مەملەكەتتەن بولەك بولعانىمەن، قوعامنان بولەك ەمەس...
Мемлекеттен бөлек болғанымен, қоғамнан бөлек емес...

ٴدىن ادامزاتپەن بايلانىستى رۋحاني جانە الەۋمەتتىك قۇبىلىس بولعاندىقتان ۇلتتىق مادەنيەتپەن جانە ۇلتتىق بولمىسپەن بايلانىستى. ٴدىن الەۋمەتتىك-مادەني بايلانىستاردى جانە دۇنيەتانىمدىق ۇستانىمداردى ايقىندايتىن بولعاندىقتان قازىرگى الەمدەگى ٴدىنتانۋلىق جانە الەۋمەتتانۋلىق تەوريالاردا ٴدىن قوعامنىڭ تۇراقتىلىعىنا ىقپالداستىق بەرۋشى فاكتور رەتىندە قاراستىرىلادى.

قازىرگى تاڭدا قوعامدىق ومىردە دىنگە دەگەن قىزىعۋشىلىق ارتىپ تۇرعان ۋاقىتتا ٴدىننىڭ قوعام ومىرىندەگى ورنىن زەردەلەۋ ٴۇشىن فيلوسوفيالىق جانە ٴدىنتانۋلىق نەگىزدە تالداۋلار جۇرگىزۋ قاجەت. ٴدىن ادام جانە قوعام ومىرىندە قۇندىلىقتىق ۇعىم رەتىندە ونىڭ ٴومىر ماندىك ۇستانىمىنا ىقپال ەتەدى. ٴدىن ۇجىمدىق بىرەگەيلەنۋ رەتىندە ينديۆيدكە پەن قوعامعا ىقپال ەتۋشى فاكتور بولىپ تابىلادى.

زاماناۋي سەكۋليارلى قوعامدا قوعامنىڭ ٴتۇرلى سالالارىنا، قوعامدىق جانە ۇلتتىق بولمىسقا، جەكە ادام ساناسىنا، الەۋمەتتىك قاتىناستار مەن ينستيتۋتتاردىڭ قىزمەتىنە ٴدىننىڭ ىقپال ەتۋى قازىرگى ٴدىنتانۋلىق عىلىمدا ناقتى تاريحي جاعدايدى ەسەپكە الا جۇرگىزىلۋى كەرەك.

قازاقستان-2050 ستراتەگياسىندا ەلباسى «ٴبىزدىڭ مەملەكەتىمىزدىڭ زايىرلى كەلبەتى – قازاقستاننىڭ تابىستى دامۋىنىڭ ماڭىزدى شارتى. مۇنى قازاقستاننىڭ قازىرگى جانە بولاشاق ساياساتكەرلەرى، بارلىق قازاقستاندىقتار ايقىن تۇسىنۋگە ٴتيىس»، – دەپ اتاپ كورسەتتى.

بۇگىنگى تاڭدا ۇلت ٴتىلى، ٴدىلى (مەنتاليتەتى)، ٴدىنى، ۇلت ساناسى سىندى ۇعىمدار ۇلتتىق رۋحانياتتى زەردەلەپ، زەرتتەۋدە ماڭىزدى بولىپ تابىلادى. سوندىقتان ۇلتتىڭ دۇنيەتانىمدىق كوزقاراستارىن، ۇلتتىڭ وزىنە ٴتان ٴبىتىم-بولمىسىن، جان-دۇنيەسىن، ٴپالساپالىق ويلاۋ جۇيەسىن، مادەنيەتىنىڭ رۋحاني نەگىزدەرىن ٴتانىپ-بىلۋ ٴۇشىن ٴدىل مەن ٴدىن اراقاتىناسىن، دىندەگى ٴدىلدىڭ ورنىن دۇرىس زەردەلەۋ كەرەك. الەمدىك قاۋىمداستىقتى قۇرايتىن سان الۋان ۇلتتار مەن ۇلىستاردىڭ وزىنە عانا ٴتان اتادان بالاعا ساباقتاستىقپەن بەرىلگەن، ۋاقىت سىنىنان وتكەن دۇنيەنى تانۋ، ۇعىنۋ، پايىمداپ، پارقىلايتىن، ٴارى وربىتەتىن جۇيەلەرى ٴتان.

ۇلتتىق مىنەز-ق ۇلىق، ٴجۇرىس-تۇرىس، ٴسالت-داستۇر، سەنىم، ومىرلىك ۇستانىمدار مەن ۇلتتىق ويلاۋ ەرەكشەلىگى ٴاربىر حالىقتىڭ تاريحي-مادەني دامۋ كەزەڭدەرىندە ٴوزىنىڭ الەۋمەتتىك كۇشى مەن رۋحاني ٴنارىن جوعالتپايتىن سارقىلماس كاۋسار كوز جانە قاسيەتتى تۇعىر. ويتكەنى، ۇلتتار مەن ۇلىستار ٴوزىنىڭ باستاپقى تاريحي سالت-ساناسىندا جانە رۋحاني الەمىندە قالىپتاسقان ويلاۋ جۇيەسىن، دۇنيەتانىمىن ۇلت ٴۇشىن كيەلى سانالاتىن قادىر-قاسيەتتەرى مەن اتا-بابا ارداقتاعان سەنىمىن تاريحي جادىندا ماڭگىلىك قۇندىلىقتار رەتىندە قاستەرلەيدى. ق.مۇحامەدجانوۆ: «بىزگە كەلگەن يسلام ٴدىنى ارعى اتالارىمىزدىڭ تاڭىرلىك ادەت-عۇرپىمەن، حالقىمىزدىڭ مەنتاليتەتىمەن تابيعي ۇيلەسىپ كەتەدى. ٴبىزدىڭ بۇرىنعى بيلەرىمىز: «قۇدايدان قورىقپاعان – حاننان قورىقپايدى، حاننان قورىقپاعان، زاڭنان قورىقپايدى»، – دەيدى ەكەن. مەنىڭشە، تابيعاتتىڭ دۇلەي كۇشىمەن ۇدايى بەتپە-بەت كەلىپ، تاي-تالاستا جۇرگەن كوشپەلى قازاقتار قاراپايىم سەزىم-تۇيسىگىمەن-اق قۇدايدىڭ ٴبىر ەكەنىنە كوزى جەتكەن. حالىقتىڭ كوپتەگەن ىرىمى، سالت-ساناسى، داستۇرلەرى قۇراننىڭ اللاھقا ٴمىناجات ەتەتىن اياتتارىن ەسكە تۇسىرەدى»، – دەپ، حالقىمىزدىڭ ٴداستۇرى مەن ىرىم-جورالعىلارىنداعى يسلام قۇندىلىقتارىنىڭ ورنىن جانە ۇلتتىق سانا مەن دىلدەگى قۇران يدەياسىنىڭ ماڭىزىن ايقىندايدى [1].

قازاق رۋحانياتىنىڭ اسىل ۇلگىلەرى قاي كەزەڭدە بولماسىن حالقىمىزدىڭ ٴدىلى مەن مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋداعى باستى باعىت-باعدار بولعان. قازاق رۋحانياتىن زەرتتەۋشى كورنەكتى عالىم ٴو.جانىبەكوۆتىڭ «قازاق حالقىنىڭ عاسىرلاردى ارتقا سالىپ، ٴومىر تالابىنا ساي، قالىپتاسقان رۋحاني الەمىنىڭ بىزگە ٴالى دە بەيمالىم سىرلارى كوپ. تامىرىن تەرەڭگە جايعان دالا وركەنيەتىنىڭ زەرتتەلە قويماعان جاقتارىن اشا ٴتۇسۋ عىلىمعا قوسىلعان ۇلكەن ۇلەس بولار ەدى»، – دەگەن وي تولعانىسى حالقىمىزدىڭ رۋحاني الەمىن قۇرايتىن قۇندىلىقتاردىڭ ماڭىزى مەن اۋقىمدىلىعىن ايقىندايدى [2].

قۇندىلىق ٴارقاشاندا ادامنىڭ قاجەتتىلىگىمەن، مۇددەسىمەن ايقىندالادى. ادام ٴۇشىن قۇندىلىقتىق باعدارلار جۇيەسى ماڭىزدى بولىپ تابىلادى. قۇندىلىقتىق باعدار ادامنىڭ ماڭىزدى قاجەتتىلىكتەرىنىڭ ٴبىرىن كورسەتەدى. «ادام ٴومىرىنىڭ سوڭعى ماقساتى-رۋحانيلىققا جەتۋ. رۋحانيلىق – ادام بالاسى جەتۋى ٴتيىس ەڭ ماڭىزدى جانە ماعىنالى ماقسات» [3].

ادامزاتتىڭ ىزگى قۇندىلىقتارى ٴارقاشان اسقاق مۇراتتارعا قىزمەت جاسايدى. رۋحاني قۇندىلىقتار ادامنىڭ جان دۇنيەسىن بايىتىپ، ادامدى كەمەلدىلىككە قاراي ورلەتەدى. يسلام قۇندىلىقتارى بۇل مۇسىلمان الەمى مادەنيەتىنىڭ وزەگى جانە مۇسىلمانداردىڭ ار-ۇجدانىنىڭ ايناسى. «يسلام ەتيكاسى ومىرشەڭدىگى مىڭ جارىم جىلدىق تاجىريبەمەن دالەلدەنگەن وراسان زور وركەنيەتتىڭ نەگىزى بولىپ تابىلادى» [4].

يسلام ٴدىنى بۇل مادەنيەت پەن وركەنيەت جولى بولىپ تابىلادى. يسلام ۇلتشىلدىققا، ناسىلشىلدىككە، توزىمسىزدىككە، كەدەي مەن داۋلەتتى دەپ بولۋگە قارسى. قۇراندا: «ٴاي، يمان كەلتىرگەندەر! راسىندا، ٴبىز سەندەردى ٴبىر ەر مەن ٴبىر ايەلدەن جاراتىپ، بىر-بىرلەرىڭدى تانىپ-بىلۋلەرىڭ ٴۇشىن سەندەردى حالىقتار مەن رۋلار ەتتىك. البەتتە، اللاھتىڭ قاسىندا ەڭ ارداقتىلارىڭ – ەڭ تاقۋالارىڭ. راسىندا، اللاھ ٴبىلۋشى ٴارى حاباردار» (ٴال-حۋجۋرات، 13).

ٴدىن قوعامدىق سانانىڭ فورماسى رەتىندە، ادامنىڭ دۇنيەگە كوزقاراسىن جانە باعىت-باعدارىن، ونەگەلىك ۇستانىمىن ٴومىر سالتىن  بىلدىرەدى. ٴدىني دۇنيەتانىم ادامزات تاريحىندا عاسىرلار بويى ساقتالىپ، ٴوزىنىڭ ماڭگىلىك قۇندىلىقتارى  ارقىلى ٴاربىر حالىقتىڭ مادەنيەتى مەن سالت-داستۇhىندە، دىلىندە كورىنەدى.

ٴدىن ٴسوزىنىڭ اراب تىلىندەگى ماعىناسى بۇل مويىنسىنۋ، باعىنۋ، قۇلشىلىق، ۇكىم، ەسەپ، جازا، جول، زاڭ دەگەن ماعىنانى بەرەدى. ال ٴدىن ٴسوزىنىڭ ٴدىني، يماني ٴمان ماعىناسى ۇلى جاراتۋشى تاراپىنان جىبەرىلگەن ادامزات ٴۇشىن بۇل دۇنيەدەگى ٴومىر ٴسۇرۋ زاڭدىلىقتارىن رۋحاني جۇيەگە نەگىز بولاتىن قۇندىلىقتار ياعني ادامنىڭ بۇل دۇنيە مەن ماڭگىلىك و دۇنيەدەگى ومىرگە جول اشاتىن باعىت-باعدارلار دەپ نەگىزدەۋگە بولادى. ٴدىن ۇعىمىنىڭ اۋقىمدىلىعى بۇل ادامزات ٴۇشىن ۇلى جاراتۋشىنىڭ ٴوزى ٴۇشىن عانا جاسايتىن تابىنۋ مەن عيباداتتىڭ زاڭدىلىقتارى مەن سالت-عۇرىپتارى جانە رۋحاني رامىزدىك جولدارى. ۇلى جاراتۋشى تاراپىنان جىبەرىلگەن ٴدىن ادامدى ٴبىر قۇدايعا دەگەن سەنىمىن ايقىندايدى. «ويتكەنى ٴدىن دۇنيەدەگى بارلىق جاندار مەن مال-مۇلىكتىڭ، ەركىندىكتىڭ اقىسى مەن ابىرويىن ٴادىل قورعايتىن بەرىك قامال» [5].

ٴدىن – سەنىم، ۇكىمدەر مەن تىيىمدار، رۋحاني جانە ماتەريالدىق قۇندىلىقتار جۇيەسى رەتىندە جاراتۋشى ٴوز  ەلشىلەرى ارقىلى كۇللى ادامزاتقا بەرىلەدى. ادامزات پايدا بولعالى بەرى ٴدىني نانىمسىز ٴومىر سۇرمەگەن. بۇل سوزىمىزگە دالەل ادامزات تاريحىندا بولعان ەجەلەگى نانىم-سەنىمدەر، ۇلتتىق دىندەر جانە الەمدىك دىندەر.

ٴدىننىڭ رۋحاني قۇندىلىقتارى ادامزاتتى ەكى ٴومىردىڭ باقىتىنا يە بولۋ جولىنا  شاقىرادى. شىنايى ٴساماۋي ٴدىننىڭ ەرەكشەلىگى ۋاحي (جاراتۋشىنىڭ ٴدىني زاڭدارى مەن قۇندىلىقتارىن جابىرەيىل پەرىشتە ارقىلى پايعامبارلارعا جەتكىزىلۋى) ارقىلى كەلۋى. جاراتۋشى ادامدى تەك وزىنە سەنىپ جانە قۇلشىلىق ەتۋى ٴۇشىن جاراتقاندىقتان، ادامزاتقا ٴبىر جاراتۋشىعا عانا سەنۋگە شاقىرادى. ٴدىني سەنىم بويىنشا، پايعامبارلار ادامزاتقا تاۋحيد سەنىمىن، ياعني مونوتەيستىك سەنىمىن الىپ كەلگەن.

سەنىم ماسەلەسى بۇل دىندەردىڭ نەگىزگى ۇستانىمى بولىپ تابىلادى. سەنىم جۇيەسى مونوتەيستىك دىندەردە جان-جاقتى جانە جۇيەلى تۇردە نەگىزدەلگەن. يسلام دىنىندە سەنىم اقيدا ۇعىمى ارقىلى بەرىلەدى. اقيدا ۇعىمىنىڭ سوزدىك ماعىناسى جيناقتاۋ، توپتاۋ دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى. ال ٴدىني ماعىناسى تۋرالى ايتاتىن بولساق، يسلام ٴدىنىنىڭ سەنىمدىك جۇيەسى، يماني ۇستانىمدىق نەگىزدەرى.

يسلام ٴدىنى ۇلتىمىزدىڭ ٴبىتىم-بولمىسى مەن مادەنيەتىندە داستۇرلەرى مەن ادەت-عۇرىپتارىندا وزىندىك ٴىز قالدىرعان. حالقىمىزدىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىندە ساقتالعان ٴدىني داستۇرلەر: سۇندەتتەۋ، نەكە قييۋ، قۇربان ايت پەن ورازا ايت، جاراپازان، ساداقا بەرۋ، ٴپىتىر بەرۋ، باتا بەرۋ، تاۋىپتىك ەمدەۋ ٴادىسى، تاساتتىق جاساۋ ٴدىني جورالعىلاردىڭ ومىرشەڭدىگىن كورسەتەدى. سوندا-اق مازارلار مەن كەسەنەلەر، مەشىتتەر مەن مەدرەسەلەر حالقىمىزدىڭ تاريحىندا ۇلت رۋحانياتىنىڭ اسىل قازىناسى رەتىندە قىزمەت اتقاردى. ا.سەيدىمبەك مادەنيەتىمىزدەگى يسلام ٴدىنىنىڭ ورنى تۋرالى بىلاي دەيدى: «يسلام ٴدىنى ٴوزى دۇنيەگە كەلگەن تاريحي-الەۋمەتتىك ورتانىڭ سۇرانىمىمەن ۇندەسىپ جاتقانى دا ايان. بۇل رەتتە يسلام ٴدىنى تەك قانا نانىم-سەنىم اياسىمەن شەكتەلمەي، سول دىندەگى ەلدەردىڭ ٴومىر سالتىنا، مورالدىق-ەتيكالىق نورمالارىنا، مادەني-رۋحاني ۇردىستەرىنە، داستۇرىنە اينالىپ وتىر. سوندىقتان، ٴبىز بۇگىنگى تاڭدا جەر بەتىندە ميللياردقا تارتا ادامنىڭ زەيىنىن وزىنە تارتقان يسلام ٴدىنىن ەڭ الدىمەن رۋحاني قۇبىلىس رەتىندە قۇرمەت تۇتامىز. يسلام ٴدىنىن قۇرمەت تۇتا وتىرىپ، قازاق حالقىنىڭ تاريحي تاعدىرىنداعى، رۋحاني بولمىسىنداعى وسى ٴدىننىڭ وزىندىك ورنىن تاپ باسىپ بىلۋگە جانە الداعى ومىردە بۇل دىنگە دەگەن قارىم-قاتىناسىمىزدىڭ قانداي بولۋ كەرەكتىگىن انىقتاپ الۋعا مىندەتتىمىز».

قازاق مادەنيەتىنىڭ رۋحاني وزەگىنىڭ ٴبىرى رەتىندەگى يسلام ٴدىنىنىڭ مادەني-رۋحاني ومىرىمىزدەگى ىقپالىن الەۋمەتتىك ۇدەرىستەردەگى ورنىن ايقىنداۋ ارقىلى ٴدىننىڭ ۇلتتىق رۋحانياتتاعى، ۇلتتىق دىلدەگى ماڭىزىن ايقىندايمىز. حالىقتىڭ باسىن ۇيىستىرۋدا جانە قوعامدىق كەلىسىمدى نىعايتۋدا ٴدىننىڭ وزىندىك ٴرول اتقاراتىندىعى بەلگىلى. «يسلام – ٴدىن مەن دۇنيەنى قاتار قامتيتىن كامىل ٴارى جەڭىل ٴدىن. ول بۇكىل جاعدايلاردى، ٴمان-جايلاردى، قيىنشىلىقتاردى ەسكەرگەن، ٴار ىسكە ساي ۇكىم بەلگىلەگەن، ٴار ماسەلەگە وراي شەشىم شىعارعان» [6]. ۇلتتىق جانە الەمدىك دىندەردىڭ رۋحاني ۇستانىمدارى وسى ٴدىندى ۇستاناتىن حالىقتاردىڭ ۇلتتىق ساناسىنىڭ ويانۋى مەن كەمەلدەنۋىنە تۇرتكى بولىپ، ٴتۇرلى ۇلىستاردى مەملەكەتكە بىرىكتىرۋگە قىزمەت ەتەتىنىنە ادامزات تاريحى كۋا بولادى. ٴا.دەربىسالىنىڭ پىكىرىنشە: «يسلام ىلىمىندە ەتيكا وتە ماڭىزدى بولىپ تابىلادى. ٴبىزدىڭ ۇلى وتانداستارىمىز تاقۋا مۇسىلماندار رەتىندە يسلامعا سۇيەنە وتىرىپ، ٴوز ەڭبەكتەرىندە ەركىندىك، اقيقات جانە ماحابباتتى ٴوزارا بايلانىستا قاراستىرۋ كەرەك ەكەندىگىن اتاپ كورسەتتى. قازاق حالقىنىڭ ەۋرازيالىق مەنتاليتەتىندە فيلوسوفيا، ٴدىن جانە مادەنيەت سينكرەتتى تۇردە ۇندەسەدى» [7].

ۇلتتىق دىلدەگى جانە دۇنيەتانىمداعى ٴداستۇرلى يسلام قۇندىلىقتارىنىڭ بىتە قايناسىپ جاتقانىن حالقىمىزدىڭ ٴومىر سالتىنان بايقالادى. ٴومىر سالتىمىزداعى جانە  رۋحاني مۇرالارىمىزداعى بىرلىك پەن ىنتىماقتاستىق نەگىزى جانە  ۇلت تۇتاستىعىنىڭ ٴبىر بۇتاعى – بۇل يسلام ٴدىنى. «ٴبىر ۇلتتىڭ مىنەز-قۇلقى جاقسى، سەنىمدەرى دۇرىس، سوسيالدىق پرينسيپتەرى قۋاتتى بولسا، ول ۇلتتىڭ بىر-بىرىمەن بايلانىسى وتە مىقتى، قوعام بولىپ ٴومىر ٴسۇرۋى ۇزاق، بارلىق جاعىنان مىقتى بولادى» [8].

ۇلتتىق مادەنيەت پەن ۇلتتىق ٴدىل حالقىمىزدىڭ ٴداستۇرلى ٴومىر سالتى مەن حالىقتىق ٴتولتۋما قاسيەتىنەن كورىنەدى. قازىرگى جاھاندانۋ جاعدايىندا حالقىمىزدىڭ بىرلىگى مەن كەلىسىمىنە ۇيتقى بولىپ وتىرعان احلاقتىق قالىپتارىمىزعا، ٴداستۇرىمىز بەن ادەت-عۇرىپتارىمىزعا، كيەلى ۇعىمدارىمىزعا ادالدىق تانىتۋىمىز بولاشاق ۇرپاقتىڭ رۋحاني كەمەلدىلىگىنە تۇعىر بولا الادى. م.جولداسبەكوۆ: «ٴدىندى بالا جاستان، ۇزاق جىلدار ۇيرەنۋ، يگەرۋ كەرەك. ٴدىن ساناعا، قانعا، سۇيەككە ٴسىڭۋ كەرەك»، – دەپ شىنايى ٴدىندارلىقتىڭ ٴمانى مەن ماعىناسىن كورسەتەدى [9]. 

ۇلتتىق رۋحىمىز جانە رۋحاني مۇرامىز ٴتۇرلى رۋحاني ەكسپانسياعا قارسى تۇراتىن رۋحاني كۇش. عاريفوللا ەسىم: «ٴقازىر يسلام ٴدىنىنىڭ دۇنيەجۇزىلىك دەڭگەيدەگى بەدەلى وتە جوعارى. بۇل تەگىن ەمەس. يسلام ەجەلدەن كەلە جاتقان ٴدىن»، – دەپ، يسلامنىڭ الەمدىك ٴدىن رەتىندە حالىقتاردىڭ ٴومىر سالتىنداعى ورنىن ايقىندايدى [10].

قازىرگى كەزدە ەلىمىزدە 17 كونفەسسياعا تيەسىلى 3088 ٴدىني بىرلەستىكتەر بار. ەلىمىزدەگى داستۇردەن تىس اعىمدار جەرگىلىكتى حالىقتاردى اتا-باباسى ۇستانعان ٴدىني سەنىمىنەن الشاقتاتىپ، ۇلتتىق ٴدىلدىڭ ىرگەتاسىنا ٴقاۋىپ ٴتوندىرۋى ابدەن مۇمكىن. جات ٴدىني اعىمدار قوعامدى رۋحاني ٴىرىتۋدى ماقسات ەتەدى. رۋحاني اسسيميلياسياعا يمانى بەرىك، رۋحى بيىك، ٴدىلى مىقتى حالىق قانا قارسى تۇرا الادى. داستۇرگە ادالدىق ۇلتتىق يدەيانىڭ نەگىزگى باستاۋى جانە يسلامنىڭ ۇلت بولمىسىنا ورنىققان رۋحاني تىرەگى. ق.بۇرحانوۆ: «قازاقستان جانە ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرى – ٴداستۇرلى يسلامنىڭ تارالۋ ايماعى. بۇگىنگى قازاقستاندا يسلامنىڭ دامۋ ماسەلەلەرى سۇرانىسقا يە جانە تەك تەورەتيكالىق، ٴدىنتانۋ جاعىنان عانا ەمەس، سونىمەن بىرگە ومىرلىك، قولدانبالى جاعىنان دا قىزىعۋشىلىق تۋدىرىپ وتىر. بۇگىنگى يسلام – ەلىمىزدىڭ دامۋىنداعى نەگىزگى فاكتورلارىنىڭ ٴبىرى»، – دەپ يسلامنىڭ قوعامدىق ومىردەگى ورنى ماڭىزدى ەكەندىگىن اتاپ كورسەتەدى [11]. ٴدىن مەملەكەتتەن بولەك بولعانىمەن، قوعامنان بولەك ەمەس. يسلام ٴدىنىنىڭ ادامگەرشىلىك، ونەگەلىلىك نەگىزدەرى مەن قۇندىلىقتارى ۇلتىمىزدى جانە ەل حالقىن بىرىكتىرەتىن قاينار كوزدەردىڭ ٴبىرى. كورنەكتى يسلامتانۋشى عالىم حاليفا التاي بىلاي دەيدى: «ٴدىنىمىز – يسلام. بۇعان ەشبىر شاك-شۇبامىز جوق. ارينە، بۇعان ماقتانىش ەتەمىز. مۇسىلمان بولعاندىعىمىز ٴۇشىن اللاھقا قانشالىق شۇكىرلىك ەتسەك از» [12]. ۇلتتىق ٴدىل ۇعىمى مەن ەرەكشەلىگىن زەرتتەگەن سابەتقازى اقاتاي بىلاي دەيدى: «ۇلتتىق مەنتاليتەتتىڭ ٴتۇپ اتاسى – ۇلتتىق مادەنيەت پەن ٴفالسافيات. مادەنيەتتىڭ ەكى تۇرپاتى بولادى: ماتەريالدىق – زاتتىق جانە رۋحاني مادەنيەت، كەيىنگىسىن رۋحانيات دەپ تە ٴجۇرمىز. ەكەۋى دە ۇلت ەمشەگىن ٴتول ەمەدى، ٴبىراق وزدەرى دە ۇلتىنا ومىراۋىن توسىپ جاتادى، ويتكەنى ەكەۋى ەگىز، ٴبىرىنسىز-بىرىنىڭ كۇنى قاراڭ: ٴبىرى – كۇنكورىس قامى، ٴتان ازىعى بولسا، ەكىنشىسى – ۇلتتىق ار-نامىس، جان ازىعى، ۇياتى، بيىك ٴورىسى» [13]. قازاق حالقىنا عانا ٴتان ويلاۋ ٴۇردىسى مەن دۇنيە كوزقاراسىن ايقىندايتىن قازاق ٴپالساپاسى، كيەلىلىك، اۋليەلىك، تاقۋالىق، ٴدىندارلىق، يماندىلىق، ٴتاۋباشىلدىق، سابىرلىلىق، توزىمدىلىك، قاناعاتشىلدىق، كەڭپەيىلدىلىك ت.ب. سىندى يماني-رۋحاني قۇندىلىقتارى ٴدىني ساناسى مەن عۇرىپتىق ٴداستۇرىن بەينەلەيدى.

ۇلتتىق ٴدىلى تاريحي تۇرعىدا حالىقتىڭ ٴومىر سايىنا ساي وبەكتيۆتى تۇردە قالىپتاساتىندىعى ۇلتتىق ٴبىتىم-بولمىستان، تىنىس-تىرشىلىگىنەن، شارۋاشىلىقتى جۇرگىزۋ ادىسىنەن ايقىن كورىنەدى. سان قىرلى تامىرى سان قاتپارلى تەرەڭدە جاتقان ۇلتتىق ٴدىل ادامنىڭ ىشكى جان دۇنيەسى مەن رۋح الەمىنىڭ تۇراقتىلىعىن كورسەتەدى. ٴدىلدى قۇرايتىن بولىكتەر ٴوزارا ارەكەتتەستىك پەن ىقپالداستىقتا بولا وتىرىپ، وزگەرىستەرگە ۇشىراپ، داميدى. ۇلتتىق جانە ٴدىني قۇندىلىقتار مەن داستۇرلەر، مادەنيەت، ٴومىر سالت ۇلت ٴدىلىنىڭ قالىپتاسىپ، وركەندەۋىنە ىقپال ەتەدى. «ٴدىننىڭ مادەنيەتتى قالىپتاستىرۋشى باستى كۇش ەكەنىنە داۋ جوق. اسىرەسە، بۇگىنگى وتپەلى كەزەڭدە ازاماتتاردىڭ ٴوزىن-وزى ٴتانىپ-بىلۋى، ورتاق ۇلتتىق مۇرانى قالىپتاستىرۋى جانە ٴححى-عاسىردىعى حالقىمىزدىڭ وسىپ-وركەندەۋىنىڭ باستى قۇرالى ٴدىنىمىز» [14]. ۇلت پەن ۇلىس، ەتنيكالىق توپ ىشكى تۇتاستىعىن، رۋحاني بىرلىگىن، ۇلتتى ۇلت رەتىندە ۇيىستىرۋشى ورتاق مۇددە مەن قاسيەتتى رامىزدەرمەن ايشىقتالادى. مۇددەلەر مەن رامىزدەر (ٴدىن، اۋماق، مەملەكەتتىك جانە ۇلتتىق رامىزدەر) حالىقتىڭ قۋانىشتى جانە قاسيەتتى كەزەرىندە ۇلت ٴۇشىن سىن ساعاتى سوققاندا حالىقتى ورتاق ماقسات پەن مۇراتقا جۇمىلدىرۋشى جانە بىرىكتىرۋشى كيەلى دە قۋاتتى كۇش رەتىندە كورىنەدى. ۇلت ٴدىلىنىڭ ىرگەتاسىنىڭ بەرىكتىگىن، شاڭىراعىنىڭ بيىكتىگىنىڭ بەكەمدىگىن، ۇلتتىق رۋحاني دۇنيەنىڭ ەرەكشەلىگىن بەينەلەۋشى كيەلى دە، قاستەرلى يماندىلىقتىڭ قۋاتتى نۇرلى الەمى بولاتىن. جالپىادامزاتتىق قۇندىلىقتاردى ٴومىر ٴماندى ۇستانىمدار رەتىندە ۇلىقتايتىن يسلام ٴدىنى مەن مادەنيەتىنىڭ قۇندىلىقتارى ۇلت ٴدىلىنىڭ نەگىزگى باستاۋلارىنىڭ ٴبىرى. ا.قاسابەك: «ۇلتتىق ٴدىل مەن ٴدىني سەنىمدەر اراسىندا تىعىز بايلانىس بار. تاريحىمىزعا ۇڭىلسەك وسىنداي بايلانىستاردى حالقىمىزدىڭ ساناسىندا كەڭ ورىن العان اڭىزدا اڭعارتادى. اڭىزدىڭ نەگىزگى وزەگى – ماڭگىلىك، ماڭگى-باقي ومىرلىك، جاننىڭ ماڭگى باقي ەكەندىگىنە سەنۋ، ونى ماڭگىلىك ەتۋگە تالپىنۋ. وسىنداي سەنىم ارقىلى ادامنىڭ رۋحاني ٴتۇپ-قازىعى نىعىزدالعان، ٴدىلى نىعايعان. رۋحاني تۇتاستىق بار جەردە تەكتى ادام بەلسەندىلىك ارقىلى قوعامدىق قاتىناستاردى شىڭدايدى»، – دەپ كورسەتەدى [15].

ٴتىل، ٴدىل، ٴدىن – سان عاسىرلار بويى حالقىمىزدىڭ مادەني، رۋحاني-يماني تۇتاستىعى مەن ۇلتتىق بىرىگەيلىگىنىڭ نەگىزگى ۇيتقىسى بولعان. ۇلتتىق تامىر، اتا-بابا ٴداستۇرى  مەن ۇلتتىق رۋحانيات ٴاربىر ادامنىڭ وي-ساناسىندا جانە جان-دۇنيەسىندە، بولمىسىندا، قاسيەتتى قۇندىلىق رەتىندە ورىن الۋى ٴتيىس.

1. مۇحاممەتجانوۆ ق. تاڭدامالى شىعارمالار. – الماتى: اتامۇرا، 1998. –56 ب.
2. جانىبەكوۆ ٴو. ۋاقىت كەرۋەنى. – الماتى: جازۋشى، 1992. -192 ب..
3. س.ر.مۋساۆي لاري.مولودەج ي نراۆستۆەننوست.باكۋ.1993.-162ب.
4. گۋسەينوۆ ا.ا.، اپرەسيان ر.گ. ەتيكا: ۋچەبنيك. – م.: گارداريكي، 1999. -472 س..
5. مۇحاممەد ٴسايد رامازان ٴال-بۋتي .فيقھۋ اس-سيرا.ا.2011.
6. ف.م.ريفاي يسلام مادەنيەتى-ا.2007.76ب.
7. دەربىسالى ٴا. يسلام جانە زامان. – الماتى، 2003 - 560 ب.
8. مۇحاممەد ٴسايد رامازان ٴال-بۋتي .فيقھۋ اس-سيرا.ا.2011. 121ب.
9. م. جولداسبەكوۆ. ٴدىن-ۇستاي الساڭ قاسيەتىڭ، ۇستاي الماساڭ قاسىرەتىڭ. // ەگەمەن قازاقستان 24 تامىز 2011 ج.
10. ەسىم ع. مۇسىلماندىقتى قالاي ٴتۇسىنىپ ٴجۇرمىز؟ // پاراسات. – 1997. - №3. 6 ب.
11. بۇرحانوۆ ق. قازاقستاننىڭ قوعامدىق ومىرىندەگى يسلامنىڭ ورنى // يسلام ىنتىماق پەن بىرلىك جولىندا. – الماتى: اتامۇرا، 2008. - ب. 71.
12. حاليفا التاي عاقىپ ۇلى. تاڭداۋلى حاديستەر اۋدارماسى. - الماتى: «بەرەن»، 1993. - 112 ب.
13. اقاتاي س. ۇلتتىق ٴدىل دەگەن نە؟// اقيقات. – 1999. – №3. – ب. 41-46.
14. م. بۇلۇتاي. ٴدىن جانە ۇلت. ا.، 2006. 53-بەت.
15. قاسابەك ا. ۇلتتىق ٴدىلى // اقيقات. – 2000. – №8-9. – ب. 35-41.
باعدات بەيسەنوۆ
date08.04.2013readCount5694printباسىپ شىعارۋ