молда дүмше болса, қырық шайтан жабылып несі бар?

«ٴتارتىپسىز كىم؟ قوجا! وڭباعان كىم؟ قوجا!» دەگەندەي، جاسىراتىنى جوق بۇگىنگى قوعامدا «دۇمشە كىم؟ مولدا! ارامزا كىم؟ مولدا!» دەگەن سەكىلدى يمامداردىڭ يميدجىنە كىر كەلتىرەتىن، «مولدا» دەگەن ٴقادىرلى ۇعىمدى قور قىلاتىن تۇسىنىك كەزىپ ٴجۇر. مۇنداي تۇسىنىك كەيىنگى كەزدە عانا پايدا بولعان جوق، كەڭەس ۇكىمەتىنەن بەرى بار ەدى. جالپى، مولدالاردىڭ مۇنداي جاماناتقا قالاتىنداي نە جازىعى بار ەدى؟ «مەشكەي دەگەن جاقسى ات ەمەس» دەگەن سەكىلدى بۇگىندە ساناعا ابدەن ٴسىڭىپ قالعان تەرىس تۇسىنىك قايدان پايدا بولدى؟

قازاقتا مولدا دەگەن كىم ەدى؟ قازاق ٴتىلىنىڭ تۇسىندىرمەلى سوزدىگىندە مولداعا «قۇراندى، ٴدىني عيباداتتى جاقسى بىلەتىن، ٴدىني ٴراسىمدى اتقارۋشى، مۇسىلمانداردىڭ ٴدىني قىزمەتكەرى» دەگەن انىقتاما بەرىلەدى. ياعني، ٴدىني ٴبىلىمى جوعارى، ٴدىندار، تاقۋا جاندى قازاق مولدا دەگەن. مولدا قوعام ىشىندە ساۋاتتىلىعىمەن دە ەرەكشەلەنىپ تۇراتىن بولعان.

ادەبيەتشى  ناۋرىزباي اقباي قۇراستىرعان «ٴداستۇرلى اتاۋلار» كىتابىندا دا: «مولدا، موللا – مۇسىلماننىڭ ٴداستۇر ٴجون-جوسىعىنىڭ بىلگىرى، ٴدىن قىزمەتكەرى، ٴدىن مەكتەبىنىڭ ۇستازى، ٴبىلىمدى، وقىمىستى ادام»، – دەلىنگەن.

ماحامبەت وتەمىس ۇلىنىڭ: «حات وقيدى مولدالار، قالاممەن تارتقان سيادان»، – دەگەن ولەڭىنەن مولدالاردىڭ سول كەزدە ساۋاتتى تۇلعا بولعانىن اڭعارامىز.

عالىم، ابايتانۋشى ومار جالەل: «بۇرىن قازاقتىڭ مولدالارى قانداي بولعان؟ ولار قيسسا-داستانداردى جاتقا ساپىرعان عوي. «قوزى كورپەش – بايان سۇلۋ»، «فارحات – شىرىن» سياقتى داستانداردى جاتقا ايتىپ وتىرعان. مولدا – «عۇلاما» دەگەن ٴسوز»، – دەيدى. دەمەك، قازاقتىڭ ىشىندەگى مولدالار قازاق ٴتىلىنىڭ جىلىگىن شاعىپ، مايىن ىشەتىن، سوزگە شەشەن، جىر-داستانداردى جاتقا بىلەتىن اعارتۋشى عالىم بولعان.

ال اراب تىلىندە «مولدا» ٴسوزى «ٴماۋلا» تۇبىرىنەن شىعىپ، عالىم، ۇستاز، شەيح، فاقيھ، اسا قۇرمەتتى دەگەن تەرەڭ ٴىلىم يەلەرى ماعىناسىندا كەلەدى.

ٴتىپتى، مولدانى اراب ٴتىلى سوزدىگىندەگى «ٴمالا’ٴا» تۇبىرىمەن دە بايلانىستىرىپ جاتادى. «ٴمالا’ٴا» ارابشا «تولعان» دەگەن ٴسوزدى بىلدىرەدى ەكەن. بىلايشا ايتقاندا، مولدا – عىلىممەن تولىسقان تۇلعا.

تىم بولماسا «ٴبىر مولدانىڭ سوڭىنان قىرىق شايتان ەرەدى» دەگەن ماقالدىڭ وزىنە وي جۇگىرتىپ كورىڭىزشى. وسى ماقالدىڭ ٴوزى بىزگە مولدانىڭ يمان شكالاسىن كورسەتىپ تۇر ەمەس پە؟ ياعني، مولدانى تۋرا جولدان اداستىرۋ ٴۇشىن قىرىق شايتان كۇش سالعان. دەمەك، قازاقتا مولدا ۇعىمى و باستان دۇمشەلىكتى ەمەس، تاقۋالىقتى كورسەتكەن. مولدا دۇمشە بولسا، وعان قىرىق شايتان جابىلىپ نەسى بار؟

نەگىزى «مولدانىڭ ايتقانىن ىستە، ىستەگەنىن ىستەمە» دەگەن ٴسوز دە مولدالاردىڭ تاقۋالىعىنا قاتىستى ايتىلعان بولاتىن. سەبەبى، مولدالاردىڭ رۋحاني كەمەلدىككە جەتۋ جولىنداعى امالدارى قاراپايىم حالىققا اۋىر سوعاتىندىقتان جۇرت مولدانىڭ ىستەگەنىمەن ەمەس، ايتقانىمەن ٴجۇرۋدى ناسيحات ەتكەن. بۇگىندە، وكىنىشكە قاراي، بۇل ٴسوزدى مۇلدەم باسقا قىرىنان تۇسىنەتىن بولدىق.

وسىلاردان كەيىن «نە سەبەپتى وسىنداي ٴدىني لاۋازىمدى تۇلعا، ۇلكەن عۇلاما، ٴدىن مەكتەبىنىڭ ۇستازى ٴبىزدىڭ قوعامدا ارامزا، دۇمشە اتانىپ وتىر؟» دەگەن سۇراق تۋادى.

مۇنى ٴبىز قازاق ۇلتىنا، قازاق دىنىنە قارسى جاسالعان يدەولوگيانىڭ جەمىسى دەپ بىلەمىز. كەڭەس ۇكىمەتى «قازاقتى ۇلتسىزداندىرۋدىڭ ٴتاسىلى – ٴدىنى مەن تىلىنەن ايىرۋ» ەكەنىن جاقسى بىلگەن. جانە بارلىق قيتۇرقى ساياساتىن وسى ەكى قۇندىلىعىمىزدىڭ اياسىندا جۇزەگە اسىرعان.

ماسەلەن، تىلدەن ايىرۋ ٴۇشىن توتە جازۋىمىزدى الىپ تاستاپ، كيريلليسانى ەنگىزدى. بۇل ساياساتتى احمەت بايتۇرسىن ۇلى «قازاق» گازەتىنىڭ 1914 جىلعى ٴبىر سانىندا: «روسسيا قولاستىندا ٴتۇرلى ٴتىلدى، ٴتۇرلى ٴدىندى، ٴتۇرلى جازۋ-سىزۋدى تۇتىنىپ وتىرعان جۇرتتار بار. سولاردىڭ ٴبارى ٴتىلىن، ٴدىنىن، جازۋ-سىزۋىن ورىسقا اۋدارسا، ۇكىمەتكە ونان ۇنامدى ٴىس بولماس. ...ۇكىمەتكە كەرەگى – مەملەكەتتەگى جۇرتتىڭ ٴبارى ٴبىر تىلدە، ٴبىر دىندە، ٴبىر جازۋدا بولۋ، ال ٴار حالىققا كەرەگى – ٴوز ٴدىنى، ٴتىلى، جازۋىن ساقتاۋ»، – دەپ ايقارا ەتەدى. مىنە، وسىلايشا ٴتىل مەن دىننەن الاستاتۋ ٴۇشىن رەسەي بىزدەن توتە جازۋدى الىپ تاستايدى.

ال توتە جازۋ اراب قارپىندە بولعاندىقتان، ۇلتىمىزدى دىنگە بايلاپ تۇرعانىن بىلەسىزدەر. قازاق توتە جازۋدان ايرىلعان سوڭ قۇراننىڭ بەتىن اشۋدان قالدى. ويتكەنى، اراب ٴقارپى قازاق ٴۇشىن جات بولا باستادى. وسىعان بايلانىستى احمەت بايتۇرسىن ۇلى مىنانداي ارگۋمەت ايتادى: «دىنمەن بايلاسقان جازۋ ٴدىن جوعالماي جوعالمايدى». دەمەك، ٴدىندى جوعالتۋ ٴۇشىن وتارلاۋشى ەلگە جازۋدى دا جوعالتۋ كەرەك بولدى.

قازاقتى دىننەن ايىرۋدىڭ تاعى ٴبىر ٴتاسىلى – قازاق جەرىنە دۇمشە مولدالار جىبەرۋ بولدى. رەسەي يمپەرياسى قازاقتىڭ مولدانى، جالپى ٴدىن عۇلاماسىن قاشان دا تورىنە شىعارىپ، سىيلى ەتەتىنىن جاقسى بىلەدى. سول ٴۇشىن قازاق دالاسىنا ارنايى دۇمشە مولدالاردى دايىنداعان. ول مولدالار قازاق دالاسىنا سەبىلگەن شپيوندىق قىزمەتتىڭ دانەگى بولدى. رەسەيگە قازاق تۋرالى اقپاراتتاردىڭ ٴبىرازى وسى مولدالار ارقىلى جەتىپ تۇرعان. ۋيكيپەديا ەنسيكلوپەدياسىندا دا «مولدا» ٴسوزىن تەرىپ قالساڭىز، «قازاق جەرىندە پاتشالىق رەسەي بيلىگى تۇسىندا مولدا قىزمەتىن اتقارعان ٴدىني قىزمەتكەرلەردىڭ مىندەتتەرى مەملەكەتتىك قاۋلىلارمەن بەلگىلەنىپ، شەنەۋنىكتەردىڭ باقىلاۋىندا بولدى»، – دەپ جازىلعان. بۇل دا جوعارىداعى سوزىمىزگە دالەل بولا الادى.

ال ناعىز ٴدىندار، عۇلاما، تاقۋا مولدالاردى رەسەي قۋدالاۋعا سالعان. مولدا تاپشىلىعىن سەزىنگەن سوڭ كەيبىر اۋىلداردا «ٴالىپتى تاياق دەپ بىلەتىن» بىرەۋ بولسا، سونى مولدا ەتكەن.

مىنە، سول كەزدە، شاكارىم ايتپاقشى، «شالا مولدالار» شىعا باستادى. ٴدال وسىنداي ميسسياداعى مولدالار «مولدا» اتىنا كىر كەلتىرە باستادى. الاش زيالىلارى ۇلتتى العا تارتۋدى كوزدەسە، بۇل مولدالار ەسكىشىلدىكتى كوكسەپ، كەرى تارتتى.

مۇنداي مولدالاردى سوگىپ شاكارىم قۇدايبەردى ۇلى: «قۇراندى مولدا تەرىس وقىر، داعاراداي سالدەسى» دەدى. تاعى ٴبىر جازباسىندا: «ٴدىن بوياۋلاعان شالا مولدا مەنەن ٴوز بالاسىن شىرقىراتىن مال مەن شالعا ساتقانداردىڭ ٴسوزىن شاريعات دەپ تالاسىپ وتىرىپ، سوگىسىپ كەكتەسەتۇعىن نە ٴجون بار؟»، – دەيدى.

ال ٴسابيت دونەنتايەۆ: «بىلەمىز الدانىپ، جالدانىپ، سوپىنىڭ، مولدانىڭ قىلعانىن»، – دەپ سول كەزدەگى مولدالاردىڭ ايلاسىنا ناليدى.

جامبىل جابايەۆ تا مولدالارعا «شاعىم» ايتىپ:

وقىمايمىن مولدادان،
ەكى يىعىن قومداعان.
بالا كەلسە ساباققا،
جەم اڭدىعان دوربادان.
اق سالدەسى باسىڭدا،
بوز ىنگەندەي بوزداعان.
ٴقايتىپ ساباق بەرەدى،
ايتقانى ىشكە قونباعان، – دەپ ولەڭىنە قوسادى.

مىنە، وسىدان كەيىن ەل اراسىندا «ولەڭدى جەردە وگىز سەمىرەدى، ٴولىمدى جەردە مولدا سەمىرەدى»، «اڭقاۋ ەلگە ارامزا مولدا»، «مولدالارعا مال قايعى، مومىندارعا جان قايعى»، «ايۋعا ناماز ۇيرەتكەن تاياق، مولداعا ناماز ۇيرەتكەن تاماق»، «الا شاپاندى مولدا دا ٴبىر، الا قاناتتى ساۋىسقان دا ٴبىر، ەكەۋى دە ارام نيەت: جىعىلعاننىڭ قاسىندا، ولگەننىڭ باسىندا»، «قوجا، مولدا ەلدى ازدىرار، تىكەن، قۋراي جەردى ازدىرار»، «مولدانىڭ سالدەسى اق بولعانمەن، نيەتى قارا»، «مولدا «بەرەمىن» دەگەن ٴسوزدى بىلمەيدى، «الامىن» دەگەن ٴسوزدى بىلەدى»، «تاي جامانى – جورعا، ادام جامانى – مولدا»، «شارتىق قوشقار قوي بۇزار، دۇمشە مولدا ٴدىن بۇزار» دەگەن سەكىلدى تىزە بەرسەڭ «مولدادان» جيىركەندىرەتىن ماقالدار شىعا باستادى.

ەندى وسىدان كەيىن ەل اراسىنان سۇيكىمدى مولدا تاۋىپ كور. وكىنىشكە قاراي، سول كەزدەگى ساياسي جۇيەنىڭ سىزاتى ٴالى كۇنگە دەيىن وشپەي كەلەدى. ٴقازىر دە مولدا دەگەندە مۇرنىن تىجىرايتاتىندار از ەمەس. ٴتىپتى، وسكەندە «مولدا بولامىن» دەگەن بالانى كورمەيسىز. ال «مولدا بولامىن» دەيتىن بالا بولسا، وعان اتا-اناسى تىجىرىنا قارايتىن بولدى. مىنە، وسىلايشا «مولدا بول، بالام!» دەگەن تاماشا باتانىڭ دا ٴقادىرىن قاشىرىپ العاندايمىز. بىلە بىلسەڭىز، سول كەزدە بالا ٴۇشىن بۇدان ارتىق باتا بولمايتىن. ويتكەنى، ول كەزدە مولدا بولۋ ۇلكەن تۇلعا بولۋ ەدى.

ٴالى كۇنگە دەيىن وسىنداي تۇسىنىكتىڭ ەل اراسىندا تورۋى قۇلدىق سانادان ارىلا الماي كەلە جاتقاندىعىمىزدى كورسەتەدى. ياعني، مولدا دەگەندە كىمنىڭ ويىنا، ەڭ اۋەلى، ارامزا مەن دۇمشە دەگەن تۇسىنىك كەلسە، وندا ونىڭ ساناسى ٴالى دە كەڭەستىك وتاردان ارىلماعانى. ايتپەسە، وسى مولدا ەمەس پە تۋعاندا ازانىن شاقىرىپ، ولگەندە جانازاسىن شىعاراتىن؟

سوندىقتان دا، بىزگە مۇنداي تۇسىنىكتەن سانامىزدى شاياتىن ۋاقىت جەتتى. بۇگىنگى تاڭدا مولدالاردىڭ ساپاسى كوتەرىلىپ جاتقاندا، مولداعا قاتىستى جۇرتتىڭ دا ساناسى كوتەرىلۋى ٴتيىس دەپ ەسەپتەيمىز. 

سالتان سايران ۇلى
date10.04.2013readCount6973printباسىپ شىعارۋ