ۋادەدە تۇرۋ قانشالىقتى ماڭىزدى؟

ۋادە – شىنشىلدىق پەن ادىلدىكتىڭ باۋىرى. ال، وپاسىزدىق – وتىرىك پەن ادىلەتسىزدىكتىڭ جاقىنى. ۋادەدە تۇرۋ – تىلمەن شىندىقتى ايتىپ، ىسپەن سونى جۇزەگە اسىرۋ. ۋادە ەكى ٴتۇرلى بولادى:

ٴبىرىنشىسى – اللاعا قاتىستى ۋادە.

اللا تاعالا مەن ادامداردىڭ اراسىنداعى ۋادەلەسۋ. مۇنى «ٴال-ميساق» دەيدى، ماعىناسى «ٴسوز، ۋادە بەرۋ»، «كەلىسىم-شارت جاساسۋ» دەگەندى بىلدىرەدى. ٴال-ميساق – ادام مەن اللا اراسىنداعى العاشقى سەرتتەسۋ. قۇران كارىمنىڭ «اعراف» سۇرەسىنىڭ 172-اياتىندا «ٴال-ميساق» ۋادەسى تۋرالى ايتىلعان. جاراتۋشى يەمىز ادام ۇرپاقتارىنىڭ ارقالارىنان ناسىلدەرىن الىپ: أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ  «مەن سەندەردىڭ راببىلارىڭ ەمەسپىن بە؟» – دەپ سۇراعاندا، ولار: بَلَى شَهِدْنَا «ارينە، كۋامىز»، – دەپ جاۋاپ قاتتى. قيامەت كۇنى: «بۇدان حابارىمىز جوق دەمەڭدەر»، – دەپ ەسكەرتتى.

قازاق  قوعامىنداعى «قاشاننان بەرى مۇسىلمانسىڭ؟» دەگەن سۇراققا «ٴالىمساقتان بەرى مۇسىلمانمىن» دەپ جاۋاپ بەرۋ سالتى وسىعان نەگىزدەلگەن. ياعني، اللا تاعالا ٴال-ميساقتا كۇللى ادام بالاسىنان جالعىز وزىنە عانا قۇلشىلىق ەتۋگە، وعان ەش نارسەنى ورتاق قوسپاۋعا ۋادە الدى. ەندەشە، ٴاربىر پەندە اللاعا بەرگەن وسى ۋادەگە بەرىك بولۋى ٴتيىس.

مۋاز يبن ٴجابال (ر.ا.) بىردە اللا ەلشىسىمەن (س.ع.س.) بىرگە ەسەككە مىنگەسىپ كەلە جاتىپ، پايعامباردىڭ (س.ع.س.): «ٴاي، مۋاز! اللا تاعالانىڭ قۇلدارىنداعى حاقىسى جانە قۇلداردىڭ اللاداعى حاقىسى تۋرالى بىلەسىڭ بە؟» – دەپ سۇراعانىن اڭگىمەلەيدى. سوندا مۋاز (ر.ا.): «اللا مەن ونىڭ ەلشىسى ونى ارتىق بىلەدى»، دەپ جاۋاپ بەردى. سوندا پايعامبارىمىز (س.ع.س.):

فَإِنَّ حَقَّ اللّه ِ عَلَى الْعِبَادِ أَنْ يَعْبُدُوا اللّهِ وَلاَ يُشْرِكُوا بِهِ شَيْئاً. وَحَقُّ الْعِبَادِ عَلَى اللّهِ عَزَّ وَجَلَّ أَنْ لاَ يُعَذِّبَ مَنْ لاَ يُشْرِكُ بِهِ شَيْئاً

«اللا تاعالانىڭ قۇلدارىنداعى حاقىسى – قۇلداردىڭ تەك اللاعا قۇلشىلىق قىلىپ، وعان سەرىك قوسپاۋى. ال قۇلداردىڭ اللاداعى حاقىسى – كىمدە-كىم اللاعا سەرىك قوسپاسا، سول ادامدى ازاپتاماۋى»[1]، – دەپ ايتقان ەكەن.

ال، ەندى قاسيەتتى قۇران كارىمدە اللا تاعالا قۇلدارىمەن بىلاي دەپ سەرتتەسەدى:

وَأَوْفُواْ بِعَهْدِي أُوفِ بِعَهْدِكُمْ وَإِيَّايَ فَارْهَبُونِ

«مەنىڭ سەرتىمە بەرىك بولىڭدار. مەن دە سەندەرگە بەرگەن سەرتتى ساقتايمىن. ٴارى مەنەن عانا قورقىڭدار»[2].

يبن كاسير (ر.ا.) بۇل اياتتىڭ تاپسىرىندە: «اسا ۇلى اللاعا بەرگەن سەرتتەرىڭدە بەرىك بولىڭدار. كۇنالارى سەبەپتى اتا-بابالارىڭ جازالانعانداي، جازاعا تارتىلۋدان قورقىپ، ساقتانىڭدار»، – دەپ تۇسىنىك بەرەدى.

ەكىنشىسى – ادام مەن ادامنىڭ اراسىنداعى ۋادە.

ياعني، ٴوزارا بىر-بىرلەرىمەن ۋادەلەسۋلەرى. بۇل جونىندە قۇران كارىمدە:

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُواْ أَوْفُواْ بِالْعُقُودِ

«ەي، يمان كەلتىرگەندەر! بەرگەن ۋادەلەرىڭنىڭ شارتتارىن تولىق ورىنداڭدار»[3]، – دەپ بۇيىرادى. ال، وسى بۇيرىعىنا بويۇسىنىپ، ۋادەسىن تۇتقان جانداردى تومەندەگىدەي ەڭ ادەمى سيپاتتارمەن باياندايدى:

 

وَالْمُوفُونَ بِعَهْدِهِمْ إِذَا عَاهَدُواْ وَالصَّابِرِينَ فِي الْبَأْسَاء والضَّرَّاء وَحِينَ الْبَأْسِ أُولَـئِكَ الَّذِينَ صَدَقُوا وَأُولَـئِكَ هُمُ الْمُتَّقُونَ

«ۋادەسىن ورىنداۋشى، تارشىلىقتا، قيىنشىلىقتا جانە سوعىس كەزىندە سابىر ەتۋشى بولسا، مىنە سولار شىنشىلدار ٴارى سولار تاقۋالار»[4];

بَلَى مَنْ أَوْفَى بِعَهْدِهِ وَاتَّقَى فَإِنَّ اللّهَ يُحِبُّ الْمُتَّقِينَ

«ولاي ەمەس! كىم ٴوز ۋادەسىن ورىنداسا، اللادان قورىقسا، راسىندا اللا تاقۋالاردى جاقسى كورەدى»[5];

وَالَّذِينَ هُمْ لأَمَانَاتِهِمْ وَعَهْدِهِمْ رَاعُونَ

«ولار اماناتتارىن، ۋادەلەرىن قورعاۋشى»[6];

اَلَّذِينَ يُوفُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ وَلاَ يَنقُضُونَ الْمِيثَاقَ

«ولار، اللاعا بەرگەن ۋادەسىن ورىنداعاندار جانە بەرگەن سوزدەرىنەن اينىماعاندار»[7].

يبن كاسير وسى اياتتىڭ تاپسىرىندە:

وَلَيْسُوا كَالْمُنَافِقِينَ الَّذِينَ إِذَا عَاهَدَ أَحَدُهُمْ غَدَرَ، وَ إِذَا خَاصَمَ فَجَرَ، وَإِذَا حَدَّثَ كَذَبَ، وَ إِذَا اؤْتُمِنَ خَانَ

«ولار – ۋادەسىندە تۇرماي، وپاسىزدىق قىلاتىن، رەنجىسىپ قالسا، كەك ساقتايتىن، سويلەگەن كەزدە وتىرىك ايتاتىن، اماناتقا قيانات جاسايتىن مۇنافىقتار (ەكىجۇزدىلەر) سەكىلدى ەمەس!»دەپ ايتادى.

بايقاعانىمىزداي، ۋادەگە بەرىكتىك شىنايى مۇسىلمان جاننىڭ بويىنان تابىلۋعا ٴتيىستى اسىل قاسيەتتەردىڭ ٴبىرى بولىپ تابىلادى. كوركەم مىنەزدىڭ كەمەڭگەرى اتانعان پايعامبارىمىز (س.ع.س.) ٴدال وسى ۋادەگە بەرىك بولۋدىڭ ادام مىنەزىن كورىكتەندىرە تۇسۋمەن قاتار، ٴجانناتقا جەتەلەيتىنىن جەتكىزەدى:

 اِضْمَنُوا لِي سِتًّا مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَضْمَنْ لَكُمْ الْجَنَّةَ

«ماعان وزدەرىڭنەن مىنا التى نارسەنi ۋادە ەتسەڭدەر، مەن دە سەندەرگە ٴجانناتقا كiرۋگە كەپiلدiك بەرەمiن!»

1. اُصْدُقُوا إِذَا حَدَّثْتُمْ سويلەگەن كەزدەرiڭدە تۋراشىل بولىڭدار;

2. وَأَوْفُوا إِذَا وَعَدْتُمْ  ۋادە بەرگەن كەزدە سوزدە تۇرىڭدار;

3. وَأَدُّوا إِذَا اؤْتُمِنْتُمْ  اماناتقا سەنىمدى بولىڭدار;

4. وَاحْفَظُوا فُرُوجَكُمْ ۇياتتى جەرلەرىڭدى ساقتاڭدار;

5. وَغُضُّوا أَبْصَارَكُمْ  كوزدەرiڭدi حارامنان ساقتاڭدار;

6. وَكُفُّوا أَيْدِيَكُمْ  قولدارىڭدى حارامنان اۋلاق ۇستاڭدار[8].

وپاسىز ادامنىڭ قيامەتتەگى جانە بۇل دۇنيەدەگى جازاسى:

ارينە، ايتقان سوزىنەن اينىماي، ۋادەسىنە بەرىكتىك تانىتقان جاننىڭ ادامدار اراسىندا ابىرويلى، اللا الدىندا ٴجۇزى جارىق بولاتىنى ٴسوزسىز. ال، سوزىنەن تايقىپ، ۋادەسىنە كەلگەندە سولقىلداقتىق كورسەتەتىن جانداردىڭ جاعدايى قانداي بولماق؟! اسقان ادىلەتتى اللا تاعالا ۋادەدە تۇرمايتىن وپاسىز ادامداردى قيامەت كۇنى بارلىق جاراتىلىستىڭ الدىندا ماسقارا ەتەتىنىن ەسكەرتەدى. يبن وماردان (ر.ا.) جەتكەن ٴبىر حاديستە اللا ەلشىسى (س.ع.س.) بىلاي دەيدى:

إِذَا جَمَعَ اللَّهُ الأَوَّلِينَ وَالآخِرِينَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ يُرْفَعُ لِكُلِّ غَادِرٍ لِوَاءٌ فَقِيلَ هَذِهِ غَدْرَةُ فُلاَنِ بْنِ فُلاَنٍ

«قيامەت كۇنى اللا الدىڭعىلار مەن سوڭعىلاردى جيناعان ساتتە، ٴاربىر وپاسىزدىڭ تۋى كوتەرىلەدى. سودان سوڭ: «بۇل  پالەنشە ۇلى پالەنشەنىڭ وپاسىزدىعى»، – دەپ ايتىلادى».

سونداي-اق، اللا ەلشىسى (س.ع.س.) بەرىلگەن ۋادەنىڭ باعاسى تومەندەپ، بۇزىلعان جاعدايدا سول قاۋىمنىڭ قيىندىقتارعا دۋشار بولاتىنىن ايتادى:

مَا نَقَضَ قَوْمٌ الْعَهْدَ إِلا كَانَ الْقَتْلُ بَيْنَهُمْ ، وَلا ظَهَرَتْ فَاحِشَةٌ قَطُّ إِلا سَلَّطَ اللَّهُ عَلَيْهِمُ الْمَوْتَ ، وَلا مَنَعَ قَوْمٌ الزَّكَاةَ إِلا حُبِسَ عَنْهُمُ الْقَطْرُ

«قايسى ٴبىر قاۋىم ۋادەنى بۇزاتىن بولسا، ولاردىڭ ورتاسىندا ٴولتىرۋ (سوعىس) ورىن الادى. قايسى ٴبىر قاۋىمنىڭ اراسىنان ارسىزدىق بەلەڭ السا، اللا سول جەردە ٴولىم-جىتىمدى ۇستەم ەتەدى. قايسى ٴبىر قاۋىم زەكەت بەرۋدەن باس تارتسا،  سول جەرگە جاۋىن-شاشىن دوعارىلادى»[9].

ۋادەدە تۇرمايتىن ادامدى مۇنافىق دەي الامىز با؟

پايعامبار حاديستەرىندە ۋادەدە تۇرماۋدىڭ ەكىجۇزدىلىكتىڭ بەلگىسى ەكەندىگى ايتىلادى:

 آيَةُ الْمُنَافِقِ ثَلَاثٌ: إِذَا حَدَّثَ كَذَبَ، وَإِذَا وَعَدَ أَخْلَفَ، وَإِذَا اؤْتُمِنَ خَانَ

«مۇنافىقتىڭ ٴۇش بەلگىسى بار: سويلەگەن كەزدە وتىرىك ايتادى، ۋادەسىندە تۇرمايدى، اماناتقا قيانات ەتەدى»[10].

ابدۋللا يبن ومار (ر.ا.) پايعامبارىمىزدىڭ (س.ع.س.)  مىنا ٴحاديسىن جەتكىزەدى:

أَرْبَعٌ مَنْ كُنَّ فِيهِ كَانَ مُنَافِقًا خَالِصًا، وَمَنْ كَانَتْ فِيهِ خَصْلَةٌ مِنْهُنَّ كَانَتْ فِيهِ خَصْلَةٌ مِنَ النِّفَاقِ حَتَّى يَدَعَهَا: إِذَا اؤْتُمِنَ خَانَ، وَإِذَا حَدَّثَ كَذَبَ، وَإِذَا عَاهَدَ غَدَرَ، وَإِذَا خَاصَمَ فَجَرَ.

«ٴتورت بەلگى كىمدە بولسا، ول ناعىز مۇنافىق بولادى، ال كىمدە بۇنىڭ بىرەۋى بولسا، ولاردى تاستاعانشا و دا  ەكىجۇزدىلىكتىڭ ٴبىر بەلگىسى بولادى: امانات تاپسىرىلسا قيانات ەتەدى، سويلەسە جالعان سويلەيدى، ۋادە بەرسە، ۋادەسىن بۇزادى، رەنجىسىپ قالسا كەك الادى»[11].

مىسىر ەلىندەگى ٴال-ازھار ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عالىمى مۋسا شاھين وسى ٴحاديستىڭ تۇسىندىرمەسىندە بىلاي دەدى: «ٴدىن ٴۇش نارسەدەن قۇرىلادى. ولار: ٴسوز، امال، نيەت. جوعارىداعى حاديستە وتىرىك ايتۋمەن ٴسوزدىڭ بۇزىلاتىندىعىن، اماناتقا قيانات جاساۋ جانە ۋادەگە وپاسىزدىق قىلۋ سەبەپتى ٴىستىڭ بۇزىلاتىندىعىن ەسكەرتتى. وسى ورايدا ۋادەدە تۇرماۋ نيەتتىڭ بۇزاقىلىعىنا بايلانىستى. (ياعني، ۋادەسىن ورىنداماۋعا نيەتتەنىپ تۇرىپ، جالعان ۋادە بەرۋ).  الايدا، ۋادەدە تۇرۋعا بەل بايلاپ، ٴبىراقتا كەنەتتەن كەدەرگىلەر تۋىنداۋىنا وراي ۋادەسىن ورىنداي الماعان جاعداي ەكىجۇزدىلىكتىڭ بەلگىسى بولىپ ەسەپتەلمەيدى. سونىمەن قاتار، ورىندالۋى ٴتيىس بولعان ۋادە حايىرلى، يگى ىستە بولۋى قاجەت. جامان  ٴىس ىستەۋگە بەرىلگەن ۋادەدەن باس تارتۋ – مىندەت».

مىنەكەي، مۇسىلمان بالاسىنا ۋادەدە تۇرۋدىڭ قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەندىگىنە ايتىلعان ايات-حاديستەر ايقىن دالەل بولادى. جاراتۋشى رازىلىعىن ىزدەگەن جاننىڭ ايتقان سوزىنە اسقان جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراپ، ۋادەسىن بۇزباۋى ٴتيىس! حالقىمىزدىڭ «ەردىڭ ەكى سويلەگەنى – ولگەنى» دەپ، وتىرىك ايتىپ، جالعان سويلەۋدەن تىيعانى دا مۇسىلمانشىلىق مىندەتىن تەرەڭ ۇعىنىپ، تۋرا جولدان تايماعانىنىڭ بەلگىسى ەمەس پە؟! ەندەشە، ەكى دۇنيەدە باقىتقا جەتكىزەر وسى ٴبىر قاسيەتتى اللا تاعالا  بويىمىزعا ٴسىڭىرىپ، ۋادەمىزگە بەرىك بولۋدى ٴناسىپ ەتكەي!



[1] ٴحاديستى يمام بۇحاري، مۋسليم ريۋايات ەتتى.
[2] «باقارا» سۇرەسى، 40-ايات
[3] «ٴمايدا» سۇرەسى، 1-ايات.
[4] «باقارا» سۇرەسى، 177-ايات.
[5] «ٴالي يمران» سۇرەسى، 76-ايات.
[6] «مۋمينۋن» سۇرەسى، 8-ايات.
[7] «راعىد» سۇرەسى، 20-ايات.
[8] يمام احماد ريۋايات ەتتى.
[9] يمام ات-تاباراني ريۋايات ەتتى.
[10] ٴحاديستى يمام بۇحاري، ٴمۇسليم ريۋايات ەتتى.
[11] ٴحاديستى بۇحاري، ٴمۇسليم ريۋايات ەتتى.

نۇرلان رامازان ۇلى
date10.03.2018readCount1282printباسىپ شىعارۋ