بالاعات ٴسوزدىڭ دەنساۋلىققا زيانى

پايعامبارىمىز مۇحاممەد (س.ع.س.): «ۇلكەن كۇنالاردىڭ ىشىندە ەڭ اۋىرى – كىسىنىڭ ٴوز اتا-اناسىنا لاعىنەت ايتۋى»، – دەدى. سوندا پايعامبارىمىزدان ٴبىر كىسى: «قالاي ٴوز اتا-اناسىنا لاعىنەت ايتۋى مۇمكىن، ۋا، راسۋلاللا؟» – دەپ سۇرايدى. ول (س.ع.س.): «كىسى بىرەۋدى اكەسىنەن بوقتايدى. ول دا ونى (ٴوز كەزەگىندە جاۋاپ رەتىندە) اكە-شەشەسىنەن بوقتايدى. (وسىلايشا بىرەۋ ارقىلى ٴوز اتا-اناسىن بوقتاعان بولىپ وتىر)»، – دەپ جاۋاپ بەردى.

پايعامبارىمىز (س.ع.س.) تاعى ٴبىر حاديسىندە: «قيامەت كۇنى كىسىنىڭ تارازىعا اۋىر باساتىن نارسەسى – كوركەم ادەبى. ٴسوزسىز، اللا تاعالا بوقاۋىز، بىلاپىت ٴسوز ايتۋشى كىسىگە اشۋى كەلەدى»، - دەيدى.

ۇرپاعىنا: «جاقسى ٴسوز – جارىم ىرىس»، «ويناپ سويلەسەڭ دە، ويلاپ سويلە»، «ٴسوز سۇيەكتەن وتەدى» دەگەن ونەگەلى ناقىلدارىن قالدىرعان اتا-بابامىز ٴسوزدىڭ قۇدىرەتىن جەتە سەزىنگەن دانا بولعان. ٴسوز ارقىلى ادامنىڭ كوڭىلىن كوتەرۋگە دە، مۇڭايتۋعا دا، كۇلدىرۋگە دە، جىلاتۋعا دا بولادى.  سوندىقتان دا، جاقسى بايقاپ سويلەر، جامان شايقاپ سويلەر دەگەن ٴسوز بەكەرگە ايتىلماسا كەرەكتى.

ادامنىڭ ٴتىلىنىڭ نەگىزگى قىزمەتى جاراتۋشى اللا تاعالانى ەسكە الىپ، ماداقتاۋ، شۇكىر ايتۋ، ٴمانى بار جاقسى ٴسوز سويلەۋ. بۇعان بايلانىستى قۇران كارىمدە كوپتەگەن اياتتاردا  ايتىلادى. مىسالى، «احزاب» سۇرەسىنىڭ 70-اياتىندا: «ٴاي، يمان كەلتىرگەندەر! اللادان قورقىڭدار دا، دۇرىس ٴسوز سويلەڭدەر»، - دەگەن. حازىرەتى پايعامبارىمىز مۇحاممەد (س.ع.س): «جاقسى ٴسوز – ساداقا»، - دەپ بەكەر ايتپاعان. تاعى ٴبىر حاديسىندە: «كىمدە-كىم اللا تاعالاعا جانە اقىرەت كۇنىنە يمان كەلتىرسە، جاقسى ٴسوز سويلەسىن نەمەسە ۇندەمەسىن»،[1] – دەپ تە بۇيىرعان. دىنىمىزدە ورىنسىز سويلەۋگە تىيىم سالىنعان. ورىنسىز سويلەۋ، ماعىناسى جوق اڭگىمە ايتۋ مۇسىلمان كىسىنىڭ يمانىن السىرەتەدى. پايعامبارىمىز (س.ع.س.): «ادام اللا رازى بولاتىن ٴبىر ٴسوزدى انشەيىن ايتا سالادى دا، سول سەبەپتى اللا ونىڭ دارەجەسىن كوتەرەدى. ال، باسقا ٴبىر ادام اللا رازى بولماعان (كارىنە ۇشىراتاتىن) ٴبىر ٴسوزدى ايتا سالادى دا، سول سەبەپتى اللا ونى ٴجاھاننامنىڭ تۇبىنە لاقتىرادى»،[2] – دەيدى.

ساحابا مۋاز بين ٴجابال: «ۋا، اللانىڭ ەلشىسى! سويلەگەن ٴسوزىمىزدىڭ بارلىعىنا جاۋاپ بەرەمىز بە؟ – دەيدى. سوندا حازىرەتى پايعامبار (س.ع.س): «ادامداردىڭ مۇرىندارىمەن جەر ٴسۇزىپ، توزاقتا ازاپتالۋىنىڭ باستى سەبەبى، وسى ٴتىلدىڭ كەسىرى»،[3] -  دەپ  جاۋاپ بەرگەن. سوندىقتان، ابايلاپ سويلەۋ – اقىلدىلىقتىڭ، يماندىلىقتىڭ بەلگىسى.

ٴتىل  اللا تاعالانى زىكىر ەتۋ ٴۇشىن بەرىلگەن. سوندىقتان، اللا تاعالانى ماداقتاپ، ۇلىقتايتىن سوزدەردى ايتقان سايىن جۇرەگىمىزدەگى ٴيلاھي نۇر كۇشەيە تۇسەدى. ال، بوس سوزدەر ايتىپ، قىلجاقتاۋ جۇرەكتىڭ نۇرىن سوندىرەدى. حازىرەتى ومار (ر.ا): «كىمدە-كىم كوپ سويلەر بولسا، كوپ قاتەلەسەدى. كوپ قاتەلەسۋ كۇنانىڭ كوبەيۋىنە سەبەپ بولادى. ال، كۇناھار ادامنىڭ بارار جەرى توزاق قانا» دەيدى.

سوڭعى زەرتتەۋلەرگە سۇيەنەر بولساق، ادام بالاعات سوزدەر ايتقان كەزدە  جاعىمسىز ەنەرگيانى ٴوزى عانا قابىلداپ قويماي، جانىنداعى وزگە ادامدار مەن جان-جانۋارلارعا، ٴتىپتى سۋ مەن تاعامدارعا دا تاراتادى ەكەن. ادامنىڭ ٴسوزى مەن ويىنىڭ باسقا ادامدار مەن جاندى نارسەلەرگە، سونداي-اق وسىمدىكتەرگە اسەرىن زەرتتەۋمەن اينالىساتىن جاپون عالىمى ەموتو ماسارۋ ادام سويلەگەن كەزدە ٴوزىنىڭ ويىن باسقالارعا جەتكىزىپ قانا قويماي، ايتقان ٴسوزىنىڭ جاقسى نە جامان ماعىنالى بولۋىنا وراي پايدالى نە زياندى اقپاراتتىق تولقىن تۋدىراتىنىن مالىمدەگەن. عالىمدار بالاعات جانە جاعىمسىز ماعىناعا يە سوزدەردىڭ رادياسيا اسەرى سەكىلدى ادام  گەنىنىڭ مۋتاسياعا ۇشىراۋىنا سەبەپكەر بولاتىنىن، ال ول ٴوز كەزەگىندە اعزانىڭ قارتايۋ پروسەسسىن تەزدەتىپ، ٴتۇرلى پسيحيكالىق جانە ٴتان اۋرۋلارىنىڭ پايدا بولۋىنا ىقپال ەتەتىنىن انىقتاعان. ال، جاقسى ماعىناعا يە، قايىرىمدى-مەيىرىمدى سوزدەر، دۇعالار، ٴتىپتى كەيبىر ادەمى ولەڭ-جىرلاردىڭ ٴوزى كوپتەگەن كەسەلدەردى ەمدەپ، ادامعا جاعىمدى ىقپال ەتىپ، اعزانىڭ قارتايۋ پروسەسسىن تەجەيدى ەكەن.

رەسەي عىلىم اكادەمياسى كۆانتتىق گەنەتيكا ينتيتۋتىنىڭ عالىمدارى دا بالاعات جانە بەيادەپ سوزدەردىڭ جاعىمسىز سالدارى تۋرالى ٴبىراز زەرتتەۋلەر جۇرگىزگەن. زەرتتەۋ ناتيجەلەرى كورسەتكەندەي، ايتىلعان سوزدەردىڭ ەلەكتروماگنيتتىك تەربەلىسى دنق مولەكۋلاسىنىڭ قۇرىلىمىنا تىكەلەي اسەر ەتەتىن بولىپ شىقتى. ەگەر بالاعات جانە جاعىمسىز سوزدەر ايتىلسا، دنق مولەكۋلاسى وسى سوزدەردى قابىلدايدى جانە قابىلدانعان اسەردىڭ تىم ارتىق ٴارى جاعىمسىز بولۋىنان «تەرىس پروگرامما» نەمەسە «ٴوزىن-وزى تاراتۋ (ساموليكۆيداسيا) پروگرامماسىن» ىسكە قوسادى. دەمەك، ٴوزىن-وزى كۇيرەتۋگە، بۇلدىرۋگە باعىتتالعان ۇدەرىستەر باستالادى. وسىلايشا اقپاراتتاردىڭ ۇنەمى كۇيرەپ، بۇرمالانۋى، وزگەرىسكە ۇشىراپ تۇرۋى  دنق-نىڭ قۇرىلىمىن ساۋ كۇيدەن اۋرۋ كۇيگە دۋشار ەتەدى. دەمەك، جاعىمسىز، عايبات سوزدەر رادياسيالىق ساۋلەلىگى مىڭ رەنتگەنگە تەڭ كەلەتىن مۋتەگەندىك اسەر بەرەدى. بۇل دەگەنىمىز دەنساۋلىعىمىزدىڭ زيانعا ۇشىراپ جاتقاندىعىنان حابار بەرەدى.

وسىلايشا، ٴبىز مىناداي قورىتىندىعا كەلەمىز: دنق قۇرىلىمىنا  ايتىلعان دا،  ەستىگەن دە  سوزدەر تىكەلەي اسەر ەتەدى. سونىمەن قاتار، ادامنىڭ ايتاتىن سوزدەرىنىڭ مازمۇنى مەن ماعىناسى دا تىكەلەي ادام گەنومىنا اسەر ەتەدى.

جاقسى ٴسوز جاندى جادىراتادى. ٴپوزيتيۆتى ماعىنادا ايتىلعان ٴار ٴسوز جاعىمدى اسەر قالدىرادى. جالپى العاندا، ايتىلعان سوزدەردىڭ ٴپوزيتيۆتى جانە نەگاتيۆتى اسەرلەرى  بار ەكەنى باعزى زاماننان بەرى بەلگىلى. مەديسينا عىلىمى جاقسى دامىماعان زاماندا حالىق داۋانى دۇعالار مەن جاقسى تىلەك سوزدەردەن تاپقان. ال، ادەپسىز جانە بالاعات سوزدەردى ايتۋدىڭ ٴوزىن  قارعىس دەپ ەسەپتەگەن. ٴتىپتى، سول زاماندا ادامداردىڭ ويىندا بالاعات سوزدەردى ايتۋدىڭ دۇرىس ەمەستىگى تۋرالى  بولجامدار بولسا، بۇگىندە ول سوزدەردىڭ زياندىعى عىلىمي تۇردە دالەلدەنىپ وتىر.  سول سەبەپتى، نە ويلاپ جۇرگەنىڭىزگە، قانداي كىتاپتار وقىپ، قانداي اقپاراتتار قابىلداپ جاتقانىڭىزعا،  اينالاڭىزعا قانداي سوزدەر ايتىپ، قانداي سوزدەر ەستىپ جۇرگەنىڭىزگە اسا ٴمان بەرىڭىز.  ٴومىرىڭىزدى جاقسارتۋ دا، قۇلدىراتۋ دا ٴوز قولىڭىزدا!

ٴبىر حاديستە: «كوزدىڭ زيناسى – حارامعا قاراۋ، قۇلاقتىڭ زيناسى – ادەپسىز (ۇياتسىز) ٴسوز تىڭداۋ، ٴتىلدىڭ زيناسى – بالاعات (ۇياتسىز) سوزدەردى ايتۋ، قولدىڭ زيناسى – وزىنە حالال بولماعان ايەلدى ۇستاۋ، اياقتىڭ زيناسى – كۇنالى جەرلەرگە بارۋ»، - دەگەن. پايعامبارىمىزدىڭ (س.ع.س.) وسى ٴسوزىنىڭ ٴوزى ٴار ادامعا تۇنىپ تۇرعان وسيەت ەمەس پە؟!



[1] مۋسليم، يمان 74
[2] بۇحاري، ريقاق، 23
[3] تيرميزي، يمان، 8

لاۋرا قاناتقىزى
date15.03.2018readCount815printباسىپ شىعارۋ