بىرلىككە باستاعان ەۋرازيا مۇسىلمان عۇلامالارىنىڭ فورۋمى

جۋىردا استانا قالاسىندا ەۋرازيا ەلدەرىنىڭ مۇفتيلەرى مەن عۇلامالارى باس قوسقان «ەۋرازيا كەڭىستىگىندەگى يسلام وركەنيەتى: وتكەنى، بۇگىنى جانە بولاشاعى» تاقىرىبىندا حالىقارالىق فورۋم ٴوتتى.

فورۋمنىڭ باستى ماقساتى – رۋحاني كوشباسشىلاردىڭ بىرلەسە جۇمىس جاساۋ الاڭىن قالىپتاستىرۋ. اتالعان يگى باستاماعا مۇرىندىق بولعان قازاقستان مۇسىلماندار ٴدىني باسقارماسى.

حالىقارالىق فورۋمعا جەتەكشىلىك ەتكەن قمدب ٴتوراعاسى، باس ٴمۇفتي سەرىكباي قاجى ساتىبالدى ۇلى كىرىسپە سوزىندە: «مۇنداي ىزگى جوبالار ارقىلى مادەني-رۋحاني ينتەگراسيالار ارتا تۇسەدى. ەۋرازيا مۇسىلماندارى راديكاليزمنىڭ كەز كەلگەن ٴتۇرىن، ونىڭ ىشىندە ٴدىن اتىن جامىلعان سودىرلىق ارەكەتتەردى ەشقاشان قولداماۋعا ٴتيىستى. كەرىسىنشە، يسلامعا قاتىستى كسەنوفوبيا ورىن الماس ٴۇشىن ٴدىني راديكاليزمگە ورىندى سىن ايتىپ، ورتاق ۇستانىمداردى جاريالاپ وتىرۋى كەرەك»، -دەپ اتاپ ٴوتتى.

قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى سەناتىنىڭ ٴتوراعاسى قاسىم-جومارت توقايەۆ قۇتتىقتاۋ سوزىندە: «قازىرگى زاماننىڭ سىن-قاتەرلەرىنە جاۋاپ ىزدەۋدە مۇسىلمان عۇلامالارى ٴوز قولتاڭبالارىن قالدىرىپ، ٴبىلىم مەن بەيبىتشىلىككە دەگەن سۇيىسپەنشىلىك تۋرالى قاسيەتتى قۇران ىلىمدەرىن قايتا جانداندىرۋعا ٴتيىس. بۇل سىن-قاتەرلەردىڭ بارلىعى دا يماندىلىق داعدارىسىنان جانە اسكەري-ساياسي تەكەتىرەستەردەن الىپ شىعاتىن پارمەندى تەتىكتەردى يدەولوگيالىق جانە مورالدىق ادىستەردى ىزدەستىرۋدى تالاپ ەتەدى» -دەدى.  

فورۋمنىڭ تاعى ٴبىر كوتەرگەن وزەكتى ماسەلەسى – ورتا ازيادا كونەدەن قالىپتاسىپ كەلەتىن ٴدىني مەكتەپتى جاڭعىرتۋ. ول ٴال-بۇحاري، ٴات-تيرميزي، قوجا احمەت ياساۋي ت.ب. سياقتى الىپ تۇلعالاردىڭ سالىپ كەتكەن سارا جولىندا بوي كوتەرىپ، دامىعان يسلام وركەنيەتىنىڭ ٴرولىن كۇشەيتۋ. ياعني وسى ايماقتاعى عالىمداردىڭ، ويشىلدار مەن قوعام قايراتكەرلەرىنىڭ جانە رۋحاني كوشباسشىلاردىڭ جۇمىس جاساۋ الاڭىن قالىپتاستىرۋ. ٴوز زامانىندا «ماۋارانناحر» اتىمەن تانىلعان تاريحي ٴارى رۋحاني ورتالىقتى قايتا جانداندىرىپ، ونى ەۋرازيا ەلدەرىندە ٴدىن توڭىرەگىندە قاۋمالاعان وزەكتى ماسەلەلەردى شەشۋگە ارنالعان ورتالىققا اينالدىرۋ.   

بۇل رەتتە كەزەكتى ٴسوز العان ەلىمىزدىڭ ٴدىن ىستەرى جانە ازاماتتىق قوعام ٴمينيسترى نۇرلان ەرمەكبايەۆ بىلاي ٴسوز ەتتى: «بىزگە وسى مۇرانى ساقتاپ قالۋ وتە ماڭىزدى. حالىققا ٴدىننىڭ قاعيدالارىن دۇرىس ٴتۇسىندىرۋ ٴۇشىن قۇران مەن حاديستەرگە نەگىزدەلگەن بىلىكتى عۇلامالار مەن يمامداردى جۇمىلدىرىپ، بىزگە جەتكەن باي مۇرالارىمىزدى قايتا قاڭعىرتۋ ٴۇشىن جۇمىس جاساۋ كەرەك».

راسىندا، بۇگىندە ٴدىن توڭىرەگىندە تالاس-تارتىس تۋدىرىپ جۇرگەن كوپتەگەن جايتتاردى شەشۋدىڭ نە تالقىلاۋدىڭ ياكي بولماسا سارالاپ، زەرتتەۋ جاسايتىن الاڭنىڭ جوقتىعى دا وسى اتالعان ورتالىقتىڭ قاجەتتىگىن تالاپ ەتكەندەي. ويتكەنى دىنگە بايلانىستى مۇنداي جايتتار ٴار ەلدە وزدىگىنەن شەشىمىن تابۋ قاراستىرىلعان. ٴبىرىنىڭ شەشىمى جۇيەلى ٴارى ناتيجەلى بولسا، ەندى بىرىندە ول شەشىمىن تاپپاق تۇرماق تالقىلاۋعا دا جول بەرىلمەي كەلەدى دەۋگە نەگىز بار. كەيدە ونىڭ ٴبىرشاماسى ٴدىني تۇرعىدان الىستاپ، زامان قاجەتتىلىگىنەن تىپتەن وزگەشە شەشىمىن تاۋىپ كەتەتىنى دە جاسىرىن ەمەس.   

مۇنىڭ بارلىعى فورۋمدا مۇسىلمان ۇمبەتىنىڭ بۇگىنگى تاڭداعى كەلبەتى رەتىندە قارالاتىندىعى ۇسىنىلدى. سەبەبى جوعارىدا اتالعان ماسەلەلەر نەگىزىندە ەۋرازيا مۇسىلمان عۇلامالارىنىڭ فورۋمىنا دايىندالعان «بۇگىنگى مۇسىلمان ۇمبەتىنىڭ كەلبەتى» ايدارىمەن ارنايى جوبادا ايتىلدى. وندا: «كۇللى عالامدى جاراتقان اسا راحىمدى ٴارى مەيىرىمدى حاق تاعالا كۇللى ادامزات ٴۇشىن جىبەرىلگەن سوڭعى ەلشىسىنە «سەنى كۇللى عالامعا راقىم رەتىندە جىبەردىك» (ٴانبيا سۇرەسى، 106-ايات) دەپ، يسلام ٴدىنىنىڭ نەگىزگى ماقساتىن ايقىنداپ بەردى» دەلىنگەن.

سونداي-اق جوبادا قاسيەتتى قۇران كارىمنىڭ اياتتارىنان كەلتىرىلگەن ۇمبەتتىڭ قانداي بولماعى سيپاتى دا بەرىلگەن: اللا تاعالا «...ٴبىز ادامدارعا كۋاگەر بولۋلارىڭ ٴۇشىن ٴارى ەلشىنىڭ سەندەرگە كۋاگەر بولۋى ٴۇشىن (ۋا، مۇسىلماندار) سەندەردى ورتا (ەڭ قايىرلى) ۇمبەت ەتتىك» («باقارا» سۇرەسى، 143-ايات) دەپ مۇسىلمان ۇمبەتىن ورتا جولدى ۇستاناتىن ۇمبەت رەتىندە سيپاتتاعان. وسى اياتتا اتالعان ورتا ۇمبەتكە ٴار ماسەلەدە ورتا جولدى ۇستانۋ كەرەكتىگى باياندالعان» («بۇگىنگى مۇسىلمان ۇمبەتىنىڭ كەلبەتى» جوباسىنان).

مىنە وسى ايتىلعاندار نەگىزىندە فورۋمدا «بۇگىنگى مۇسىلمان ۇمبەتىنىڭ كەلبەتى» جوباسى ورتا ۇمبەتكە ٴار ماسەلەدە ورتا جولدى ۇستانۋ كەرەكتىگىن بايان ەتەدى:

1. ورتا جولدى ۇستاناتىن دۇرىس سەنىمدە بولۋ.

2. قۇلشىلىقتا ورتا جولدى ۇستانۋ.

3. ادامدارمەن قارىم-قاتىناستا ورتا جولدى ۇستانۋ.

سونداي-اق قازىرگى مۇسىلمان ۇمبەتى ٴۇشىن اسا قاجەتتى زارۋلىك بولعان عىلىمعا كوڭىل ٴبولۋ. وتانىنا، تۋعان ەلىنە، تىلىنە، سالت-داستۇرىنە، مادەنيەتىنە دەگەن سۇيىسپەنشىلىگىن تانىتاتىن – وتانشىلدىق. توزىمدىلىك پەن سۇقباتتاستىق قۇرا ٴبىلۋ، ياعني مۇسىلمان ۇمبەتى توزىمدىلىك پەن سۇقباتتاستىقتا وزگەلەرگە ۇلگى بولۋى قاجەتتىگى دە ايتىلعان. كوركەم مىنەز-ق ۇلىق. يسلام  كوركەم مىنەز بەن ادەپكە نەگىزدەلگەندىكتەن ٴاردايىم تازالىق پەن پاكتىكتى ناسيحاتتاۋى قاجەت دەلىنگەن. 

اتالعان ٴىسشارالاردى جۇزەگە اسىرۋدى ماقسات ەتكەن فورۋم ناتيجەلى جانە جۇيەلى ۇيىمداستىرىلدى. ٴبىر كۇنگە جوسپارلانعان جيىننىڭ مازمۇنى مەن ماڭىزى وتە اۋقىمدى. مۇسىلمان ۇمبەتىنىڭ قاسيەتتى كۇنىنە بەلگىلەنگەن جيىننىڭ ٴار ٴبىر ۋاقىتى ٴساتتى ٴوتتى دەسە دە بولعانداي. تۇسكە دەيىن جوسپارلانعان پلەنارلىق وتىرىس ساعات 10:00-دە باستالىپ، 12:05-تە اياقتالدى. سودان كەيىن الىس-جاقىننان كەلگەن قوناقتار قاسيەتتى جۇماعا ازىرلەندى.

ەۋرازيا مۇسىلمان عۇلامالارى فورۋمىنا ورتالىق ازيا مەن ەۋروپانىڭ 21 ەلىنەن كەلگەن 35-تەن استام دەلەگات، ەلىمىزدىڭ بارلىق ٴوڭىرىنىڭ وكىل يمامدارى مەن ٴدىن قايراتكەرلەرى رەسپۋبليكالىق «ازىرەت سۇلتان» مەشىتىنە جۇما نامازىنا بەت الدى. بارلىعى ٴبىر ساپتا تۇرىپ قاسيەتتى جۇما نامازىن وقىدى. ناماز سوڭىنان قاسيەتتى قۇران اياتتارى وقىلىپ، دۇعا جاسالدى. جاماعات بولىپ جاراتقاننان ەلىمىزدىڭ تىنىشتىعىن، ٴدىنىمىزدىڭ ابىرويىن، بۇگىنگى دۇعانىڭ قابىل بولۋىن سۇرادى. نامازدان كەيىن قمدب كەلگەن قوناقتارعا ارنايى داستارحان جايدى.

تۇستەن كەيىنگى سەكسيالىق وتىرىس ەكى باعىتتا ٴوربىدى. ٴبىرىنشى سەكسيالىق وتىرىس «زايىرلى مەملەكەت ۇستانىمدارى جانە يسلام قۇندىلىقتارى: ۇيلەسىمدىلىك جولدارىنداعى ىزدەنىستەر» تاقىرىبى اياسىندا، ەكىنشى سەكسيا وتىرىسى «مۇسىلمان قاۋىمداستىعى جانە جاھاندانۋ ۇدەرىسى» ايدارىمەن باستالدى.

سەكسيالىق وتىرىستارداعى بايانداماشىلار تاقىرىبى دا بۇگىنگى تاڭداعى يسلام ٴدىنىنىڭ قۇندىلىقتارى مەن مادەنيەتىنىڭ دامۋىنا جانە ٴدىنارالىق ىنتىماقتاستىق، مەملەكەتتىك جانە قوعامدىق قۇرىلىمداردىڭ ٴوزارا ارەكەتتەسۋلەرىنە نەگىزدەلدى. اتاپ ايتقاندا، تاتارستان رەسپۋبليكاسى مۇسىلماندارى ٴدىني باسقارماسىنىڭ ٴتوراعاسى، ٴمۇفتي كاميل ساميگۋلليننىڭ «تاتار ٴدىني پىكىرى جانە ونىڭ يسلام مادەنيەتىنىڭ دامۋىنا قوسقان ۇلەسى»، ساراتوۆ وبلىسى مۇسىلماندارى ٴدىني باسقارماسىنىڭ ٴمۇفتيى بيبارسوۆ مۋكادديستىڭ «ساراتوۆ ايماعىنىڭ بايىرعى مۇسىلمان حالىقتارى – تاتارلار مەن قازاقتار اراسىندا ٴداستۇرلى ٴدىني قۇندىلىقتاردى نىعايتۋ جولىنداعى ساراتوۆ وبلىسى مۇسىلماندارى ٴدىني باسقارماسىنىڭ تاجىريبەسى»، قمدب ٴتوراعاسىنىڭ باس كەڭەسشىسى مۇحاممەد حۋسەين السابەكوۆتىڭ «ەۋرازيا كەڭىستىگىندەگى حانافي ٴمازھابىنىڭ بىرىكتىرۋشى رەتىندەگى ٴرولى»، ۋكراينا رەسپۋبليكاسى مۇسىلماندارى ٴدىني باسقارماسىنىڭ ٴتوراعاسى، ٴمۇفتي احمەد ٴتاميمنىڭ «كونفەسسياارالىق ىنتىماقتاستىق – ٴدىنارالىق بەيبىت ٴومىردىڭ جانە ەكسترەميزمگە قارسى ارەكەتتىڭ نەگىزى»، رۋمىنيا ٴمۇفتيى مۇرات يۋسۋفتىڭ «بۇگىنگى تاڭداعى مۇسىلمان ۇمبەتىنىڭ كەلبەتى، ورنى مەن ٴرولى»، ەستونيا مۇسىلماندارىنىڭ باسشىسى، ٴمۇفتي يلدار مۇحامەدشيننىڭ «مۇسىلمان قاۋىمىنىڭ مەملەكەتتىك جانە قوعامدىق قۇرىلىمدارمەن ٴوزارا ارەكەتتەستىگى – قوعام جانە مەملەكەت تۇراقتىلىعىنىڭ نىشانى رەتىندە» ت.ب. تاقىرىپتاعى باياندامالار بۇگىنگى ٴدىن اينالاسىندا قاۋمالاعان وزەكتى ماسەلەلەرگە ارنالدى.  

كەشكە قاراي ٴار سەكسيا بويىنشا وقىلعان باياندامالاردىڭ نەگىزىندە ەسەپ تۇرىندە تۇيىندەلگەن قورىتىندى وتىرىس ٴوتتى. فورۋم سوڭىندا قمدب ٴتوراعاسى، باس ٴمۇفتي سەرىكباي قاجى ساتىبالدى ۇلى جيىنعا قاتىسۋشىلارعا ەۋرازيا مۇسىلمان عۇلامالارىنىڭ قاۋلىسىن ۇسىندى. ونىڭ نەگىزگى باعىتتارى مىنالار:

-  ورتالىق ازيا ايماعىن «ماۋارانناحر» اتىمەن (حانافي ٴمازھابى) ٴدىني مەكتەبىنىڭ ٴرولىن كۇشەيتىپ، جاڭعىرتۋ ماقساتىندا ەۋرازيا مۇسىلمان عۇلامالارىنىڭ فورۋمى وسى ايماقتاعى عالىم-عۇلامالاردىڭ، ويشىلداردىڭ، مۇسىلمان قايراتكەرلەردىڭ، رۋحاني كوشباسشىلاردىڭ بىرلەسە جۇمىس جاسايتىن الاڭىنا اينالدىرۋ; 

-  ەۋرازيا مەملەكەتتەرىندەگى تۇراقتىلىق پەن ازاماتتىق تاتۋلىقتى ساقتاۋ ماقساتىندا بىلىكتى ماماندارمەن ٴوزارا تاجىريبە الماسۋ;

-  مۇسىلمان ۇمبەتىنىڭ بىرلىگىنە يدەولوگيالىق ۇلگىسىن ٴارى ىرگەتاسىن قالىپتاستىرۋدى ماقسات ەتەتىن ەۋرازيا ەلدەرىنىڭ رۋحاني جاڭعىرۋ كونسەپسياسىن ازىرلەۋ;

-  يسلام تەولوگياسىن جاڭعىرتۋ ٴارى مۇسىلمان عالىمدارى مەن اعارتۋشىلاردىڭ رۋحاني مۇراسىن ساقتاۋ ماقساتىندا ٴدىني توزىمدىلىك پەن تولەرانتتىلىققا ۇندەيتىن اۆتورلاردىڭ ەڭبەكتەرىن اۋدارىپ، باسپاعا ۇسىنۋ;

-  ەۋرازيا ايماعىندا يسلام ٴدىنىن دامىتۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن ەسكەرە كەلە حالىقتاردى ٴوزارا جاقىنداستىرۋ ٴۇشىن ەۋرازيا ەلدەرىنە ارنالعان ٴدىني ٴپاتۋالاردىڭ ورتاق بازاسىن قالىپتاستىرۋ.

اتالعان قاۋلىلاردى جۇزەگە اسىرۋ ٴۇشىن ارنايى حاتشىلىق قۇرۋ، «ەۋرازيا عۇلامالارىنىڭ فورۋمى» ۇيىمىنىڭ قۇقىقتىق نىسانىن انىقتاۋ، رەسمي سايت قۇرۋ، توقسان سايىن شىعاتىن عىلىمي-تەولوگيالىق جۋرنال شىعارۋ جوسپارلارى ۇسىنىلدى.

قاۋلى قاتىسۋشىلار تاراپىنان ٴبىراۋىزدان قولداۋ تاۋىپ، قابىلداندى. جيىن سوڭى وسىنداي حالىقارالىق فورۋمدى ۇيىمداستىرۋ ٴداستۇرلى تۇردە جالعاسىن تابۋى كەرەك دەگەن پىكىرمەن اياقتالدى.

ايدوس يمانتاي
date05.03.2018readCount1472printباسىپ شىعارۋ