بالا كىشكەنتاي بولعانىمەن

بالانىڭ ٴوزى كىشكەنتاي بولعانىمەن، قاشان دا اتا-اناعا جۇكتەيتىن جاۋاپكەرشىلىگى ۇلكەن. وسى ورايدا بالانىڭ ٴار جاس شاماسىنا قاراي تاربيە نەگىزدەرى دە وزگەرىپ وتىراتىنىن ەسكەرۋ كەرەك. ماسەلەن، بەس جاستى الساق، بۇل جاستا نەگە كوڭىل بولگەن دۇرىس؟ ال التى جاستا شە؟

بالا تاربيەسىندە بۇل جاستا بالانىڭ ەكىنشى «التىن كەزەڭى» باستالاتىندىعى ايتىلادى. باستاعان ٴىسىن جارتىلاي تاستاپ كەتەتىن ٴتورت جاسار بالا بەسكە قادام باسقاندا ىسىنە تياناقتى، ۇيرەتكەن شارۋالاردى جايلاپ ٴوزى اتقارا باستايتىن جاعدايعا جەتەدى. مىسالى: تاماق جەۋ، ٴىشۋ، جۋىنۋ، كيىنۋ، تىستەرىن تازالاۋ سەكىلدى جەكە باسىنىڭ شارۋالارىن ٴوزى تىندىرا الادى. دەگەنمەن، كىشىگىرىم كومەكتەردى قاجەتسىنۋى مۇمكىن. ٴالى دە اكە-شەشەسىنە تاۋەلدى بولعانىمەن، وزىمەن قاتارلاس بالالارمەن ويناي الادى. ۆەلوسيپەد ايداۋ، جىپپەن سەكىرۋ، دوپ ويناۋ سەكىلدى قيمىل-قوزعالىستى ويىنداردى جاقسى كورۋمەن قاتار، رولدەرگە ٴبولىنىپ ويناعاندى دا ۇناتادى. ىشكى جان دۇنيەسىن تۇراقتىلىق بيلەگەنىمەن بويىندا قورقىنىش سەزىمى باسىمداۋ بولىپ تۇرادى. قاراڭعى جەردەن، جوعالىپ كەتۋدەن قورقادى. سەبەبىن ٴوزى دە تۇسىنبەيدى. ٴتورت جاستاعى بالادا ۇيالۋ سەزىمىنىڭ ۇشقىنى پايدا بولا باستايدى. ال بەس جاسىندا بۇل سەزىم اناعۇرلىم دامي تۇسەدى. بالانىڭ بويىندا ۇياتتىڭ پايدا بولۋى – سانالىلىقتىڭ العاشقى نىشانى. يمام عازالي بالانىڭ بويىندا ۇياتتىڭ پايدا بولۋىن ماڭىزدى ساناپ، بىلاي دەگەن: «بالادا ٴتامييز (جاقسى مەن جاماندى اجىراتا ٴبىلۋ) بەلگىلەرى بايقالعان ۋاقىتتان باستاپ، تاربيەسىن ٴجىتى قولعا الۋ كەرەك. ونىڭ العاشقى بەلگىسى – ۇياتتىڭ پايدا بولۋى. ۇيالا باستاۋى بالادا اقىل نۇرىنىڭ پايدا بولعانىن كورسەتەدى. ەندىگى جەردە ول كەيبىر نارسەلەردى جامان، كەيبىرەۋىن جاقسى دەپ قابىلدايدى. كەي جەردە ۇيالماسا، كەي جەردە ۇيالادى. ۇيالۋ قاسيەتى – اللا تاعالانىڭ وعان بەرگەن سىيى. ەگەر دۇرىس تاربيەلەنسە، بولاشاقتا مىنەز-قۇلقى بيازى، جۇرەگى ادال بولاتىنىنىڭ نىشانى».

«ۇيات – يماننىڭ ٴبىر بولشەگى» دەگەن ٴحاديستى ەسكەرسەك، ۇياتتىڭ ويانۋى ارقىلى بالا بويىندا ٴالى دە شىنايى دارەجەدە بولماسا دا يماننىڭ بۇرشىك جارعانىن بايقايمىز. بۇل جاستاعى بالاعا اللاعا يمانمەن قوسا پايعامبارلارعا يمان جانە سوڭعى ەلشى مۇحاممەد پايعامباردىڭ (س.ا.س.) ٴومىرى مەن ساحابالار تۋرالى قىزىقتى وقيعالاردى ٴجيى اڭگىمەلەپ بەرۋ كەرەك. سوندا جاستايىنان بالا بويىندا ولارعا دەگەن سۇيىسپەنشىلىك قالىپتاسادى.

ٴبىر مۇسىلمان عالىمى ٴوزىنىڭ بالالىق شاعىنىڭ ٴبىر ٴساتىن بىلايشا اڭگىمەلەيدى:

«دىنگە كوزىمدى اشقان كىسى اتام ەدى. ول كىسى ماعان ٴدىني اڭگىمەلەردى كوپ ايتاتىن. بىردە حازىرەت ٴاليدىڭ باتىرلىعىن اڭگىمەلەگەندە، بىلاي دەپ سۇراعانىم ەسىمدە:
–  اتا، پايعامبارىمىز كۇشتى مە، الدە ٴالي كۇشتى مە؟
سوندا بەس جاسار بالانىڭ پاك كوڭىلىنەن شىققان سۇراعىنا اتام ٴارى بالالاردى، ٴارى ۇلكەندەردى ويلانتاتىنداي بىلاي دەپ جاۋاپ بەرىپ ەدى:
–  پايعامبارىمىزدىڭ بويىندا قوسىمشا پايعامبارلىق كۇش بار ەمەس پە؟!
اتامنىڭ وسى ٴبىر ٴسوزىن ٴالى كۇنگە ۇمىتقان ەمەسپىن».

بۇل جەردە ايتپاعىمىز، 5-6 جاسار بالانىڭ ٴدىني تاربيەسى. كەيبىر عالىمدار بالالاردىڭ بارلىق قابىلەتتەرىنىڭ بالالىق شاقتا جەتىلەتىنىن ايتادى. مىسالى، امەريكالىق عالىمداردىڭ زەرتتەۋلەرى بويىنشا، بالا ساناسىنداعى قابىلەتتەردىڭ جارتىسى 4 جاسىندا، ۇشتەن ەكى بولىگى 6 جاسقا كەلگەندە قالىپتاسادى. سوندىقتان بالالاردىڭ مىنەز-قۇلقىنا، كىسىلىك تۇلعاسىنا اسەر ەتەتىن نارسەلەردى ۇيرەتە بەرگەن ٴجون. بالانىڭ بويىندا كىسىلىك تۇلعاسىنىڭ قالىپتاسۋىنا سەبىن تيگىزەتىن تاربيەنىڭ ٴبىرى – جاراتىلىسىنا ساي ىستەرگە باۋلۋ. مىسالى، ۇل بالالاردى اتقا ٴمىنۋ، ساداق تارتۋ، ٴجۇزۋ، كۇرەس جانە جۇگىرۋ سەكىلدى سپورتتىق ويىندارعا جاتتىقتىرعان ٴجون. پايعامبارىمىز (س.ع.س.) اكەنىڭ بالا الدىنداعى مىندەتتەرىن بايانداعاندا، جاقسى ات قويۋ، قۇلاعىنا ازان شاقىرۋ، ادال رىزىقپەن تاماقتاندىرۋ، جازۋدى ۇيرەتۋمەن قاتار ساداق تارتۋ، اتقا ٴمىنۋ، كۇرەس جانە ٴجۇزۋدى ۇيرەتۋدى دە قوسا اتايدى. بۇلار ۇل بالانىڭ دەنەسىن شىنىقتىرادى، باتىرلىققا، شىدامدىلىققا، ەپتىلىككە جاتتىقتىرادى. مۇنداي تاربيەمەن وسكەن بالانىڭ بويىندا جاستايىنان ەر جىگىتكە ٴتان مىنەز قالىپتاسادى. ال قىز بالانى ٴۇي شارۋاسىنا، بالاعا قاراۋعا ۇيرەتۋ ماقساتىمەن وسى تەكتەس ويىندارعا تارتۋ قاجەت. ول ٴۇشىن ويىنشىقتار مەن قۋىرشاقتار ساتىپ الىپ بەرۋدىڭ دۇرىستىعىن عالىمدار قۇپتاعان.

بەس جاستاعى بالا اللا تاعالامەن بايلانىس قۇرۋدىڭ ٴبىر ٴتۇرى دۇعا ەكەنىن تۇسىنە باستايدى. كەيبىر دۇعالاردى جاتتاي الادى. ولار الەمدەگى بارلىق بالالار دۇعا جاسايدى دەپ ويلايدى. دۇعاسىندا كوبىنەسە وزىنە كەرەك ماتەريالدىق نارسەلەردى سۇرايدى. دۇعا جاساۋ داعدىسى قالىپتاسۋ ٴۇشىن 5-6 جاستاعى بالالارعا بەلگىلى ٴبىر ۋاقىتتاردا، تاماقتان بۇرىن، تاماقتان كەيىن، ۇيىقتار الدىندا جانە كەيبىر جەرلەردە دۇعا جاساۋىنا ٴمان بەرىپ، قاداعالاپ وتىرۋ كەرەك.

پايعامبارىمىز (س.ع.س.) ٴبىر حاديسىندە «بالاعا 7 جاسىندا ناماز ۇيرەتىڭدەر» دەگەن. ولاي بولسا، ٴبىز، اتا-انالار 7 جاسقا كەلگەندە شىنايى كوڭىلمەن، ٴوز قالاۋىمەن ناماز ۇيرەنۋى ٴۇشىن بالاعا نامازدى كوزتانىس، ۇيرەنشىكتى ەتۋ كەرەك. اينالاسىنداعىلاردىڭ ناماز وقىعانىن كىشكەنتايىنان كورىپ وسكەن بالا سانالى تۇردە ونىڭ قاجەتتىگىن ۇعىنادى. 7 جاسقا كەلگەندە ناماز وقۋدى قيىنسىنبايدى. سوندىقتان، شاڭىراعىمىز مەشىتتىڭ قىزمەتىن اتقارىپ، سول «مەشىتتىڭ» ىشىندە ٴاردايىم ناماز وقىلىپ، پەندەنىڭ جاراتقان يەگە شۇكىرشىلىك رەتىندە قۇلشىلىق ەتۋى ٴتيىس ەكەنىن ۇقتىراتىن اتموسفەرا سەزىلىپ تۇرسا، بالا دا رەتى كەلگەندە وزدىگىنەن نامازعا جىعىلادى.

تاعى ٴبىر مۇسىلمان عالىمىنىڭ پىكىرىنشە «4-5 جاسىندا بالاڭىزدى ساياباقتارمەن قاتار مەشىتتەرگە دە اپارىڭىز. مەشىتكە كىرىپ، ونداعى باسقا مۇسىلمانداردىڭ دا قۇلشىلىق جاساعانىن كورەدى. قۇلشىلىقتىڭ ادامزاتتىڭ بارىنە بۇيىرىلعان پارىز ەكەنىنە كوز جەتكىزەدى. مەشىتكە بالانى ەرتىپ اپارۋ ونىڭ تۇلا-بويىنا مۇسىلماندىق ٴومىر-سالتىنىڭ سىڭۋىنە كومەكتەسەدى. ٴارى اكەسىمەن نەمەسە اناسىمەن بىرگە بارعاندىقتان، بالالىق شاقتىڭ ەڭ ىستىق ساتتەرى رەتىندە جادىندا ماڭگى ساقتالىپ قالادى».

ال، التى جاسىندا بىلتىرعىعا قاراعاندا مىنەزى شاتاقتاۋ بولىپ، سىرتتاي ەنجارلىققا بوي الدىرعانداي كورىنەدى. ٴبىراق وسى جاستا بالا اجەپتەۋىر جەتىستىكتەرگە دە قول جەتكىزەدى. ٴوزى جۋىنىپ، كيىنىپ، تۇيمەلەرىن ٴوزى قاداي الادى. قىرقۋ، جابىستىرۋ، سۋرەت سالۋ، بوياۋ سەكىلدى ىستەر قولىنان كەلەدى. وڭى مەن سولىن تانىپ، كەشە مەن بۇگىندى اجىراتىپ، ۇيرەنۋ تالابى دا ارتا تۇسەدى. ارىپتەر مەن سانداردى ۇيرەنىپ، جازۋ، ەسەپتەۋگە كىرىسە باستايدى. مۇسىلمان عۇلامالارى بالالاردىڭ مەكتەپكە بارۋ كەزەڭى رەتىندە 5-7 جاس ارالىعىن اتايدى. ٴبىراق ايتا كەتەتىن جايت، مۇسىلمان عالىمدارى مەكتەپكە بارۋ ٴۇشىن بەلگىلى ٴبىر جاستان گورى، بالانىڭ اقىلى مەن قابىلەتتەرىنىڭ جەتىلۋىن باستى نازارعا الادى. مىسالى، حاديسشىلەردىڭ كوپشىلىگى نەگىزىنەن حاديس تىڭداۋعا بولاتىن جاس رەتىندە بەس جاستى اتايدى. اليۋل-قاري كوپشىلىك عالىمداردىڭ: «ەڭ ازى بەس جاسىندا حاديس تىڭداۋى كەرەك، ودان كىشكەنتايلاردىڭ تىڭداۋىنا بولمايدى» دەگەن پىكىرىن بىلدىرە كەلىپ، حاديس ساباقتارىنا بالالاردىڭ بەس جاسىنان باستاپ قاتىسۋىنا بولاتىندىعىن ايتادى. ٴساحاۋي بولسا، كوبىنەسە بەس جاستا بالالاردىڭ حاديس تىڭداي باستاۋىنا بولاتىنىن، ٴبىراق ودان ەرتە دە، ودان كەش تە بولۋى مۇمكىندىگىن ايتادى. اليۋل-قاريدىڭ پىكىرىنشە، ٴحاديستى ۇيرەنۋ ٴۇشىن ەڭ وڭتايلى جاس – ٴتامييز جاسى. ٴتامييز جاسى دەگەنىمىز، ايتقانداردى ٴتۇسىنىپ، دۇرىس جاۋاپ بەرە الاتىن جاس. كەيبىر عۇلامالار بالا وزىنە ايتىلعانداردى ٴتۇسىنىپ، جاۋاپ بەرە الاتىن بولسا، بەس جاستان كىشى بولسا دا، ٴتامييز جاسىنا كىرگەن بولىپ سانالادى دەپ ەسەپتەگەن. دەگەنمەن، كوپشىلىك ٴتامييز جاسىن 7-8 جاس دەپ بەلگىلەگەن. ٴبىراق بۇل وزگەرمەيتىن قاعيدا ەمەس. اقىل-ەسىنىڭ دامۋىنا قاراي ٴار بالادا ٴتامييز جاسى ٴار ٴتۇرلى بولىپ كەلەدى. مىسالى، يمام شافيعي كىشكەنتاي كەزىنەن باستاپ، حاديس، قۇران، ادەبيەت، ٴتىل، ت.ب. ساباقتاردى ۇيرەنىپ، 15 جاسىنا كەلگەندە حالىقتىڭ سۇرانىسى بويىنشا ٴدىني ماسەلەلەرگە ٴپاتۋا بەرە باستاعان. ال يبن سينانىڭ ون جاسىندا قۇراندى، ادەبيەتكە قاتىستى ٴبىلىمدى وتە جاقسى مەڭگەرىپ، ٴدىن مەتوديكاسى (ۋسۋلۋد-دين)، ماتەماتيكا، الگەبرا سياقتى عىلىم سالالارىنا قاتىستى مالىمەتتەردى جاتقا بىلگەنى ايتىلادى. ٴتىپتى عالىم يسمايل حاققى بۋرساۋي: «مۇسىلماندار بالاسىن ٴتورت جاسىندا مەكتەپكە بەرۋى نەمەسە وعان ۇستاز تاعايىنداۋى كەرەك» دەگەن ەكەن. مىنە، وسى ايتىلعانداردان كەيبىر كىسىلەردىڭ بالالارىن وتە ەرتە جاستان مەكتەپكە نەمەسە ٴدىني بىلىمدەردى ۇيرەنۋگە بەرگەندەرىن كورەمىز. حاديس عالىمى ي. جانان وسى تۇرعىدا ٴوز كوزقاراسىن بىلاي باياندايدى:

«بالالاردىڭ بىلىمگە قادام باسۋى، جاس دەڭگەيىنە ەمەس جەكە دامۋ ەرەكشەلىكتەرىنە بايلانىستى ەرتە بولۋى دا مۇمكىن. بالالارعا كەي نارسەلەردى كىشكەنتاي كەزىندە ۇيرەتۋ مۇمكىن بولعانىمەن، كەيبىرەۋلەرىن ۇيرەتۋ وڭايعا تۇسپەيدى. كەيبىر دۇعا، سۇرەلەردى كىشكەنتاي كەزىنەن ۇيرەتۋگە بولادى. وقۋ، ەسەپ، گرامماتيكا، لوگيكا سەكىلدى ويلانۋدى قاجەت ەتەتىن ىلىمدەردى ٴسال ەسەيگەندە قولعا الۋ كەرەك».

ٴيا، بالانى ٴوسىرۋ ٴبىر بولەك تە، ونى ىزگى ۇرپاق رەتىندە تاربيەلەۋ وزىنشە بولەك ٴىس ەكەنى انىق.

قۇدايبەردى باعاشار
date07.03.2018readCount1012printباسىپ شىعارۋ