سۋرەت سالۋ حارام با؟
Сурет салу харам ба?

ارداقتى پايعامبارىمىز (س.ا.ۋ.) ٴبىرشاما حاديستەرىندە جاندى زاتتىڭ سۋرەتىن سالۋدى ۇناتپاعانى، ٴتىپتى كەيدە وعان قاتاڭ تىيىم سالعاندىعى ايتىلادى[1]. سوندىقتان، كوپشىلىگىمىزدىڭ «شاريعاتقا تەرىس ارەكەت ەمەس پە؟» دەپ سۋرەت سالۋعا كۇمانمەن قاراۋىمىز زاڭدى. الايدا، سۋرەت ونەرى دامىپ، قوعامنىڭ اجىراماس بولىگىنە اينالعان بۇگىنگى تاڭدا سۋرەتكە بايلانىستى ايتىلعان حاديستەردىڭ ماقسات-مۇراتى نە، شىنىمەن-اق حارام با، الدە باسقا دا ۇكىمدەرى بار ما دەپ تەرەڭ ۇڭىلگىسى كەلەتىندەر دە جوق ەمەس. بۇگىنگى ماقالامىزدا وسى تاقىرىپ توڭىرەگىندە ٴسوز قوزعاعاندى ٴجون كوردىك. 

جالپى العاندا، عالىمدار سۋرەت اتاۋىن[2] تورتكە ٴبولىپ قاراستىرادى:

ٴبىرىنشى – جانسىز زاتتاردىڭ سۋرەتى جانە ولاردى بەينەلەۋ. گۇل، اعاش، اسپان، جەر نەمەسە اۆتوكولىك، ۇشاق، ٴۇي ىسپەتتى جانسىز زاتتاردىڭ سۋرەتىن سالۋعا، ولاردى ٴىلىپ قويۋعا رۇقسات ەتىلگەن[3]. ويتكەنى، ساحابا يبن ابباس جاندى زاتتىڭ سۋرەتىن سالماۋ جايىندا ٴحاديستى ريۋايات ەتكەننەن كەيىن: «سۋرەت سالار بولساڭ، مىنا اعاش سياقتى جانسىز زاتتاردى بەينەلە»[4]، – دەگەن. وسى تۇرعىدان العاندا، جانسىز دۇنيەلەردى سالۋ، ولاردى ٴىلىپ قويۋ، تۇتىنۋ شاريعاتقا تەرىس ەمەس. عالىمداردىڭ توقتامى – وسى[5].  

ەكىنشى – جاندى زاتتاردىڭ سۋرەتتەرىن كورپە، جاستىق، اياقتىڭ استىندا جاتاتىن توسەنىشتەرگە نە ىدىس-اياق سياقتى تۇرمىستىق زاتتارعا قولدانۋ جايىندا[6]. ٴبىر كۇنى جابرەيىل پەرىشتە پايعامبارىمىزدان ۇيىنە كىرۋگە رۇقسات سۇرادى. پايعامبارىمىز: «كىرىڭىز!»، – دەگەندە، پەرىشتە: «ۇيىڭدە سۋرەتى بار پەردە تۇرعاندا قالاي كىرەمىن؟ سەن بىلاي جاسا، پەردەنىڭ سۋرەتىن كەسىپ الىپ، جاستىقتى تىستا نەمەسە جەرگە توسەنىش قىل»، – دەدى.[7] ياعني، سۋرەتتى ٴىلىپ قويماي، تەك وسىنداي توسەنىش رەتىندە قولدانۋعا بولاتىنىن مەڭزەپ تۇر. سونداي-اق، تابيعين (ساحابالاردى كوزى كورگەن) اكرامانىڭ[8] ايتۋى بويىنشا: «بۇرىنعىلار سۋرەتتەردى ٴقادىرسىز ەتىپ كورسەتەتىن جەرلەردە پايدالانۋعا رۇقسات بەرگەن»، – دەيدى. جانە عالىم ۋرۋا بين ٴزۋبايردىڭ[9] ورىندىعىنىڭ شىنتاق قويعىشىندا ەر كىسىلەر مەن قۇستاردىڭ مۇسىندەرى بەينەلەنگەن  ەكەن[10]. بۇل ماسەلە جايىندا، حانافي ٴمازھابىنىڭ ايگىلى عالىمى يبن ٴابيديننىڭ (ر.ا.) مىناداي تۇجىرىمى بار: «پايعامبارىمىزدىڭ سۋرەتكە تىيىم سالۋداعى ماقساتى – سۋرەتتىڭ دارەجەسىن كوتەرىپ، قادىرلەمەۋ جانە پۇتقا تابىنۋشىلارعا ۇقساماۋ بولىپ تابىلادى... توسەنىش سەكىلدى ٴقادىرسىز ەتىپ كورسەتەتىن جەرلەردەگى سۋرەتتەر پەرىشتەلەردىڭ ۇيگە كىرۋىنە كەدەرگى كەلتىرمەيدى»[11]. 

ٴۇشىنشى – سۋرەتتى ۇيگە ٴىلۋ. جالپى العاندا، جاندى نارسەنىڭ سۋرەتىن قادىرلەپ، ۇيگە ٴىلىپ قويۋدى حانافي ٴمازھابىنىڭ عالىمدارى «ماكرۇھ» دەسە [12]، شافيعي ٴمازھابى عالىمى يمام ٴناۋاۋي «حارام» دەپ ۇكىم بەرگەن. ال، ساحابا ٴابۋ باكىردىڭ (ر.ا.) نەمەرەسى، عۇلاما قاسىم بين مۇحاممەتتىڭ بۇل ماسەلەدەگى ۇستانىمى مىناداي: «تەك ماتاعا توقىلعان سۋرەتتەرگە رۇقسات. ونى ٴىلىپ قويۋ كۇنا ەمەس. ٴبىراق، ودان وزگە  اعاشتان ويىپ، تەمىردەن قۇيىپ جاساعان جاندى زاتتىڭ ٴمۇسىنى مەن قابىرعا سياقتى تەگىس نارسەلەرگە بەينەلەنگەن جاندى نارسەنىڭ سۋرەتتەرى – ماكرۇھ. ويتكەنى، حاديستە ماتاداعى سۋرەتتەرگە عانا رۇقسات ەتكەن»، –  دەيدى. ٴتىپتى، بۇرىنعى عالىمداردىڭ اراسىندا: «تەك ويىپ جاسالعان  سكۋلپتۋرا (ٴمۇسىن) – حارام. ودان وزگە سۋرەتتەرگە رۇقسات»[13]، – دەيتىندەر دە بولدى. كوپتەگەن حاديستەرگە ۇڭىلسەك، پايعامبارىمىز ۇيدە سۋرەتتىڭ بولۋىن حارام دەمەي، تەك ۇناتپاعانى بايقالادى. سوندىقتان دا، ۇيگە سۋرەت ٴىلۋدى حارام دەۋدىڭ ورنىنا ماكرۇھ دەگەنىمىز دۇرىسىراق. بۇعان دالەل رەتىندە، بۋسر بين ساعيد بىلاي اڭگىمەلەيدى: «ٴزايد بين حاليد (ر.ا.) اۋىرىپ قالدى. ٴبىز ونىڭ كوڭىلىن سۇراۋ ٴۇشىن ۇيىنە باردىق. (ۇيىنە بارعانىمىزدا) ەسىگىندە سۋرەتى بار پەردە ٴىلىنىپ تۇرعان ەكەن. سۋرەتتى كورىپ مەن (قاسىمداعى) ۋبايدۋللا ال-حاۋالانيگە:«كەشە عانا ٴزايد بىزگە «پەرىشتەلەر سۋرەتى بار ۇيگە كىرمەيدى» دەگەن ٴحاديستى ايتقان جوق پا ەدى؟!»، – دەگەنىمدە، ۋبايدۋللا ماعان: «سەن ونىڭ (ٴحاديستىڭ جالعاسىندا) «ماتاعا كەستەلەنىپ سالىنعان سۋرەتتەن باسقاسى» دەگەن ٴسوزىن ەستىمەدىڭ بە؟»، – دەپ جاۋاپ بەرگەن ەدى[14].

ايشا انامىز دا پايعامباردان (س.ا.ۋ.) ريۋايات ەتكەن حاديستەرىنىڭ بىرىندە: «بىزدە قۇستىڭ بەينەسى سالىنعان ٴبىر پەردە بار ەدى. ول ۇيگە كىرگەن كىسىنىڭ ٴدال قارسى الدىندا تۇراتىن. ٴبىر كۇنى پايعامبارىمىز ماعان: «مىنانى اۋىستىرىپ قويشى. مەن كىرگەن سايىن ونى كورەم، (كورگەن سايىن) دۇنيە ەسىمە تۇسەدى»، – دەگەن ەدى. جانە ٴبىزدىڭ سۋرەتتەرمەن ورنەكتەلگەن «بۇرمەلى بارقىت»[15] كيىمىمىز بار-دى. ٴبىز ونى كەسپەي، كيىپ جۇردىك»[16]. بۇل جەردە پايعامبارىمىز سۋرەتى بار پەردەنى دۇنيەنى ەسكە تۇسىرەتىندىگى ٴۇشىن عانا ۇناتپاعانىن اڭعارۋعا بولادى[17]. سەبەبى، ول كەزدە سۋرەتى بار پەردەلەر قىمبات كورىنىپ، بايلىقتىڭ نىشانى سەكىلدى بولعان. جانى قاراپايىمدىلىقتى سۇيەتىن پايعامبارىمىزعا بۇل ۇنامايتىن.

يمام تيرميزي ۋتبادان مىناداي حاديس ريۋايات ەتەدى: «ابدۋللا بين ۋتبا  ابۋ تالحا ال-انساريگە (ر.ا.) حال-جاعدايىن سۇراۋعا بارعاندا، قاسىندا ٴساھل بين حانيف اتتى ساحابا وتىر ەكەن. ٴابۋ تالحا استىنداعى سۋرەتى بار توسەنىشتىڭ كوزىن جويۋ ٴۇشىن ٴبىر ادامدى شاقىردى. مۇنى كورىپ تۇرعان ٴساھل ودان: «ونى نەگە  قۇرتقىڭ كەلەدى؟»، – دەپ سۇرادى. ٴابۋ تالحا: «ويتكەنى، وندا سۋرەت بار. پايعامبارىمىز سۋرەت جايىندا نە ايتقانىڭ سەن دە بىلەسىڭ»، – دەپ جاۋاپ بەردى. سوندا ساحابا ٴساھل: «اللانىڭ ەلشىسى «ماتاعا كەستەلەنگەن سۋرەت باسقا» دەگەن جوق پا ەدى؟»، – دەپ تاعى سۇرادى. بۇل سۇراققا ٴابۋ تالحا (ر.ا.): «راس ايتاسىڭ. الايدا، كوڭىلىمە وسىلاي جاساعانىم جاعىپ تۇر»، – دەگەن جاۋاپ قاتتى.[18]  يمام تيرميزي بۇل حاديسكە «حاسان ساحيح» دەگەن باعا بەرگەن.

دەگەنمەن، سۋرەت جايىندا قاتاڭ تۇردە ەسكەرتۋ جاساعان حاديستەر دە جوق ەمەس. ەندەشە، ولار  «جوعارىدا ايتىلعان سۇننەتكە قايشى ەمەس پە؟» دەگەن سۇراق تۋىندايدى. بۇعان بايلانىستى حانافي  ٴمازھابىنىڭ عالىمى بادرۋددين ٴال-ايني «ساحيح بۋحاري» كىتابىنا جازعان تۇسىندىرمەسىندە جوعارىداعى حاديستەردى نازارعا الا وتىرىپ، مىناداي تۇجىرىمدى العا تارتادى: «يسلامنىڭ اۋەلگى كەزەڭىندە پۇتقا تابىنۋشىلىق ٴوز كۇشىن ٴالى جويا قويماعان ەدى. پايعامبارىمىز بارلىق سۋرەت اتاۋىنان، ٴتىپتى ماتالارعا بەينەلەنگەن سۋرەتتەردەن دە تىيدى. كەيىننەن، «تاۋحيد» سەنىمى تامىرىن تەرەڭ بويلاعان سوڭ، ماتالارداعى سۋرەتتەرگە رۇقسات بەردى. ماتالارداعى سۋرەتتەردى ٴقادىرسىز جەرلەردە قولدانۋعا رۇقسات ەتتى»[19].

ٴتورتىنشى – جاندى زاتتىڭ سۋرەتىن سالۋدىڭ ۇكىمى. جوعارىدا ٴبىز جاندى زات پەن جانسىزدار بەينەلەنگەن سۋرەتتەردى، بۇيىمداردى قولدانۋ، ولاردى تۇتىنۋ جايىندا اڭگىمە ەتتىك. ەندىگى اڭگىمە سۋرەت سالۋشىلار جايىندا بولماق. كەي حاديستەردە، پايعامبارىمىز جاندى زاتتاردىڭ بەينەسىن سالۋعا قاتاڭ تىيىم سالعان.  اللا تاعالا سۋرەتشىلەردى قيامەت كۇنى قاتتى ازاپتاپ جاتىپ: «قانە، جاراتقاندارىڭا جان بىتىرىڭدەرشى» دەيدى» [20]. تاعى ٴبىر حاديستە: «قيامەت كۇنى ازاپتى ەڭ كوپ تارتاتىندار – سۋرەتشىلەر»[21]، – دەپ سۋرەت سالىپ، ٴمۇسىن جاساۋدىڭ اۋىر كۇنا ەكەنىن تۇسىندىرەدى. سونداي-اق، «ادامداردىڭ ەڭ قاتتى ازاپ شەگەتىندەرى – اللانىڭ جاراتۋشى(سيپاتىمەن) باسەكەلەسەتىندەر[22]»، – دەگەن تاعى ٴبىر ٴحاديسى بار. اتالمىش حاديستەرگە ۇڭىلگەن عالىمداردىڭ كەيبىرى «جاندى زاتتىڭ سۋرەتىن سالۋ – حارام» دەگەن ۇكىم شىعارعان [23].  عالىم يبن ابيدين «جاندىنىڭ سۋرەتىن سالۋعا مۇلدەم بولمايدى. ويتكەنى، ول – اللانىڭ جاراتۋشى سيپاتىمەن تايتالاسۋ بولىپ تابىلادى»، – دەي وتىرىپ جاندى زاتتاردىڭ سۋرەتىن سالۋ حانافي ٴمازھابى بويىنشا دۇرىس ەمەس ەكەندىگىن تىلگە تيەك ەتتى [24].  دەسە دە، ماليكي ٴمازھابىنداعى عالىمداردىڭ پايىمداۋىنشا: «بۇل ماسەلەدە حارام بولعان ارەكەت – تەمىر، مىس، اعاش، تاس سياقتى ۇزاق ساقتالاتىن ماتەريالداردى ويىپ جاندى زاتتىڭ ٴمۇسىنىن جاساۋ. ال قاعاز، قابىرعا نەمەسە ماتا سياقتى تەگىس زاتتىڭ بەتىنە سۋرەت سالۋ – حارام ەمەس، تەك - ماكرۇھ. سونداي-اق، قامىر، قاربىز تەكتەس ۇزاققا ساقتالمايتىن زاتتاردان جاسالعان مۇسىندەردىڭ دە ۇكىمى وسىنداي»،[25]  – دەدى. دەمەك، بۇل پىكىرگە سۇيەنسەك، قاعاز بەتىنە نەمەسە قابىرعالارعا ت.ب. سۋرەت سالۋدى كاسىپ ەتەتىندەر جوعارىدا ايتىلعان حاديستەگى تىيىمنىڭ اياسىنا كىرمەيدى.  
سونىمەن قاتار، «ٴحاديستىڭ كوزدەگەنى – پۇتقا تابىنۋشىلىقتىڭ بەلگىلەرىن جويۋ جانە ٴوز شەبەرلىكتەرىن جاراتۋشىمەن قاتار كورەتىندەردىڭ تەرىس پيعىلىن سىناۋ بولىپ تابىلادى. ال مۇنداي تەرىس پيعىلدان ادا سۋرەتشىلەر حارامنىڭ اياسىنا كىرمەۋى ٴتيىس» دەيتىن عالىمدار دا جوق ەمەس. بۇل عالىمدار سۋرەت ونەرىن ونىڭ ىشىندە جاندى نارسەلەردىڭ بەينەسىن سالۋمەن اۋەستەنەتىن سۋرەتشىلەر مىنا تالاپتاردى قاتاڭ ەسكەرگەنى ٴجون دەپ ەسەپتەيدى: بىرىنشىدەن، حالىق قاسيەت تۇتاتىن ٴدىني تۇلعالاردىڭ جانە ەل-جۇرت اسىرا ۇلىقتاپ كەتكەن ٴدىني ەمەس تۇلعالاردىڭ بەينەسى سالىنباۋى كەرەك.

ەكىنشىدەن، سۋرەت سالعان ادامنىڭ كوكەيىندە «اللانىڭ جاراتۋشى سيپاتىمەن باسەكەلەسۋ» دەگەن زارەدەي دە نيەت بولماۋى ٴتيىس.

ۇشىنشىدەن، ادەپسىزدىكتى، بۇزاقىلىقتى ناسيحاتتايتىن سۋرەتتەردى بەينەلەۋدەن اۋلاق بولۋى كەرەك[26].

توقسان اۋىز ٴسوزدىڭ توبىقتاي ٴتۇيىنى:

  1. ۇزاققا ساقتالاتىن ماتەريالدان جاندى زاتتىڭ ٴمۇسىنىن جاساۋ دۇرىس ەمەس.
  2. قاعاز، ماتا سياقتى نارسەلەرگە جاندى زاتتىڭ سۋرەتىن بەينەلەۋگە كەي عالىمدار «حارام» دەپ ۇكىم بەرگەن. ايتسە دە، «بۇل جەردە سۋرەتشىنىڭ نيەتى ماڭىزدى» دەپ سۋرەت سالۋعا رۇقسات بەرەتىن عالىمدار دا بار.
  3. ٴارتۇرلى وسىمدىكتەردىڭ جانە كەز-كەلگەن جانسىز زاتتاردىڭ بەينەسىن سالۋعا رۇقسات. ٴارى بۇلاردىڭ سۋرەتىن ۇيگە دە ٴىلىپ قويۋعا بولادى.
  4. پەرىشتەنىڭ كىرۋىنە كەدەرگى بولاتىندىقتان جاندى زاتتاردىڭ سۋرەتتەرىن ۇيگە ٴىلىپ قويۋ – ماكرۇھ. ويتكەنى، سۋرەتتى جوعارى قويىپ، قادىرلەگەن بولىپ تۇر. ال، سۋرەتى بار توسەنىش، جاستىق، ىدىس-اياق سەكىلدى تۇرمىستىق زاتتاردى قولدانۋ، ونداعى سۋرەتتى قاستەرلەمەۋدىڭ دالەلى. سوندىقتان رۇقسات.

ايتكەنمەن، جاندى زاتتاردان گورى جانسىز زاتتاردىڭ سۋرەتىن سالۋ جانە ٴىلۋ تاقۋالىققا جاقىن ەكەنىن ۇمىتپاۋ قاجەت. ەڭ دۇرىسىن اللا بىلەدى!

1. فاتحۋل ٴباري، ليباس  - بابۋ: اتتاساۋير
2. قازاق ٴتىلىنىڭ امبەباپ سوزدىگى «سۋرەت»  ٴسوزىنىڭ ماعىنالارى.
3. يمام ٴناۋاۋي، شارحۋل مۋسليم، كيتابۋل ليباس – 2104 حاديس تۇسىنىكتەمەسى;
4. ساحيح بۋحاري، كيتابۋل بۋيۋع – 2112 حاديس.
5. ٴال ماۋسۋعاتۋل فيقھيا – 12/98 بەت. كۋۆەيت.
6. الي ٴمۋحامماد ٴال قاري، ميرقاتۋل ٴمافاتيح، كيتابۋل ٴليباس – 4489 حاديس تۋسىنىكتەمەسى.
7. ٴناساي – 5365;
8. ابدۋللا بين ابباستان ٴدارىس العان ازاتتى ق ۇلى، عۇلاما.
9. ۋرۋا بين زۋباير. عۇلاما. ٴوز ۋاقىتىسىندا ٴمادينا قالاسىنىڭ جەتى عالىمىنىڭ ٴبىرى
10. پروف. دوكتور يۋ.قارداۋي، ٴال حالال ۋال حارام – 103 بەت.
11. راددۋل مۋحتار – 2/416، 419 بەت;  حاشياتۋت تاحتاۋي ٴال حانافي  – 360 بەت;
12. يبن ٴھۋمام، فاتحۋل قادير – 1/427-428 بەت; ٴال-ايني، ۋمداتۋل قاري ، كيتابۋس سالا – 4/97 بەت.;ٴال ايني، بينايا – 2/460 بەت.
13. يمام ٴناۋاۋي، شارحۋل مۋسليم، كيتابۋل ليباس – 2104 حاديس تۇسىنىكتەمەسىندە;
14. ساحيح مۋسليم – حاد.نوم. 2106.; ٴناساي – 5350 حاديس.
15. ٴال مۋعجامۋل ٴۋاسىت، «ٴال-قاتىفا» ٴسوزىنىڭ ماع.
16. ٴناساي سۋنەنى، كيتابۋز زيناتي – 5353 حاديس.
17. قارداۋي، ٴال حالال ٴۋال حارام – 96 بەت.
18. ٴناساي سۇنەنى، كيتۋبۋز زيناتي – 5349 حاديس.
19. عۋمداتۋل قاري شارحۋ ساحيحيل بۋحاري – 22/74 بەت.
20. بۋحاري مەن مۋسليم ريۋايات ەتكەن.
21. مۋسليم ريۋايات ەتكەن
22. بۋحاري، مۋسليم.
23. الي سابۋني، ٴتافسيرۋ اياتيل احكام – 2/408 بەت.
24. راددۋل مۋحتار – 2/420 بەت.; حاشياتۋت تاحتاۋي ٴال حانافي  – 361 بەت
25. ٴال ماۋسۋعاتۋل فيقھيا – 12/101 بەت. كۋۆەيت
26. پروف.دوكتور يۋ.قارداۋي، ٴال حارام ٴۋال حالال.

ابدۋسامات قاسىم
date08.04.2013readCount16560printباسىپ شىعارۋ